Wat is fysiotherapie – en waarom is dit niet hetzelfde als fysische therapie?
Laten we beginnen met het meest voorkomende misverstand, want daarop is het begrip van het hele vakgebied gebaseerd. Fysiotherapie is het brede overkoepelende gebied van de geneeskunde: alle behandelingen waarbij een fysiek effect – door beweging, handen, water, lucht, warmte, licht of stroom – het herstel ondersteunt, zonder geneesmiddelen of operatie. Tot deze grote familie behoren oefentherapie, medische massage, badbehandelingen, grot- en zouttherapie – en ook behandelingen met apparaten.
Fysische therapie is binnen deze grote familie een kleinere groep: hiermee worden behandelingen aangeduid waarbij het fysieke effect door een apparaat wordt opgewekt – in de vorm van elektrische stroom, licht, een magnetisch veld, ultrageluid of samengeperste lucht. Wanneer ik het dus heb over TENS, softlaser of magneetveldtherapie, spreken we over fysische therapie – een onderdeel van fysiotherapie, niet het geheel.
In dit artikel bespreek ik de verschillende takken van de fysiotherapie. Daarna ga ik uitgebreid in op de tak met apparaten – de tak die je ook thuis kunt toepassen – en krijg je voor elke methode een verdere, gedetailleerde handleiding.
Kernidee
Fysiotherapie = een familie van behandelingen op basis van fysieke effecten (beweging, massage, water, lucht, warmte en behandelingen met apparaten). Fysische therapie = het onderdeel hiervan dat apparaten gebruikt. Belangrijk! Eerst is een diagnose nodig (wat veroorzaakt je klachten), daarna kies je de geschikte methode voor de behandeling en pas als laatste het apparaat. Wie zonder diagnose een apparaat koopt, kiest het gereedschap voordat duidelijk is wat er gerepareerd moet worden (je koopt een hamer, terwijl je eigenlijk een zaag nodig hebt).
De stamboom van de fysiotherapie: meerdere wegen, één doel
De verschillende takken van de fysiotherapie hebben gemeen dat ze allemaal het natuurlijke aanpassings- en herstelvermogen van het lichaam ondersteunen – alleen met verschillende fysieke prikkels:
| Tak | Wat wordt gebruikt? | Typische toepassing |
|---|---|---|
| Bewegingstherapie (oefentherapie) | Actieve en begeleide bewegingen, oefeningen en oefeningen in water | De basis van de bewegingsrevalidatie bij vrijwel elke klacht – over de details schreef ik in het artikel over beweging en gezondheid |
| Massage en manuele therapie | De handen van de therapeut: medische massage, bindweefseltechnieken en lymfedrainage | Spanningen in spieren, verklevingen en oedeem – hier lees je meer over manuele lymfedrainage |
| Hydro- en balneotherapie | Water en geneeskrachtig water: kuurbaden, modderpakkingen, tractiebaden en onderwaterstraalmassage | Artrose- en wervelkolomklachten – Hongarije is een grootmacht op het gebied van geneeskrachtig water; het tractiebad is specifiek een Hongaarse uitvinding4 |
| Klimaat- en luchttherapie | De kwaliteit van de ingeademde lucht: grottherapie, zouttherapie en klimaat aan zee en in de bergen | Luchtwegklachten, astma en aanvullende behandeling bij COPD – uitgebreid beschreven in de gids voor zouttherapie |
| Thermotherapie | Warmte en kou: pakkingen, paraffinebehandeling en cryotherapie | Spier- en gewrichtsklachten – ik schreef aparte artikelen over warmtetherapie en koutherapie |
| Fysische therapie (tak met apparaten) | Fysieke energie die met een apparaat wordt opgewekt: stroom, licht, magnetische velden, ultrageluid en samengeperste lucht | Pijnverlichting en spier- en circulatietherapie – hierover gaat het volgende hoofdstuk |
In de praktijk zijn deze takken geen concurrenten, maar aanvullingen op elkaar. Bij de behandeling van een patiënt met knieartrose kunnen oefentherapie (beweging), een kuurbad (balneotherapie) en softlaser of magneetveldtherapie (fysische therapie) allemaal een plaats hebben – over wie welke rol in dit team vervult, schreef ik in het artikel wie doet wat in de revalidatie?
Waarom is juist de tak met apparaten in huis terechtgekomen?
De handen van de oefentherapeut, het bad van het kuuroord en het klimaat van een grot kun je niet mee naar huis nemen – een apparaat wel. De effecten van fysische therapie kunnen goed worden geregeld (stroomvorm, dosis en behandelduur), waardoor ook veilige thuisvarianten konden worden ontwikkeld. Daardoor werd de tak met apparaten het deel van de fysiotherapie dat naar het huis kon worden gebracht.
Methoden van fysische therapie: waarvoor dient elke methode?
In de onderstaande tabel staan de behandelingen met apparaten overzichtelijk bij elkaar: wat doet de methode, waarvoor gebruiken we haar vooral en waar vind je de uitgebreide handleiding?
| Methode | Waarvoor vooral bedoeld? | Uitgebreide handleiding |
|---|---|---|
| TENS (zenuwstimulatie) | Pijnverlichting zonder geneesmiddelen – bij gewrichts-, spier-, zenuw- en menstruatiepijn | Handleiding voor TENS-behandeling · apparaat kiezen |
| EMS (spierstimulatie) | De spieren activeren en opnieuw opbouwen – bij revalidatie na letsel, operatie of beperkte mobiliteit en bij sport | EMS-handleiding · apparaten |
| Interferentietherapie | Pijn in dieper gelegen weefsels verlichten met een aangenamer stroomgevoel | handleiding voor interferentietherapie |
| Microstroom (MENS) | Behandeling met zeer lage stroomsterkte ter ondersteuning van wonden, littekens en ontstoken gewrichten | handleiding voor microstroom |
| Softlaser (fotobiomodulatie) | Behandeling van gewrichts- en weke delenpijn, wonden en huidproblemen met licht | handleiding voor softlaser · apparaat kiezen |
| Magneetveldtherapie (PEMF) | Aanvullende behandeling bij bot- en gewrichtsklachten, osteoporose en het herstel van breuken | handleiding voor magneetveldtherapie |
| Therapeutische ultrageluid | Behandeling van pees-, spier- en gewrichtsproblemen in dieper gelegen weefsel met geluidsgolven | handleiding voor ultrageluid · apparaten |
| Pneumatische compressie | Lymfoedeem, spataderklachten, zware benen en sportherstel | handleiding voor lymfedrainageapparaten |
| tVNS (vagus-stimulatie) | Het stresssysteem tot rust brengen door niet-invasieve stimulatie van de nervus vagus | tVNS-handleiding |
De meeste methoden vallen onder de elektrische behandelingen – TENS, EMS, iontoforese, Kozt, interferentie of microstroom, enzovoort. Als je een keuzehulp nodig hebt – welke technologie past bij je klacht – heb ik die samengesteld in het artikel welke technologie is waarvoor geschikt?
Hoe werken fysieke prikkels?
Geen mystiek! Fysiotherapie is gebaseerd op kennis van en gebruik van fysiologische processen. Fysieke prikkels veroorzaken goed te beschrijven reacties in zenuwen, spieren, bloedvaten en cellen:
Zenuwen en spieren communiceren met elektrische signalen – elektrotherapie gebruikt deze taal.
TENS stimuleert de gevoelszenuwvezels. Via het poortmechanisme van de pijn wordt het pijnsignaal ter hoogte van het ruggenmerg als het ware overschreven. Ook ondersteunt TENS de vrijgave van lichaamseigen pijnstillende stoffen.
EMS stimuleert de motorische zenuwvezels en laat de spier samentrekken. Zo blijft de spier werken, ook wanneer vrijwillige beweging door letsel of pijn beperkt is.
Interferentietherapie wekt door het samenkomen van twee middenfrequente stromen een werkzame stroom op in dieper gelegen weefsel. Microstroom gebruikt daarentegen een bijna niet waarneembaar zwakke stroom die aansluit bij de natuurlijke elektrische processen van weefselherstel.
Het licht van een softlaser met een bepaalde golflengte wordt door het weefsel opgenomen en beïnvloedt de stofwisseling van de cellen. In de vakliteratuur heet dit fotobiomodulatie. Onderzoek laat zien dat het effect dosisafhankelijk is: de juiste golflengte en hoeveelheid energie zijn bepalend, niet de grootte of prijs van de lamp.2
Pulserende magneetveldtherapie (PEMF) bereikt met een elektromagnetisch veld met lage frequentie de dieper gelegen weefsels. Vooral het effect op de botstofwisseling en gewrichtsklachten is onderzocht.3 Geen van beide methoden is in de alledaagse, angstaanjagende betekenis “straling”: softlaser brandt niet en de veldsterkte van PEMF is vele ordes van grootte kleiner dan die van diagnostische apparatuur.
Therapeutische ultrageluid veroorzaakt met geluidsgolven die voor het oor niet hoorbaar zijn een micromassage in dieper gelegen weefsel. We gebruiken dit voor de behandeling van pezen, spieraanhechtingen en gewrichtskapsels.
Pneumatische compressie werkt volgens een ander principe. De luchtkamers van de manchet rond een ledemaat worden met tussenpozen opgeblazen en sturen opgehoopt vocht in de natuurlijke richting van de lymfe- en veneuze circulatie. Daarom is dit een basismiddel voor de thuisbehandeling van lymfoedeem en zware benen en voor herstel bij sporters. Hiermee is een behandeling met bijna dezelfde werkzaamheid mogelijk als met manuele lymfedrainage (waarvan het werkingsprincipe is overgenomen).
Wanneer is fysiotherapie nodig – en wat kun je thuis doen?
Fysiotherapie speelt een rol op vier grote gebieden:
- bij klachten van het bewegingsapparaat (gewrichtsartrose, rugpijn en pees- en spierletsels);
- bij revalidatie na operaties en letsels;
- bij problemen met de bloedsomloop (lymfoedeem en veneuze insufficiëntie);
- en bij bepaalde aandoeningen van het zenuwstelsel (herstel van spierfunctie na zenuwletsel en regulering van het stresssysteem).
Wat ze gemeen hebben, is dat verbetering niet van één behandeling komt, maar van regelmaat.
Juist vanwege die regelmaat zijn behandelingen met apparaten in huis terechtgekomen: in de praktijk zijn meestal twee of drie behandelingen per week mogelijk, en hooguit 10-15 sessies. Thuis kun je dagelijks behandelen, volgens je eigen planning en in een kuur – tot aan het herstel.
Bij chronische klachten die een langdurige behandeling nodig hebben – gewrichtsartrose, peesproblemen, lymfoedeem en osteoporose – is dit verschil doorslaggevend.
Wat een apparaat voor thuis niet kan vervangen: de diagnose, het bewegingsprogramma dat door een oefentherapeut is opgesteld en medische controle. Fysische therapie thuis is een voortzetting en aanvulling op een deskundige behandeling – geen manier om die te omzeilen.
Over hoe deze taakverdeling er in de praktijk uitziet, schreef ik uitgebreid in het artikel waarvoor dient medische technologie voor thuis?
Mijn advies
Kies één methode en blijf die consequent gebruiken. De meest voorkomende fout die ik zie: iemand koopt een apparaat, gebruikt het drie dagen enthousiast en legt het daarna in een lade – om vervolgens de volgende methode te proberen. Dat is een fout!
Het effect van fysiotherapie komt niet snel! Het effect is cumulatief: behandelingen die na elkaar en met regelmatige tussenpozen worden uitgevoerd, stapelen zich op en worden zo steeds sterker. Van één behandeling mag je geen wezenlijk effect verwachten. Meestal is een regelmatige kuur van meerdere weken nodig.
Lees voordat je iets koopt de uitgebreide handleiding van de betreffende methode in de bovenstaande tabel en plan een behandelreeks van ten minste 4–6 weken, dagelijks of om de dag. En welk apparaat je ook kiest: geen enkel apparaat vervangt beweging. De behandeling komt altijd naast het bewegingsprogramma (oefentherapie), niet in plaats daarvan.
Wanneer mag je geen fysische therapie thuis toepassen?
- Pacemaker of ander geïmplanteerd elektronisch apparaat – elektrotherapie en magneetveldtherapie mogen niet worden toegepast
- Zwangerschap – behandelingen van buik en onderrug vermijden; alle andere behandelingen alleen na overleg met een arts
- Kanker – elke fysiotherapeutische behandeling uitsluitend met goedkeuring van de behandelend arts
- Recente trombose of verdenking op trombose – vooral bij compressiebehandelingen en behandelingen die de bloedsomloop stimuleren verboden
- Epilepsie – elektrische stimulatie alleen met toestemming van de behandelend arts
- Koorts of acute infectie – stel de behandeling uit tot na het herstel
Wanneer moet je naar de dokter?
Een behandeling thuis mag alleen op een duidelijke diagnose zijn gebaseerd! Als je klacht nieuw is en de oorzaak onbekend; als deze gepaard gaat met nachtelijke pijn, pijn in rust, koorts, gewichtsverlies, gevoelloosheid of spierzwakte; of als er ondanks een deskundige behandeling thuis na 2–3 weken nog geen verbetering optreedt – dan is eerst medisch onderzoek nodig en pas daarna een apparaat. Laat een ongeval of recent letsel altijd door een arts beoordelen voordat je het zelf behandelt.
Veelgestelde vragen
Beide zijn juist, maar ze betekenen niet hetzelfde. Fysiotherapie is de volledige familie van behandelingen: bewegingstherapie, massage, bad- en klimaatbehandelingen en behandelingen met apparaten samen. Fysische therapie is daarbinnen de naam voor behandelingen met apparaten (elektrotherapie, laser, magneetvelden, ultrageluid en compressie). In het dagelijks taalgebruik lopen de twee vaak door elkaar. Een verwijzing voor “fysische therapie” betekent in de praktijk bijna altijd behandelingen met apparaten. Een fysiotherapeut houdt zich echter bezig met het hele vakgebied; in Hongarije is deze deskundige vooral bekend als gyógytornász.
Het uitgangspunt is altijd de diagnose, niet het apparaat. Als vuistregel geldt: TENS of softlaser voor pijnverlichting; EMS voor het opnieuw opbouwen van spieren; magneetveldtherapie of softlaser bij bot- en gewrichtsgerelateerde slijtageklachten; ultrageluid of softlaser bij pees- en weke delenproblemen; compressie bij vochtophoping en zware benen; zouttherapie bij luchtwegklachten. De bovenstaande tabellen leiden per methode naar een uitgebreide handleiding. Daar vind je of je concrete klacht bij de indicaties staat.
Dat hangt af van de methode. Het pijnstillende effect van TENS ontstaat al tijdens de behandeling en direct erna, maar is tijdelijk. Daarom moet je de behandeling regelmatig herhalen. Het effect van softlaser, magneetveldtherapie en ultrageluid bouwt zich op tijdens een kuur, meestal gedurende 2–6 weken regelmatige behandeling, en kan ook na afloop van de kuur aanhouden. Bad- en klimaatkuren bestaan traditioneel uit reeksen van 2–3 weken. Wie een ommekeer van één behandeling verwacht, zal teleurgesteld zijn. Wie in een kuur denkt, begint met een realistische kans.
Ja, sterker nog: ook in de klinische praktijk en de balneotherapeutische praktijk wordt met combinaties gewerkt. Goede combinaties zijn: TENS voor de pijn + EMS voor de spieren; softlaser op de ontstoken plek + magneetveldtherapie op het gewricht; compressie bij vochtophoping + een bewegingsprogramma; een kuurbad + oefentherapie. Twee regels: gebruik op hetzelfde moment op één gebied één behandeling met een apparaat en volg bij elke methode de dosering uit de eigen handleiding. Geen enkele methode vervangt het bewegingsprogramma. Blijf dat altijd daarnaast uitvoeren.
Dat kan niemand op verantwoorde wijze beloven. Wat onderzoek laat zien: fysiotherapeutische methoden kunnen de pijn en daarmee de behoefte aan pijnstillers verminderen. In het onderzoek naar magneetveldtherapie bij de knie kon bijvoorbeeld een kwart van de behandelde patiënten stoppen met ontstekingsremmers3. Beslis echter altijd samen met je behandelend arts over je geneesmiddelen. Een indicatie voor een operatie wordt niet door een apparaat voor thuis opgeheven. In zo'n situatie heeft fysiotherapie een plaats bij het behouden van de toestand vóór de operatie en bij de revalidatie erna.
Wat zegt onderzoek?
“Verlicht TENS echt pijn, of is het alleen een placebo?”
Dit is momenteel een van de grondigst onderzochte vragen binnen het vakgebied. Volgens een analyse van 381 gerandomiseerde onderzoeken met meer dan 24 000 deelnemers was de pijn tijdens en direct na de behandeling meetbaar lager met TENS dan met placebo – met matige zekerheid en zonder ernstige bijwerkingen.1 Het effect is aan de behandeling gebonden en tijdelijk. Daarom is TENS vooral zinvol bij regelmatig gebruik, als aanvulling op een bewegingsprogramma – niet als een eenmalig wondermiddel.
“Werkt softlaser, of is het alleen een dure lamp?”
Het antwoord hangt af van de dosis. Volgens een overzicht van 22 placebogecontroleerde onderzoeken bij knieartrose gaf softlaser een wezenlijk grotere pijnvermindering dan placebo. Het effect was echter overtuigend in onderzoeken waarin de volgens internationale aanbevelingen juiste golflengte en energiedosis werden gebruikt.2 In de praktijk betekent dit: niet “de laser” werkt wel of niet, maar een apparaat met de juiste parameters, correct gedoseerd. Lees daarom vóór aankoop de handleiding voor softlaser.
“Heeft magneetveldtherapie überhaupt een meetbaar effect?”
Er is onderzoek waarin dit is gemeten. Bij patiënten met knieartrose verminderde een maand dagelijkse PEMF-behandeling in een dubbelblind, placebogecontroleerd onderzoek de pijn sterker dan placebo, verbeterde de lichamelijke functie en kon 26% van de behandelde groep stoppen met pijnstillers.3 Het is belangrijk de verhouding te kennen: dit was een onderzoek met 60 deelnemers. De resultaten zijn dus veelbelovend, maar geen doorslaggevend bewijs. Gebruik magneetveldtherapie als aanvullende behandeling, zoals ik ook in de uitgebreide handleiding schrijf.
“Is een kuurbad echt een behandeling, of alleen aangename ontspanning?”
Volgens een overzicht van 12 gerandomiseerde onderzoeken bij chronische lage rugpijn verminderde een kuur in een bad de pijn meetbaar en verbeterde deze de werking van de wervelkolom ten opzichte van de controlegroep. De auteurs wijzen er echter op dat de kwaliteit van de onderzoeken wisselend is, omdat een badbehandeling moeilijk “blind” met placebo kan worden vergeleken.4 De praktische les: de traditie van geneeskrachtige baden heeft meer te bieden dan alleen traditie en heeft een meetbaar effect. Je haalt er het meeste uit wanneer je deze combineert met een bewegingsprogramma, niet wanneer je dit ervoor in de plaats gebruikt.
Samenvatting – snel overzicht
Lees verder
- Welke elektrotherapie is waarvoor geschikt? →
- TENS-behandeling: pijnverlichting zonder geneesmiddelen →
- Handleiding voor softlasertherapie →
- Magneetveldtherapie (PEMF) thuis toepassen →
- Handleiding voor zouttherapie (halotherapie) →
- Het verband tussen lichamelijke activiteit en gezondheid →
- Wie doet wat in de revalidatie? →
Wetenschappelijke bronnen
- Johnson MI, Paley CA, Jones G, Mulvey MR, Wittkopf PG (2022). Efficacy and safety of transcutaneous electrical nerve stimulation (TENS) for acute and chronic pain in adults: a systematic review and meta-analysis of 381 studies (the meta-TENS study). BMJ Open, 12(2), e051073. DOI: 10.1136/bmjopen-2021-051073
- Stausholm MB, Naterstad IF, Joensen J, et al. (2019). Efficacy of low-level laser therapy on pain and disability in knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials. BMJ Open, 9(10), e031142. DOI: 10.1136/bmjopen-2019-031142
- Bagnato GL, Miceli G, Marino N, Sciortino D, Bagnato GF (2016). Pulsed electromagnetic fields in knee osteoarthritis: a double blind, placebo-controlled, randomized clinical trial. Rheumatology (Oxford), 55(4), 755–762. DOI: 10.1093/rheumatology/kev426
- Bai R, Li C, Xiao Y, Sharma M, Zhang F, Zhao Y (2019). Effectiveness of spa therapy for patients with chronic low back pain: An updated systematic review and meta-analysis. Medicine (Baltimore), 98(37), e17092. DOI: 10.1097/MD.0000000000017092
