Met een spierstimulator kan een elektrische behandelmethodiek, spierstimulatie, worden uitgevoerd die bedoeld is voor de behandeling van spieren. De medische afkorting voor spierstimulatie is EMS (elektrische spierstimulatie) of NMES (neuro-musculaire elektrische stimulatie); apparaten worden daarom vaak EMS- of NMES-apparaten genoemd. Afhankelijk van de instelling van de elektrische impulsen kan spierstimulatie de bloedcirculatie verbeteren, spierkracht terugwinnen, spiermassa vergroten, atrofie stoppen, stijfheid en krampen doen verminderen, enz. Laten we bij de basis beginnen.
Wat is een spierstimulator en waar is het voor?
Met een spierstimulator kan spierstimulatie worden uitgevoerd. De behandeling wordt toegepast op zogeheten dwarsgestreepte spieren. Het heeft geen noemenswaardig effect op inwendige organen, dat wil zeggen gladde spieren.
Er zijn twee hoofdvormen.
- Behandeling van een spier met een gezonde motorische zenuw.
- Behandeling van een spier met een beschadigde motorische zenuw – een zogenaamde denervatie. Deze behandelingen noemen Hongaarse therapeuten "szelektív ingeráram" (selectieve stimulatie).
De kern van de spierstimulatiebehandeling is dat via op de huid geplaatste elektroden (zelfklevend, van metaal of rubber) elektrische impulsen van milliamps (mA) worden afgegeven aan de behandelde spier. De elektrische impuls veroorzaakt een spiercontractie. Door de frequentie, intensiteit en duur van de impulsen te regelen, kan worden bepaald hoe de contractie verloopt: welk deel van de spierbundel erbij betrokken wordt, met welke snelheid en hoe vaak.
De behandeling kan op één specifieke spier of spiergroep worden gericht, waardoor het effect zich beperkt tot de behandelde spier (en niet lichaamwijd optreedt).
Normaal gesproken ontstaat spiercontractie door een elektrisch signaal vanuit de hersenen. Bij spierstimulatie krijgt de spier vergelijkbare, kunstmatige impulsen.
In beide gevallen trekt de spier op exact dezelfde manier samen, spelen dezelfde stofwisselingsprocessen af en treedt vermoeidheid op.
Als de contractie hetzelfde is, is het effect ook hetzelfde.
Hieruit volgen de toepassingsmogelijkheden en -gebieden
Verminderen van spierstijfheid
Een van de meest voorkomende problemen met spierstijfheid is een vastliggende nek. Je wordt ’s ochtends wakker en kunt je nek in één richting niet draaien. Aan die kant zijn de spieren gespannen en pijnlijk. Je kunt dagenlang niet normaal opzij of achterom kijken. Als je echter om de 4-5 uur een ontspannende stimulatiebehandeling doet, verdwijnt het meestal de volgende dag, maximaal binnen 2 dagen.
Het komt vaak voor dat na het verwijderen van een gipsverband na een botbreuk spieren en pezen die 2-3 maanden geïmmobiliseerd waren stijf en verkort zijn (contracturen). Dit belemmert beweging. Met spierstimulatie kun je die binnen 8-10 dagen weer soepel krijgen. Anders blijft de stijfheid of verdwijnt deze pas langzaam over maanden. Vergelijkbare stijfheid kan ontstaan na het dragen van een fixatie na een operatie of door gebrek aan beweging.
Ontspannende spierbehandelingen helpen ook bij schouderpijn, frozen shoulder, rotator cuff-syndroom, epicondylitis, piriformis-syndroom, enz.
Bij perifere arteriële ziekte (vaatvernauwing) en neuropathie door diabetes verstoren hevige krampen in de beenspieren vaak de nachtrust. Die krampen zijn lastig te verhelpen. Nachtelijke krampen kunnen echter worden voorkomen door ontspannende stimulatiebehandelingen voor het slapen gaan.
Bij sommige aandoeningen — zoals ALS, multiple sclerose, of verlamming na een beroerte — worden bepaalde spiergroepen (bijvoorbeeld de buigers van de onderarm) spastisch (stijf), waardoor de hand in gebogen stand ‘vast’ komt te staan. Het openen van de vingers of het strekken van de elleboog wordt dan erg moeilijk en de spanning wordt steeds ongemakkelijker en pijnlijk. Met spierstimulatie bij geschikte frequentie en impulstijd kan spierstijfheid zeer effectief worden verminderd, wat de spastische patiënt urenlang verlichting kan bieden.
Verbetering van de bloedcirculatie
Bij gezonde mensen zorgt lichaamsbeweging ervoor dat het veneuze bloed terugkeert naar het hart. Tijdens het lopen drukken de samentrekkende beenspieren op de aderen en ‘persen’ het bloed omhoog richting het hart. Als je te weinig beweegt of door ziekte aan bed gekluisterd bent, houdt dit pompeffect op. De circulatie vertraagt, spataderen ontstaan en er kan trombose optreden, die vaak blijvende schade achterlaat. Lichaamsbeweging zoals een regelmatige wandeling van 30–40 minuten of fietsen is de beste remedie.
Spierstimulatie komt in beeld als bewegen niet meer mogelijk is door je toestand. Spierstimulatie vervangt het pompeffect van de spieren en verbetert je bloedcirculatie. Het helpt ook trombose te voorkomen.
Vaatvernauwing kan andere oorzaken hebben, maar bij slechte circulatie is beweging (of bij gebrek daaraan spierstimulatie) eveneens een effectieve hulp.
Spierstimulatie en gewrichtspijn
Gewrichtsklachten ontstaan meestal langzaam en sluipend. Soms ontstaat het acuut door een ongeluk of sportblessure. Een van de belangrijkste oorzaken is echter afname van gewrichtsstabiliteit. Gewrichten worden bijeengehouden door banden en het gewrichtskapsel, maar hun stabiliteit komt vooral door de kracht van de omliggende spieren. Als je weinig beweegt en bovendien aankomt, kunnen verzwakte spieren het gewicht niet meer dragen. De botdelen van het gewricht tikken bij elke stap tegen elkaar — sterke spieren zouden dat voorkomen.
Als je klachten nog niet ernstig zijn, kun je gewrichtspijn vaak voorkomen met sport, oefening en beweging. Getrainde spieren behouden de gewrichtsstabiliteit.
Spierzwakte is de oorzaak van de meeste knie-, heup-, rug- en wervelpijn, inclusief hernia. Met regelmatige lichaamsbeweging en dagelijks 30–40 minuten oefeningen zouden veel van deze klachten voorkomen kunnen worden.
Het probleem is dat je meestal pas in actie komt als rugpijn, een hernia of pijnlijke knie al zijn ontstaan. Je probeert dan te gaan trainen, maar pijnlijke spieren en gewrichten ‘begrijpen’ die plotselinge belasting niet en je klachten verslechteren; je stopt er snel mee en denkt dat alleen een operatie kan helpen. Dat is vaak niet het geval.
Spierstimulatie kan wél effectief zijn. Het versterkt je spieren in enkele weken (letterlijk zittend in de stoel!) en na ongeveer 6–8 weken kun je geleidelijk beginnen met oefeningen en functionele training. Na drie maanden zijn je spieren vaak zo sterk dat je het apparaat vooral waardeert omdat het ook ontspannend voelt.
Herwinnen van spierkracht
Als je fysieke activiteit om welke reden dan ook plotseling afneemt, verlies je snel kracht en neemt de spiermassa af. Na ernstige ziekte of een operatie waarbij je 2–3 weken bedrust houdt, merk je bij de eerste keer opstaan dat je spieren je nauwelijks ondersteunen. Je staat moeilijk op uit een stoel of uit bed.
Veel mensen wenden zich met vragen tot mij en ik merk dat in de lokale ziekenhuizen vaak weinig aandacht is voor de revalidatie na ernstige ziekte. Men voert bijvoorbeeld een knieoperatie uit en laat je enkele dagen later met het advies niet te belasten naar huis, met een controle binnen 3 weken. Jij rust, spaart en ziet je spieren wegkwijnen.
Drie weken later zeggen ze: sta op en loop! Je bent verbaasd dat je knie stijf is, je dij trilt en je kniegewricht instabiel aanvoelt. Je merkt paniekerig dat bij een bezoekje aan de winkel je knie al weer pijn doet.
Dat komt omdat je revalidatie is nagelaten!
De stabiliteit van je knie wordt vooral door de been- en dijspieren gegeven. Deze zijn tijdens rust verzwakt. Zonder revalidatie kom je in een slechte situatie terecht.
Als je tijdens de gedwongen bedrust spierstimulatietherapieën op de belangrijkste spieren uitvoert (bij een knieoperatie vooral de dijspier), kun je krachtsverlies voorkomen, wat resulteert in een kortere herstelperiode en sneller herstel.
In theorie zou je je dijspier ook in een stoel kunnen trainen, maar na een recente operatie aan banden, kraakbeen enz. is dat vaak niet toegestaan omdat beweging van het gewricht niet is toegestaan. Spierstimulatie is in zulke gevallen uitstekend. Je kunt de (dij)spieren al de dag na de operatie behandelen omdat stimulatie geen verplaatsing in het gewricht veroorzaakt! De spier wordt echter goed belast, de bloedcirculatie verbetert en zuurstof- en voedzame rijk bloed wordt naar het zieke gebied gebracht — dus niet alleen behoudt het de spierkracht, maar het versnelt ook je genezing!
Vertraging van spieratrofie
Spieratrofie ontstaat niet alleen door gebrek aan beweging. Er zijn ziekten die direct het spierweefsel of de zenuwen die ernaartoe lopen aantasten. Zieke spieren verliezen langzaam hun kracht, massa en tonus en worden op den duur stijf en spastisch.
Spierstimulators zijn ook in deze gevallen effectief, maar terwijl spierzwakte door inactiviteit kan worden omgekeerd, kan bij de genoemde ziekten spierstimulatie alleen helpen om de progressie te vertragen, stijfheid, pijn en krampen te voorkomen of te verminderen en de kwaliteit van leven te verbeteren; de onderliggende spierziekte wordt er niet door genezen.
Behandeling van een verlamde spier
Spierverlamming is in twee hoofdgroepen te verdelen.
- Centrale verlamming – hierbij zijn de zenuwvezel naar de spier en de spier zelf intact, maar door schade in de hersenen (bijv. een infarct of bloeding door een beroerte) ontvangt de motorische hersenregio geen adequate impulsen.
- Perifere verlamming – hierbij is de zenuw naar de spier beschadigd (bijvoorbeeld door een ongeval waarbij de zenuw doorscheurt, of door wervelinzakkingen of een rugoperatie waarbij een zenuw beschadigd raakt).
De twee typen verlamming vereisen verschillende stimulatie-impulsen!
Bij centrale verlamming is de bifasische vierkante golf, zoals die ook bij gezonde spieren wordt gebruikt, geschikt.
Bij perifere verlamming is dat echter niet geschikt. In dat geval moet selectieve prikkelstroom (denervatiebehandeling in internationale terminologie) worden toegepast. Een denervate spier kan gestimuleerd worden met lange impulsen van 2–900 milliseconden. De korte (microseconden) bifasische vierkante golf kan bij een denervate spier geen adequate contractie opwekken.
Het enige Hongaarse handboek dat door fysiotherapeuten als "bijbel" wordt gezien (Fizikoterápia a gyakorlatban) bevat onjuiste informatie over spierstimulatie, waardoor veel fysiotherapeuten met verkeerde kennis de school verlaten. Zo wordt bij verlamming door een beroerte vaak selectieve stimulatie en hoge frequentie toegepast, wat de spasticiteit verhoogt (toenemende stijfheid buigt het verlammde ledemaat in een dwanghouding). De juiste oplossing zou een bifasische vierkante golf met lage frequentie zijn.
Het belang van spierstimulatie bij verlamming
Bij verlamming neemt de kans op herstel sterk toe als de patiënt dagelijks spierstimulatiebehandelingen krijgt!
Zij die na verlamming thuis geen behandeling krijgen, verbeteren veel langzamer of helemaal niet. Spierstimulatie vergroot de kans op herstel van functie.
Na een beroerte of perifere verlamming moet zo snel mogelijk met spierstimulatie worden begonnen. Aangezien herstel maanden tot jaren kan duren, moet men langdurig en dagelijks volhouden met oefeningen gecombineerd met stimulatie. Zonder elektrische impulsen loopt de verlammde spier langzaam terug en verandert binnen ongeveer twee jaar in een gelei-achtige massa waaruit geen herstel mogelijk is.
Herhaald oefenen van de verloren beweging (ook als er geen zichtbare beweging is) en spierstimulatie zijn essentieel om het brein een andere regio te laten 'herleren' hoe de beweging moet worden uitgevoerd en zo functies van een beschadigd hersengebied over te nemen.
Spierstimulatie speelt een belangrijke rol bij het ‘hertrainen’ van de neuromusculaire (zenuw-spier) verbinding. Sommige onderzoeken suggereren dat het brein en de motorische zenuwcellen naar de spieren minstens 10.000 herhalingen nodig hebben om opnieuw te leren hoe een beweging uitgevoerd moet worden. Het hertrainen van niet meer werkende spieren na verlamming kan door stimulatie worden versneld.
Ik noem al vele aandoeningen. Natuurlijk kun je ze niet allemaal hetzelfde behandelen. Net zoals je voor soep ander bestek gebruikt dan voor hoofd- of nagerecht. In dit artikel kun je lezen wat het effect van spierstimulatie bepaalt.
Spierstimulatie – eenvoudig uitgelegd
In deze video laat Dr. Zátrok Zsolt zien hoe eenvoudig spierstimulatie kan worden uitgevoerd.
