Ledemaatverlamming – hoe kun je het verbeteren
Ledemaatverlamming betekent zwakte, "onhandigheid" of zelfs volledig verlies van bewegingsvermogen in een lichaamsdeel. Aankleden, wassen, eten of drinken wordt moeilijk. Bij ernstiger verlamming kun je niet meer voor jezelf zorgen. Dat is erg beangstigend, maar in de meeste gevallen is verbetering mogelijk. De kans op succes en de benodigde tijd hangen ervan af of de verlamming centraal of perifeer is, wat de oorzaak is, hoe groot het aangedane gebied is, hoe snel de acute zorg begon en hoe succesvol die was. Daarna komt de revalidatie: die moet je onder leiding van een fysiotherapeut zo vroeg mogelijk beginnen en volhardend voortzetten nadat je naar huis gaat. Het bereiken van het eindstadium kan maanden, zelfs jaren duren! Daarom mag je niet opgeven, ook niet als de eerste dagen geen resultaat laten zien. Moderne technologie kan hierbij enorm helpen, vooral apparaten voor biofeedback en elektrotherapie. Ook daar gaat dit artikel over.
Kenmerken van ledemaatverlamming
Verlamming kan centraal of perifeer zijn.
Centrale verlamming wordt veroorzaakt door een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg), meestal als gevolg van een beroerte.
Perifere verlamming betreft de zenuwplexussen, zenuwen die uit het ruggenmerg treden, of de zenuw-spierovergang. Meestal ontstaat deze in de romp of de ledematen en veroorzaakt daar verlamming. Bijvoorbeeld in de arm zijn dat de nervus medianus, ulnaris en radialis; in de romp de intercostale (tussenrib) zenuwen; in het gelaat de takken van de nervus trigeminus; aan de buitenzijde van het onderbeen de nervus peroneus (nervus peroneus).
Bij lichte graden van ledemaatverlamming veroorzaken balansverlies, gebrek aan coördinatie, vermindering van bewegingsprecisie en snellere vermoeidheid van de spieren problemen. Hierdoor kunnen lopen, fijne handelingen en het vastpakken van voorwerpen moeilijk of onmogelijk worden. Bij ernstige verlamming verdwijnt het vermogen tot bewegen volledig en is het ledemaat "beweegloos".
Het belang van revalidatie
Meerdere factoren bepalen hoe ernstig de blijvende ledemaatverlamming zal zijn.
Bij een beroerte geldt: hoe groter het beschadigde hersengebied, hoe ernstiger de restverschijnselen kunnen zijn. Hoe eerder je in een stoke-centrum komt en je behandeling begint, hoe groter de kans dat zoveel mogelijk hersenweefsel gered wordt en je klachten beperkter blijven.
Bij perifere beschadiging beïnvloeden de plaats (op hoogte van welke wervel) en de ernst (bijvoorbeeld samendrukking, doorgesneden of gescheurd) de klachten. Een toevallige samendrukking tijdens een operatie veroorzaakt uiteraard minder schade dan wanneer de zenuw door een ongeval doorgescheurd is.
Zodra het directe levensgevaar voorbij is, moet de revalidatie beginnen en moet je de oefeningen gedisciplineerd - maanden, meestal jaren - blijven doen. Als je niet gemotiveerd bent en niet oefent, zal het succes beperkt of afwezig zijn. Het is dus belangrijk dat je niet opgeeft, want oefenen is de enige effectieve methode – en dat kun jij alleen doen!
„Red wat te redden valt!”
Wanneer artsen de acute zorg voor een beroerte beëindigen of een onder druk staande zenuwbaan hebben vrijgemaakt, is je behandeling nog lang niet voorbij. Het is eigenlijk pas begonnen. Vanaf dat moment hangt het succes grotendeels van jou af, en deels van je fysiotherapeut en de zorgverleners. Als je hulp van anderen verwacht maar zelf niets doet en verslagen afwacht, zal er geen verbetering optreden. Je hebt kans op herstel als je volhardend oefent en de verloren bewegingen en functies herhaaldelijk traint.
De fysiotherapeut speelt een grote rol bij het slagen hiervan. Hij/zij leert je oefeningen waarmee je zintuiglijke waarneming en beweging kunt verbeteren en herleren. Herstel daarvan maakt zelfstandig functioneren in het dagelijks leven weer mogelijk. Nogmaals: de fysiotherapeut adviseert en begeleidt, maar voert de oefeningen niet voor je uit. Als je niet met maximale intensiteit en volharding oefent, helpt zelfs de beste fysiotherapeut niet genoeg.
De regeneratietijd van zenuwvezels is erg traag! Algemeen wordt aangenomen dat de snelheid van zenuwregeneratie 0,1–0,2 mm per dag is en in de meest gunstige gevallen maximaal 1 mm per dag. De nervus peroneus bijvoorbeeld loopt van je lenden tot je voet, wat afhankelijk van je lengte 60 cm of langer kan zijn. Voor het regenereren van 60 cm zenuwweefsel is onder optimale omstandigheden ten minste 600 dagen nodig! Dat is bijna twee jaar.
In theorie regenereert de zenuw vanzelf, maar elektrotherapie en het trainen van doelbewuste bewegingen (zelfs als er nog geen zichtbare beweging is) kunnen dat proces versnellen. Je moet volhardend oefenen, want totdat de zenuw weer het spierweefsel bereikt, merk je geen verandering. Een spier trekt alleen samen onder invloed van zijn motorische zenuw; zonder die zenuw reageert het alleen op kunstmatige impulsen (elektrostimulatie).
Ook als je dergelijke tekenen ziet, mag je niet opgeven. Als je de spier niet dagelijks behandelt en niet zorgt dat hij regelmatig via een stimulator samentrekt, zal langzaam spierweefsel vervangen worden door bindweefsel. Als de spier beschadigd raakt, zal de zenuw, zelfs als hij over 2–3 jaar weer teruggroeit, geen functionerend spierweefsel meer vinden en blijft de verlamming blijvend.
Enkele toepasbare methoden
Tijdens de revalidatie kunnen in het ziekenhuis verschillende methoden worden toegepast; hier bespreken we wat je zelf kunt doen.
Het je voorstellend bewegen van het aangedane lichaamsdeel activeert hetzelfde gebied in de hersenen alsof je de beweging echt uitvoert. In de hersenen overlappen zenuwbanen elkaar, waardoor door oefening een ander hersengebied de verloren functie kan overnemen. Hoe je dit doet, kun je leren van een psychotherapeut.
Revalidatie-ergometer
Revalidatie-ergometers voor thuisgebruik kunnen al dagen na een beroerte worden ingezet om de beweging te verbeteren.
Gedwongen inductietherapie
Beperk het gebruik van de niet-verlammende ledemaat om jezelf te dwingen de aangedane kant te gebruiken. Als je bijvoorbeeld je linkerhand niet goed kunt gebruiken en je laat die langs je lichaam hangen, kan er geen verbetering optreden. Als je de onhandige hand ondanks alles probeert te gebruiken, is er wel kans op herstel.
Biofeedback-apparaat
Stel je het voor zoals een ECG dat de elektrische activiteit van je hartspieren meet. Biofeedback meet de elektrische activiteit van je spieren. Als je een beweging uitvoert, stuurt je hersenen een "elektrisch signaal" naar de spieren en trekken die samen.
Door de sensor van het biofeedback-apparaat op de verlammde spier te plaatsen, wordt het signaal van de hersenen zelfs gedetecteerd als het zo zwak is dat er geen zichtbare spiercontractie plaatsvindt, en krijg je feedback. Deze terugkoppeling en de sterkte ervan laten zien of je de oefening goed hebt uitgevoerd en ondersteunt zo het oefenen.
Elektrische spierstimulatie (EMS)
Behandelingen worden gebruikt om de sensorische bewustwording te vergroten, de verzwakte ledemaatspieren te versterken en de bewegingsomvang te verbeteren. Centrale en perifere verlamming vereisen verschillende elektrische behandelingen. Je moet het juiste apparaat kiezen op basis van het type verlamming!
Centrale verlamming
Bij centrale verlamming zijn de perifere zenuwen zelf niet beschadigd, dus kun je behandelingen uitvoeren met tweefasige vierkante pulsen – hiervoor is elk goed kwaliteitsapparaat geschikt. Via op de huid bevestigde elektroden veroorzaken milde elektrische impulsen spiercontracties. Dit versterkt de spier en herleert de verbinding tussen motorische zenuw en spier. Bedenk dat zelfs met een stimulator veel tijd nodig is voor verbetering. De vereiste behandeltijd kan jaren bedragen.
Perifere verlamming
Bij perifere verlamming verliest de spier de zenuwverbinding met de hersenen (omdat de zenuwvezel zelf beschadigd is). Dit wordt een denervatie genoemd en reageert niet op behandelingen met de "normale" spierstimulatie-apparaten die bij centrale verlamming gebruikt worden.
Bij perifere zenuwbeschadiging is een apparaat nodig dat driehoekige of trapeziumvormige, of langdurige vierkante pulsen kan uitzenden.
De therapeut bepaalt de voor de aandoening optimale golfvorm en impulsduur. Daarvoor is het vaststellen van de intensiteit/tijd (i/t) curve nodig. Zo'n onderzoek biedt bijvoorbeeld het PeroBravo-apparaat.
Als zo'n test niet is uitgevoerd, is er niets anders dan verschillende golfvormen uitproberen (dat is volkomen ongevaarlijk). Met welke vorm je de beste spiercontractie bereikt, daarmee moet je behandelen. De tests moeten enkele weken herhaald worden en de behandeling dienovereenkomstig aangepast.
Een reeks hulpmiddelen - zoals grijparmen, handborstels met steel, grepen, rampen, elektrische tandenborstels en scheerapparaten, enkelorthesen en nog veel meer - kan helpen. Je fysiotherapeut kan passende hulpmiddelen aanbevelen en helpen bij het aanleren van het gebruik.
Uiteraard vormen moedeloosheid en opgeven de grootste moeilijkheid. Zelfs uit zeer ernstige situaties is er vaak een uitweg, dus blijf gemotiveerd en geef niet op. Probeer je aangedane zijde ook te gebruiken. Oefenen thuis en herhalen vergroten de controle over de spieren en herstellen het zenuwstelsel. Als het mogelijk is, gebruik dan een spierstimulator, biofeedback- of ETS-apparaat voor je revalidatie (afhankelijk van de oorzaak van de verlamming).
