Wat is multiple sclerose?
Multiple sclerose – kortweg MS – is een chronische, inflammatoire, auto-immuunziekte van het centrale zenuwstelsel (de hersenen en het ruggenmerg). De uitlopers van zenuwcellen (axonen) zijn bedekt met een beschermende laag: de myelineschede. Deze werkt ongeveer zoals de isolatie van elektriciteitskabels: ze zorgt ervoor dat zenuwimpulsen snel en zonder verstoring door de zenuwbanen kunnen gaan.
Bij MS raakt het immuunsysteem ontregeld en begint het de myelineschede aan te vallen. Door beschadiging van deze „isolatie” komen zenuwsignalen langzamer of helemaal niet aan op hun bestemming. Dat veroorzaakt de kenmerkende, uiteenlopende klachten van de ziekte. MS wordt niet voor niets „de ziekte met duizend gezichten” genoemd: de klachten verschillen per persoon en veranderen ook in de tijd (soms sterker, soms milder).
Kernidee
De behandeling van MS heeft drie pijlers: medicamenteuze therapie + regelmatige lichaamsbeweging + elektrische spierstimulatie (NMES). Omdat MS het centrale zenuwstelsel aantast, is voor spierstimulatie tweefasige blokgolf-EMS/NMES nodig – nooit selectieve stimulatiestroom, omdat die de spasticiteit kan versterken.
De meest voorkomende klachten bij MS – in groepen
De klachten bij MS kunnen in drie hoofdgroepen worden ingedeeld. Een passende revalidatiestrategie begint met een nauwkeurige beoordeling hiervan:
- Spierzwakte en spierstijfheid (spasticiteit): de spieren worden gespannen en stijf, waardoor bewegen moeilijker wordt.
- Evenwichts- en coördinatieproblemen: het lopen wordt onzeker en duizeligheid komt vaak voor.
- Beperkte bewegingsuitslag: spastische spieren verhinderen de volledige bewegingsuitslag van de gewrichten.
- Vermoeiend lopen: zelfs het afleggen van korte afstanden veroorzaakt sterke uitputting.
- Gevoelloosheid, tintelingen: gevoelsstoornissen in de ledematen of de romp.
- Visusstoornissen: wazig zien of dubbelzien door ontsteking van de oogzenuw.
- Pijn: spier- en zenuwpijn, vooral in spastische spieren.
- Vermoeidheid: abnormale, onverklaarbare vermoeidheid die niet in verhouding staat tot de verrichte activiteit.
- Incontinentie: problemen met het ophouden van urine of ontlasting.
- Ademhalingsproblemen: vooral in een gevorderd stadium door verzwakking van de ademhalingsspieren.
- Stemmingsproblemen: depressie en angst.
Waarom is regelmatige lichaamsbeweging van levensbelang bij MS?
MS is momenteel nog niet oorzakelijk te genezen, maar de klachten kunnen worden behandeld en het verloop kan worden vertraagd. Naast medicamenteuze behandeling is regelmatige lichaamsbeweging een van uw belangrijkste hulpmiddelen. Dit is niet alleen een advies – het is een levensnoodzaak.
Waarom? Omdat uw spieren zonder gebruik snel beginnen te atrofiëren. MS maakt bewegen al moeilijker. Als daar een inactieve leefstijl bijkomt, ontstaat een vicieuze cirkel: u beweegt minder → uw spieren worden zwakker → daardoor beweegt u nog moeilijker. Regelmatige lichaamsbeweging doorbreekt deze cirkel.
De belangrijkste voordelen van lichaamsbeweging bij MS
| Voordeel | Waarom belangrijk? |
|---|---|
| Behoud van spierkracht | Actieve spieren verliezen langzamer hun kracht. |
| Vermindering van spasticiteit | Regelmatige beweging helpt stijve spieren te ontspannen. |
| Verbetering van het evenwicht | Gerichte oefeningen ontwikkelen het evenwichtsgevoel. |
| Verbetering van de stemming | Beweging maakt endorfinen vrij, wat het risico op depressie vermindert. |
| Vermindering van vermoeidheid | Paradoxaal genoeg vermindert regelmatig trainen abnormale vermoeidheid. |
Handige hulpmiddelen voor thuis trainen
Voor mensen met MS is het bijzonder belangrijk dat de training voorzichtig maar doeltreffend is:
- Elastische weerstandsbanden en lussen: bieden verschillende weerstanden, kunnen zittend of liggend worden gebruikt en zijn eenvoudig in te stellen.
- Ergometers voor thuis: een hometrainer of crosstrainer is ideaal om het uithoudingsvermogen te behouden. Het is veilig omdat u zittend kunt trainen en het risico op vallen kleiner is.
De beperkingen van willekeurige beweging – hier komt spierstimulatie in beeld
U weet hoe belangrijk bewegen is, maar juist die beweging wordt door MS beperkt. De kern van de ziekte is dat zenuwbanen vanuit de hersenen beschadigd raken. Daardoor komen commando’s voor willekeurige beweging niet goed bij de spieren aan.
Wat betekent dit in de praktijk? Misschien wilt u uw been bewegen, maar reageert de spier niet goed op het commando. Of de spier reageert wel, maar raakt sneller vermoeid dan bij een gezond persoon. Spasticiteit – abnormale stijfheid van de spieren – maakt de situatie nog moeilijker, omdat de volledige bewegingsuitslag wordt verhinderd.
Willekeurige beweging is, hoe belangrijk ook, niet altijd voldoende. Dan komt aanvullende therapie in beeld. Een van de gunstigere opties is elektrische spierstimulatie (NMES, EMS).
Hoe werkt NMES bij MS?
Elektrische spierstimulatie – EMS of NMES – is een behandelmethode die rechtstreeks op de spieren werkt en de beschadigde centrale zenuwbanen gedeeltelijk omzeilt. Via elektroden op de huid stuurt het stimulatieapparaat een elektrische impuls naar de motorische zenuwuiteinden die bij de spier horen. Vanaf daar loopt de prikkel via de perifere zenuwbaan, die bij MS meestal INTACT is.
Belangrijk: de spier weet niet waar de impuls vandaan komt. Of het signaal nu uit uw hersenen komt of uit een stimulatieapparaat, de spier trekt op precies dezelfde manier samen. Dezelfde stofwisselingsprocessen vinden plaats. De spier ontwikkelt zich en wordt sterker, maar raakt ook op dezelfde manier vermoeid.
De drie belangrijkste NMES-typen bij MS-revalidatie
Korte en milde elektrische impulsen die vooral gericht zijn op de gevoelszenuwen. Kan worden toegepast bij pijn die samenhangt met MS. Dit is in feite het TENS-protocol – een uitgebreide uitleg vindt u in het TENS-pijlerartikel.
Herhaalde elektrische impulsen die spiercontracties opwekken. Ze zijn effectief voor het ontwikkelen van spierkracht en uithoudingsvermogen. De regelmatige, herhaalde impulsen helpen de spieren geleidelijk sterker te worden en hun uithoudingsvermogen te vergroten. Dit is het meest klassieke NMES-protocol – de Genesy 300 Pro is hiervoor een geschikt apparaat.
De geavanceerdere aanpak: EMG detecteert de eigen elektrische activiteit van uw spieren (de poging) en stemt de stimulatie daarop af. Deze „persoonlijke” methode is bijzonder nuttig tijdens bewegingsrevalidatie, omdat de actieve poging door de stimulatie wordt „versterkt”. Het ETS-specialistische apparaat is de DuoBravo N. Een uitgebreide uitleg vindt u in het biofeedback-pijlerartikel.
Hoe helpt spierstimulatie bij de behandeling van MS-klachten?
NMES kan mensen met MS op verschillende manieren ondersteunen. Bekijk het onderstaande overzicht aan de hand van uw huidige klachten:
Bij MS worden de spieren vaak stijf en gespannen, wat bewegen belemmert en pijn kan veroorzaken. Traditioneel wordt geprobeerd deze stijfheid met krachtige handmatige bewegingen te verminderen. Dat kan onaangenaam zijn en het weefsel traumatiseren.
Elektrische stimulatie is een aanzienlijk zachtere oplossing. De stimulatie verbetert de bloedcirculatie, ontspant de spier en de omliggende weefsels en vermindert de overmatige activiteit van de motorische zenuw. Door de antagonistische spieren te stimuleren bevordert NMES de reciproque inhibitie, wat voor verdere verbetering kan zorgen.6
Spieren hebben contractie nodig om actief te blijven. Als een spier lange tijd niet samentrekt, begint hij te atrofiëren. Door spierstimulatie werken uw spieren regelmatig, ook wanneer u ze niet meer goed vrijwillig kunt bewegen. Dit helpt spiermassa en kracht te behouden.
Onderzoek laat zien dat NMES vooral de kracht van de onderste ledematen kan verbeteren. Dat is essentieel voor lopen en algemene mobiliteit. Meer spierkracht kan leiden tot betere prestaties bij dagelijkse activiteiten.4,5
Door spastische spieren kunt u vaak de volledige bewegingsuitslag van uw gewrichten niet benutten. Zo strekken uw elleboog of knie mogelijk niet volledig. Spierstimulatie kan de spieren ontspannen, waardoor de bewegingsuitslag groter kan worden.
Incontinentie – problemen met het ophouden van urine of ontlasting – kan een veelvoorkomend gevolg van MS zijn. De oorzaak is verzwakking van de sluitspieren van de bekkenbodem en een verstoring van hun motorische zenuwen. De meeste mensen met MS die met functionele spierstimulatie worden behandeld, melden verbetering van de blaas- en darmfunctie. Behandeling van de bekkenbodem kan met een speciale sonde of met oppervlakkig geplaatste elektroden worden uitgevoerd, na overleg met een uroloog of gastro-enteroloog.
Bij mensen met MS die aan een rolstoel gebonden zijn, neemt de activiteit van de arm- en borstspieren af. Dat kan leiden tot ademhalingsproblemen en een verhoogd risico op luchtweginfecties. Functionele stimulatie kan helpen de kracht van de buik- en rompspieren te behouden, wat het hoesten en de ademhaling kan verbeteren.
Door beperkte mobiliteit neemt het risico op drukzweren (doorligwonden) toe. Door spiermassa en spiertonus te behouden, wordt de druk gelijkmatiger over de huid verdeeld. Dat kan dit risico verminderen.
Volgens onderzoek kan NMES de neuroplasticiteit bevorderen: het proces waarbij de hersenen zichzelf reorganiseren door nieuwe zenuwverbindingen te vormen. Centrale effecten kunnen leiden tot corticale reorganisatie, die essentieel is voor functioneel herstel bij MS. Dit effect kan vooral bij het ETS-protocol (DuoBravo N) optreden, omdat het gelijktijdig plaatsvinden van de vrijwillige poging en de stimulatie de reorganisatie van de hersenen conditioneert.2,3
Technische informatie – welke impuls is geschikt voor MS?
MS veroorzaakt centrale verlamming – GEEN selectieve stimulatiestroom!
Multiple sclerose tast het centrale zenuwstelsel aan. De verlamming die hierdoor ontstaat, is een vorm van centrale verlamming. Pas bij deze aandoening NOOIT een zogenaamde selectieve stimulatiestroom (denervatiebehandeling) toe!
Behandeling met selectieve stimulatiestroom (bijvoorbeeld het PeroBravo-programma) versterkt de spierstijfheid en spasticiteit. Dat kan voor de patiënt duidelijk als achteruitgang merkbaar zijn en bovendien pijnlijk en onaangenaam zijn.
Voor de behandeling van MS is EMS/NMES (klassieke spierstimulatie) geschikt. De juiste golfvorm is een tweefasige blokgolf. Een uitgebreide uitleg over het verschil tussen perifere en centrale verlamming vindt u in het artikel over selectieve stimulatiestroom.
Welk apparaat is geschikt voor mensen met MS?
Bij MS (centrale verlamming!) is NMES met een tweefasige blokgolf nodig. Een ETS-specialist (die de poging „versterkt”), een klassiek NMES-apparaat of een veelzijdig Globus Genesy-apparaat kan daarom een geschikte keuze zijn. Het selectieve programma mag niet bij MS worden gebruikt, maar de NMES-functionaliteit wel.
Eerste aanbevelingen voor MS
DuoBravo N – ETS-specialist (belangrijke aanbeveling bij MS)
De specialist voor centrale verlamming (beroerte, MS): maakt gebruik van ETS-technologie (EMG-Triggered Stimulation), die de stimulatie start op basis van de eigen vrijwillige poging van de patiënt. Dit is bijzonder waardevol voor mensen met MS, omdat de actieve poging en de stimulatie gelijktijdig plaatsvinden. Dat ondersteunt het conditioneren van neuroplasticiteit (reorganisatie van de hersenen). Het „ondersteunende” systeem helpt spierkracht en coördinatie te behouden.
Genesy 300 Pro – klassieke NMES (revalidatie)
Een klassiek NMES-apparaat dat bijzonder geschikt is voor revalidatie. Dit is het instap- tot middensegmentmodel van de vierkanaals Genesy-lijn van Globus. Het biedt uitgebreide NMES-functionaliteit. De prijs-kwaliteitverhouding is uitstekend voor thuisrevalidatie bij MS.
Veelzijdige Globus Genesy-lijn – deze apparaten bevatten NMES-programma’s voor MS-revalidatie. Gebruik het selectieve stimulatiestroomprogramma niet bij MS. Daarnaast zijn ze geschikt voor veel andere indicaties. Ze zijn ideaal voor mensen die met één apparaat meerdere doelen willen bereiken:
Genesy 600 – veelzijdig instap- tot middensegmentmodel
Een vierkanaals apparaat dat met NMES-programma’s ook geschikt is voor MS-revalidatie. Een kosteneffectieve keuze wanneer u het apparaat naast NMES ook voor andere doelen wilt gebruiken.
Genesy 1500 – topapparaat voor thuis
Een vierkanaals apparaat met uitgebreide NMES-functionaliteit. Een uitstekende prijs-kwaliteitkeuze voor MS-revalidatie thuis en andere indicaties.
Genesy 3000 – veelzijdig apparaat op professioneel niveau
Het topmodel van de Genesy-lijn. Met een NMES-programmabibliotheek op professioneel niveau is het, in combinatie met fysiotherapeuten, ideaal voor MS-revalidatie thuis.
Wat kunt u van de behandeling verwachten – en wat niet?
Realistische verwachtingen
Elektrische spierstimulatie behandelt multiple sclerose niet oorzakelijk. De behandeling herstelt beschadigde zenuwbanen niet en neemt de fundamentele oorzaak van de ziekte niet weg.
Wat de behandeling kan bereiken: ze helpt ervoor te zorgen dat u uw bewegingsmogelijkheden langer kunt behouden. Dat maakt vanuit het oogpunt van levenskwaliteit een groot verschil. In de vroege fase van MS kan stimulatie een tijdlang zelfs verbetering geven: de spieren worden sterker en de spasticiteit kan afnemen. Naarmate de ziekte vordert, helpt de behandeling vooral de klachten te vertragen. Ook dat is een zeer waardevol resultaat: als u dankzij NMES uw loopvermogen jaren langer kunt behouden of het gebruik van een rolstoel kunt uitstellen, is dat een grote winst.
Voordelen voor de levenskwaliteit
- Meer zelfstandigheid: verbeterde spierkracht en functionele mobiliteit kunnen rechtstreeks bijdragen aan meer zelfstandigheid bij dagelijkse activiteiten.7
- Psychisch welzijn: deelnemen aan lichamelijke activiteit – ook als dat beperkt is – kan het zelfvertrouwen vergroten en het gevoel van machteloosheid verminderen.7
- Minder vermoeidheid: NMES kan in bepaalde gevallen samenhangen met minder vermoeidheid en een betere algemene lichamelijke conditie. Paradoxaal genoeg vermindert het „actiever” worden van de gestimuleerde spier de chronische vermoeidheid.7
Veelgestelde vragen
Hoe eerder, hoe beter – maar altijd na overleg met een neuroloog. In een vroeg stadium kan NMES helpen de spierkracht te behouden voordat er aanzienlijke atrofie ontstaat. Uw behandelend arts of fysiotherapeut bepaalt op basis van uw actuele toestand het precieze moment en protocol van de behandeling.
Selectieve stimulatiestroom is bedoeld voor gedenerveerde spieren waarvan de zenuw beschadigd of doorgesneden is, bijvoorbeeld bij perifere peroneusverlamming. Bij MS is de perifere zenuw INTACT; het probleem bevindt zich in de hersenen. Selectieve stimulatiestroom is onaangenaam en pijnlijk bij een normaal geïnnerveerde spier en kan de spasticiteit versterken. Daarom is bij MS bifasische blokgolf-EMS/NMES nodig, zoals de NMES-functies van de DuoBravo N, de Genesy 300 Pro of de Genesy 600/1500/3000.
Klassieke NMES (Genesy 300 Pro en de Genesy-lijn) werkt met een automatische timing. Het apparaat wisselt stimulatie en rust af in een vast ritme. ETS (DuoBravo N) controleert daarentegen de eigen elektrische activiteit van de spier en start de stimulatie wanneer u zelf probeert de spier te bewegen. Deze combinatie van actieve poging en stimulatie als „versterking” kan bij MS-revalidatie bijzonder waardevol zijn, omdat ze neuroplasticiteit (reorganisatie van de hersenen) ondersteunt. Het ETS-protocol is DUURDER, maar functioneel de geavanceerdere keuze.
Uw fysiotherapeut of behandelend arts bepaalt het precieze protocol op basis van uw actuele toestand. Een algemene aanbeveling is: 5 tot 6 keer per week, met behandelingen van 20 tot 30 minuten. Bij meerdere spiergroepen kunnen dit afzonderlijke sessies zijn. Voor het verminderen van spasticiteit is regelmaat veel belangrijker dan een langere behandeltijd per sessie.
Ja. Klinische protocollen adviseren NMES juist als aanvullende therapie naast medicamenteuze behandeling en fysiotherapie. NMES verstoort de werking van MS-medicijnen (interferon, glatirameeracetaat, monoklonale antilichamen) niet en kan fysiotherapeutische oefeningen ondersteunen. Zo kan bewegingstherapie na de behandeling effectiever zijn bij ontspannen spieren.
Volgens klinische ervaringen kan stimulatie van de bekkenbodemspieren bij mensen met MS een duidelijke verbetering geven van de blaas- en darmfunctie. De behandeling wordt uitgevoerd met een speciale sonde of met oppervlakkig geplaatste elektroden. Ze mag UITSLUITEND worden gestart na overleg met een uroloog of gastro-enteroloog en na instructie door een fysiotherapeut. Apparaten en protocollen die specifiek voor incontinentie bedoeld zijn, behoren tot een andere categorie. Daarover krijgt u gedetailleerde informatie tijdens een medisch consult.
Voordat u met de behandeling begint
NMES is bij MS over het algemeen veilig, maar er zijn omstandigheden waarin de behandeling niet mag worden toegepast. Overleg altijd met uw behandelend arts of neuroloog voordat u begint!
Wanneer is voorzichtigheid nodig?
- Geïmplanteerde pacemaker of defibrillator – de elektrische impulsen kunnen interfereren met het geïmplanteerde apparaat
- Selectieve stimulatiestroom (denervatiebehandeling) verboden bij MS – kan de spasticiteit versterken en pijnlijk zijn
- Actieve kwaadaardige aandoening in het behandelgebied – elektrische stimulatie in het behandelgebied vermijden
- Zwangerschap – overleg met een gynaecoloog is verplicht
- Epilepsie – elektrische stimulatie kan een aanval uitlokken (relatieve contra-indicatie, overleg met een specialist verplicht)
- Huidontsteking of open wond op de plaats van de elektroden – elektroden mogen niet op een beschadigde huid worden geplaatst
- Trombose of tromboflebitis in het behandelgebied – spiercontractie in het aangedane gebied kan gevaarlijk zijn
- Ernstig gevoelsverlies in het behandelgebied – extra voorzichtigheid is noodzakelijk
- Acute fase van een MS-aanval (relaps) – eerst moet de neuroloog de relaps stabiliseren; daarna kan NMES worden gestart of hervat
Aanvullende behandeling, geen zelfstandige therapie
NMES voor thuis is een aanvulling op MS-revalidatie. Het vervangt de behandeling door een neuroloog en fysiotherapie niet. Diagnostiek, het opstellen van het behandelplan en controles worden altijd door een specialist uitgevoerd. Een uitgebreide lijst met contra-indicaties vindt u in het artikel over contra-indicaties voor elektrotherapie.
Samenvatting – snel overzicht
Bronnen
- O'Connor D, Lennon O, Minogue C, Caulfield B. (2021). Design considerations for the development of neuromuscular electrical stimulation (NMES) exercise in cancer rehabilitation: a narrative review. Disability and Rehabilitation, 43(21), 3117-3126. PubMed: 32116053
- Xu Q, Guo F, Salem HMA, Chen H, Huang X. (2017). Effects of mirror therapy combined with neuromuscular electrical stimulation on motor recovery of lower limbs and walking ability of patients with stroke: a randomized controlled study. Clinical Rehabilitation, 31(12), 1583-1591. PubMed: 28459163
- Ou CH, Shiue CC, Kuan YC, Liou TH, Chen HC, Kuo TJ. (2023). Neuromuscular Electrical Stimulation of the Upper Limbs in Patients With Cerebral Palsy: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation, 102(2), 151-158. PubMed: 35687763
- Fornusek C, Hoang P. (2014). Neuromuscular electrical stimulation cycling exercise for persons with advanced multiple sclerosis. Journal of Rehabilitation Medicine, 46(7), 698-702. PubMed: 24763902
- Jones S, Man WD, Gao W, Higginson IJ, Wilcock A, Maddocks M. (2016). Neuromuscular electrical stimulation for muscle weakness in adults with advanced disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 10(10), CD009419. PubMed: 27748503
- Khan F, Amatya B, Bensmail D, Yelnik A. (2019). Non-pharmacological interventions for spasticity in adults: An overview of systematic reviews. Annals of Physical and Rehabilitation Medicine, 62(4), 265-273. PubMed: 29042299
- Alves IGN, da Silva E Silva CM, Martinez BP, de Queiroz RS, Gomes-Neto M. (2022). Effects of neuromuscular electrical stimulation on exercise capacity, muscle strength and quality of life in COPD patients: A Systematic Review with Meta-Analysis. Clinical Rehabilitation, 36(4), 449-471. PubMed: 35014892
- Alenazy M, Daneshgar Asl S, Petrigna L, et al. (2021). Treatment with electrical stimulation of sensory nerves improves motor function and disability status in persons with multiple sclerosis: A pilot study. Journal of Electromyography and Kinesiology, 61, 102607. PubMed: 34710779
- Fu X, Wang Y, Wang C, et al. (2018). A mixed treatment comparison on efficacy and safety of treatments for spasticity caused by multiple sclerosis: a systematic review and network meta-analysis. Clinical Rehabilitation, 32(6), 713-721. PubMed: 29582713
- Andreu-Caravaca L, Ramos-Campo DJ, Chung LH, et al. (2022). Can strength training modify voluntary activation, contractile properties and spasticity in Multiple Sclerosis?: A randomized controlled trial. Physiology & Behavior, 255, 113932. PubMed: 35905806
