Wat is multiple sclerose?
Multiple sclerose – kortweg MS – is een chronische, ontstekingsgerelateerde auto-immuunziekte van het centraal zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). De uitlopers van zenuwcellen (axonen) zijn omgeven door een beschermend omhulsel, de myelineschede. Dit omhulsel werkt vergelijkbaar met de isolatie van elektrische kabels: het zorgt ervoor dat zenuwimpulsen snel en ongestoord over de zenuwbanen kunnen lopen.
Bij MS raakt het immuunsysteem verstoord en valt het de myelineschede aan. Door beschadiging van deze "isolatie" lopen zenuwsignalen trager of komen ze helemaal niet aan op hun doel – dat veroorzaakt de kenmerkende en variabele symptomen van de ziekte. MS wordt niet voor niets wel de "ziekte met duizend gezichten" genoemd: de klachten verschillen per persoon en wisselen in de tijd (afwisselend verergering en verbetering).
Kernpunt
De behandeling van MS rust op drie pijlers: medicamenteuze therapie + regelmatige lichaamsbeweging + elektrische spierstimulatie (NMES). Omdat MS het centraal zenuwstelsel aantast, is voor spierstimulatie bifasische vierkantegolf EMS/NMES aangewezen – nooit selectieve (denervatie-)stroom, want die zou de spasticiteit kunnen verergeren.
De meest voorkomende symptomen van MS – per groep
De symptomen van MS zijn onder te verdelen in drie hoofdgroepen. Het opstellen van een passend revalidatieplan begint met een nauwkeurige inventarisatie van deze symptomen:
- Spierzwakte en spasticiteit (spierstijfheid): de spieren worden gespannen en stijf, wat bewegen bemoeilijkt.
- Evenwichts- en coördinatieproblemen: lopen wordt onzeker, duizeligheid komt vaak voor.
- Beperkte bewegingsuitslag: spastische spieren verhinderen de volledige bewegingsuitslag van gewrichten.
- Snelle vermoeidheid bij lopen: al korte afstanden kunnen leiden tot aanzienlijke uitputting.
- Gevoelloosheid, tintelingen: sensory stoornissen in ledematen of romp.
- Visusstoornissen: wazig of dubbel zien door ontsteking van de oogzenuw.
- Pijn: spier- en zenuwpijn (met name in spastische spieren).
- Vermoeidheid: pathologische, onverklaarbare vermoeidheid die niet in verhouding staat tot de activiteit.
- Incontinentie: problemen met het ophouden van urine of ontlasting.
- Ademhalingsproblemen: vooral in een gevorderd stadium door verzwakking van de ademhalingsspieren.
- Stemmingsproblemen: depressie en angst.
Waarom is regelmatige lichaamsbeweging bij MS van levensbelang?
MS is momenteel nog niet te genezen, maar de symptomen zijn behandelbaar en het ziekteverloop kan worden vertraagd. Naast medicatie is regelmatige lichaamsbeweging één van de belangrijkste middelen. Dit is niet slechts een aanbeveling – het is essentieel.
Waarom? Omdat spieren zonder gebruik snel verslappen en atrofie kunnen ontwikkelen. MS maakt bewegen sowieso al moeilijker; als je daarnaast een zittende levensstijl ontwikkelt ontstaat een vicieuze cirkel: je beweegt minder → je spieren verzwakken → bewegen wordt nog moeilijker. Regelmatige lichaamsbeweging doorbreekt deze cirkel.
Belangrijke voordelen van lichaamsbeweging bij MS
| Voordeel | Waarom belangrijk? |
|---|---|
| Behoud van spierkracht | Actieve spieren verliezen hun kracht minder snel. |
| Vermindering van spasticiteit | Regelmatige beweging helpt stijve spieren te ontspannen. |
| Verbetering van evenwicht | Gerichte oefeningen ontwikkelen het evenwichtsgevoel. |
| Verbetering van stemming | Beweging bevordert de aanmaak van endorfines en verlaagt zo het risico op depressie. |
| Vermindering van vermoeidheid | Paradoxaal genoeg vermindert regelmatige training pathologische vermoeidheid. |
Handige hulpmiddelen voor thuistraining
Voor mensen met MS is het belangrijk dat de oefening zacht maar effectief is:
- Elastische weerstandsbanden en lussen: bieden variabele weerstand, zijn zittend of liggend te gebruiken en maken het eenvoudig de weerstand aan te passen.
- Ergometers voor thuis: een hometrainer of crosstrainer is ideaal om het uithoudingsvermogen te behouden – veilig omdat je zittend kunt trainen en het valrisico daardoor kleiner is.
De beperkingen van vrijwillige beweging – hier komt spierstimulatie in beeld
Hoe belangrijk beweging ook is, MS legt juist grenzen op aan die beweging. De kern van het probleem is dat de zenuwbanen vanuit de hersenen beschadigd zijn, waardoor de vrijwillige bewegingsopdrachten niet goed bij de spieren aankomen.
Wat betekent dat in de praktijk? Je wilt misschien je been bewegen, maar de spier reageert niet adequaat op het commando. Of als de spier wel reageert, raakt hij sneller uitgeput dan bij een gezond persoon. Spasticiteit – de abnormale stijfheid van spieren – bemoeilijkt bovendien de volledige bewegingsuitslag.
Vrijwillige beweging alleen is dus niet altijd voldoende. Dan is aanvullende therapie nodig, waarbij elektrische spierstimulatie (NMES/EMS) een van de effectieve opties is.
Hoe werkt NMES bij MS?
Elektrische spierstimulatie – EMS of NMES – is een behandelmethode die direct op de spieren werkt en (gedeeltelijk) de beschadigde centrale zenuwbanen omzeilt. Via op de huid geplaatste elektroden levert het apparaat elektrische impulsen bij de motorische eindplaatjes van de spier; vanaf daar verloopt het signaal via de perifere banen, die bij MS vaak intact zijn.
Belangrijk: de spier weet niet waar het signaal vandaan komt. Of het nu uit je hersenen komt of van een stimulator, de spier trekt op precies dezelfde manier samen. Dezelfde stofwisselingsprocessen treden op, de spier ontwikkelt zich, wordt sterker en raakt op dezelfde manier vermoeid.
De drie hoofdtypen NMES in MS-revalidatie
Korte en milde elektrische impulsen die voornamelijk de gevoelszenuwen aanspreken. Dit kan worden gebruikt voor pijnbestrijding bij MS-gerelateerde pijn. Dit is in feite de TENS-protocol – zie de uitleg op TENS-pagina.
Herhaalde elektrische impulsen die spiercontracties uitlokken. Ze zijn efficiënt voor het verbeteren van spierkracht en uithoudingsvermogen. Regelmatige, herhaalde impulsen helpen spieren geleidelijk sterker te maken en hun uithoudingsvermogen te vergroten. Dit is het klassieke NMES-protocol – een geschikt apparaat is bijvoorbeeld de Genesy 300 Pro.
Een geavanceerdere aanpak: EMG detecteert de eigen elektrische activiteitspoging van de spier en timet de stimulatie daarop. Deze "gepersonaliseerde" methode is bijzonder nuttig bij bewegingsrevalidatie omdat actieve poging en stimulatie samenkomen en zo het leerproces versterken. Een ETS-specialist is de DuoBravo N. Zie ook de uitleg over biofeedback op biofeedback-pagina.
Hoe helpt spierstimulatie bij de behandeling van MS-klachten?
NMES kan mensen met MS op meerdere manieren ondersteunen. Hieronder een overzicht dat je kunt raadplegen op basis van je huidige klachten:
Bij MS worden spieren vaak stijf en gespannen, wat bewegen belemmert en pijn kan veroorzaken. Traditioneel probeert men dit met krachtige manuele mobilisaties te verhelpen, wat onaangenaam kan zijn en weefsels kan belasten.
Elektrische stimulatie is aanzienlijk minder belastend. Stimulatie vergroot de doorbloeding, ontspant de spier en omliggende weefsels en vermindert de overactiviteit van de motorische zenuw. Door stimulatie van antagonistische spieren bevordert NMES de reciproque inhibitie, wat extra verbetering kan opleveren.6
Spieren hebben contractie nodig om te overleven. Als een spier lange tijd niet samentrekt, treedt atrofie op. Door spierstimulatie werken je spieren regelmatig, zelfs als je ze vrijwillig niet goed kunt aansturen. Dit helpt spiermassa en kracht te behouden.
Onderzoek toont aan dat NMES met name de kracht van de onderste extremiteit kan verbeteren – essentieel voor lopen en algemene mobiliteit. Meer spierkracht vertaalt zich vaak in betere prestaties bij dagelijkse activiteiten.4,5
Door spastische spieren kun je vaak niet de volledige bewegingsuitslag van gewrichten benutten – bijvoorbeeld je elleboog of knie kan niet volledig strekken. Spierstimulatie kan de spieren ontspannen, waardoor de bewegingsuitslag kan toenemen.
Incontinentie kan bij MS optreden door verzwakking van de sluitspieren van de bekkenbodem en verstoring van hun motorische innervatie. Functionele spierstimulatie laat veel patiënten verbetering zien in blaas- en darmfunctie. Behandeling van de bekkenbodem kan met speciale sondes of oppervlakkige elektroden plaatsvinden en dient te gebeuren na overleg met een uroloog/gastro-enteroloog.
Bij in een rolstoel belande MS-patiënten neemt de activiteit van arm- en borstspieren af, wat kan leiden tot ademhalingsproblemen en een verhoogd risico op luchtweginfecties. Functionele stimulatie helpt de buik- en rompspieren te behouden, wat de hoestkracht en ademhaling verbetert.
Beperkte mobiliteit verhoogt het risico op doorligwonden. Het behouden van spiermassa en spiertonus zorgt voor een gelijkmatigere drukverdeling over de huid en kan dit risico verlagen.
Onderzoek toont aan dat NMES neuroplasticiteit kan bevorderen – het proces waarbij de hersenen nieuwe verbindingswegen vormen en zich herorganiseren. De centrale effecten kunnen leiden tot corticale reorganisatie, wat essentieel is voor functioneel herstel bij MS. Dit effect is vooral relevant bij ETS-protocollen (zoals DuoBravo N), omdat de gelijktijdigheid van de actieve poging en de stimulatie de herselijke aanpassing bevordert.2,3
Technische aandachtspunten – welke impuls is geschikt bij MS?
MS is centrale verlamming – GEEN selectieve (denervatie)stroom!
Multiple sclerose valt het centraal zenuwstelsel aan; het type verlamming dat daarbij hoort is centrale verlamming. Pas daarom NOOIT zogeheten selectieve denervatiestroom (szelektív ingeráram) toe bij deze aandoening!
Dergelijke denervatieprotocollen (bijv. PeroBravo-programma) verhogen de spierstijfheid en spasticiteit, wat voor de patiënt een duidelijke verslechtering kan betekenen en bovendien pijnlijk kan zijn.
Voor de behandeling van MS is EMS/NMES (klassieke spierstimulatie) geschikt; de juiste golfvorm is de bifasische vierkantegolf. Zie het verschil tussen perifere en centrale verlamming op de pagina over selectieve denervatiestroom.
Welke apparaten zijn geschikt voor mensen met MS?
Bij MS (centrale verlamming!) is bifasische vierkantegolf NMES nodig – een goede keuze is een ETS-specialist (versterkt de poging) of een klassieke NMES-unit, eventueel een veelzijdig Globus Genesy-apparaat (gebruik de selectieve functies NIET voor MS, maar de NMES-functie is wel toepasbaar).
Primaire aanbevelingen voor MS
DuoBravo N – ETS-specialist (aanbevolen voor MS)
Specialist voor centrale verlamming (bijv. beroerte, MS): ETS (EMG-Triggered Stimulation) technologie start de stimulatie op basis van de eigen vrijwillige poging van de patiënt. Dit is bijzonder waardevol voor mensen met MS, omdat het de samenkomst van de actieve poging en de stimulatie ondersteunt en zo neuroplasticiteit bevordert. Het systeem ondersteunt het behoud van spierkracht en coördinatie.
Genesy 300 Pro – klassieke NMES (rehab)
Klassieke NMES-unit, speciaal geschikt voor revalidatie. De Globus 4-kanaals Genesy-lijn en dit model bieden brede NMES-functionaliteit. Ze zijn een goede prijs-kwaliteitkeuze voor thuissituaties bij MS-revalidatie.
Veelzijdige Globus Genesy-lijn – deze apparaten bevatten NMES-programma's voor MS-revalidatie (gebruik de selectieve denervatieprogramma's niet voor MS!), en zijn daarnaast geschikt voor vele andere indicaties. Ideaal voor patiënten die met één apparaat meerdere doelen willen bereiken:
Genesy 600 – instap/middenklasse veelzijdig
4-kanaals, met NMES-programma's geschikt voor MS-revalidatie. Kosteneffectieve keuze als je het apparaat ook voor andere doeleinden wilt gebruiken.
Genesy 1500 – topapparaat voor thuis
4-kanaals met uitgebreide NMES-functionaliteit. Uitstekende prijs-kwaliteitverhouding voor thuisgebruik bij MS-revalidatie en andere indicaties.
Genesy 3000 – professioneel veelzijdig
Topmodel van de Genesy-lijn. Professionele NMES-programmabibliotheek; ideaal voor thuisrevalidatie in combinatie met fysiotherapeuten.
Het terugwinnen van verloren spierkracht (EMS rehab) →Wat kun je van de behandeling verwachten – en wat niet?
Realistische verwachtingen
Elektrische spierstimulatie geneest NIET multiple sclerose. Het herstelt beschadigde zenuwbanen niet en lost de onderliggende oorzaak van de ziekte niet op.
Wat het wel kan bereiken: het helpt je om je bewegingsvermogen langer te behouden. Dat maakt een enorm verschil voor de kwaliteit van leven. In de vroege fase van MS kan stimulatie tijdelijk zelfs verbetering geven (spieren versterken, spasticiteit afnemen). Naarmate de ziekte vordert helpt NMES vooral bij het vertraging van symptomen. Als NMES je looptijd met jaren kan verlengen of het moment van rolstoelafhankelijkheid kan uitstellen, is dat een grote winst.
Voordelen voor de kwaliteit van leven
- Meer zelfstandigheid: verbeterde spierkracht en functionele mobiliteit dragen direct bij aan grotere onafhankelijkheid in dagelijkse activiteiten.7
- Psychologisch welzijn: deelname aan fysieke activiteit – ook als deze beperkt is – kan het zelfvertrouwen verhogen en het gevoel van machteloosheid verminderen.7
- Vermoeidheidsvermindering: NMES wordt in sommige gevallen geassocieerd met afname van vermoeidheid en verbetering van de algehele fitheid – paradoxaal genoeg vermindert een "actiever" spierbestaan chronische vermoeidheid.7
Veelgestelde vragen
Hoe eerder, hoe beter – maar altijd na overleg met je neuroloog. In een vroeg stadium kan NMES helpen spierkracht te behouden voordat er aanzienlijke atrofie optreedt. De exacte starttijd en het protocol bepaalt je behandelend arts of fysiotherapeut op basis van je actuele toestand.
Selectieve denervatiestroom is bedoeld voor denervatie (perifeer zenuwletsel) waarbij de zenuw beschadigd of doorgesneden is. Bij MS is de periferie meestal intact – het probleem ligt in de hersenen. Toepassing van denervatiestromen op normaal geïnnerveerde spieren kan pijnlijk zijn en de spasticiteit verergeren. Daarom is bij MS bifasische vierkantegolf EMS/NMES aangewezen – bijvoorbeeld de DuoBravo N of Genesy 300 Pro (en Genesy 600/1500/3000 voor NMES-functionaliteit).
Klassieke NMES (Genesy 300 Pro en de Genesy-lijn) werkt met automatische timing: het apparaat geeft stimulatie in vaste cycli. ETS (DuoBravo N) daarentegen meet de eigen elektrische activiteit van de spier en start de stimulatie wanneer jij zelf probeert de spier te activeren. De combinatie van actieve poging + stimulatie is bijzonder waardevol voor MS-revalidatie omdat het neuroplasticiteit stimuleert. ETS is doorgaans duurder, maar functioneel geavanceerder.
Het precieze protocol bepaalt je fysiotherapeut of behandelend arts op basis van je toestand. Een algemene richtlijn is 5–6 sessies per week van 20–30 minuten. Bij meerdere spiergroepen kunnen dit aparte sessies zijn. Voor het verminderen van spasticiteit is regelmaat belangrijker dan incidenteel langere behandelingen.
Ja. Klinische protocollen raden NMES juist aan als aanvullende therapie naast medicatie en fysiotherapie. NMES interfereert niet met MS-medicatie (interferon, glatirameer-acetaat, monoklonale antilichamen) en kan fysiotherapeutische oefeningen ondersteunen (bijv. de oefentherapie na stimulatie werkt beter op ontspande spieren).
Bekkenbodemspierstimulatie kan bij mensen met MS klinisch relevante verbetering geven van blaas- en darmfunctie. De behandeling gebeurt met speciale sondes of oppervlakkige elektroden en mag alleen gestart worden na urologisch/gastro-enterologisch specialistisch advies en met instructie door een fysiotherapeut. Incontinentie-specifieke apparaten en protocollen vallen in een andere categorie; hierover krijg je meer informatie tijdens een medische consultatie.
Voordat je met de behandeling begint
Naar algemeen principe is NMES bij MS meestal veilig, maar er zijn omstandigheden waarin het niet toegepast mag worden. Overleg altijd met je behandelend arts of neuroloog voordat je begint!
Wanneer moet je extra voorzichtig zijn?
- Geïmplanteerde pacemaker of defibrillator – elektrische impulsen kunnen interfereren met het implantaat
- Selectieve denervatiestroom (denervatie) is verboden bij MS – verhoogt spasticiteit en kan pijnlijk zijn
- Actieve tumor in het behandelingsgebied – elektrische stimulatie op het aangedane gebied vermijden
- Zwangerschap – verplicht gynaecologisch specialistisch advies
- Epilepsie – elektrische stimulatie kan een aanval uitlokken (relatief; specialistisch advies vereist)
- Huidontsteking of open wond op de elektrodenplaats – geen elektroden op beschadigde huid
- Trombose of tromboflebitis in het behandelingsgebied – spiercontractie in het gebied kan gevaarlijk zijn
- Ernstig gevoelverlies in het behandelde gebied – verhoogde voorzichtigheid noodzakelijk
- Acute MS-opvlamming (relapsus) – eerst stabilisatie door de neuroloog; daarna kan NMES gestart of hervat worden
Aanvullende behandeling, geen zelfstandige therapie
Thuisgebruik van NMES is een aanvulling op MS-revalidatie en vervangt niet de specialistische behandeling door een neuroloog of de rol van fysiotherapie. Diagnostiek, behandelplanning en controles moeten door professionals worden uitgevoerd. Een uitgebreide lijst met contra-indicaties staat op de pagina over electrotherapie-contra-indicaties.
Samenvatting – Kort overzicht
Bronnen
- O'Connor D, Lennon O, Minogue C, Caulfield B. (2021). Design considerations for the development of neuromuscular electrical stimulation (NMES) exercise in cancer rehabilitation: a narrative review. Disability and Rehabilitation, 43(21), 3117-3126. PubMed: 32116053
- Xu Q, Guo F, Salem HMA, Chen H, Huang X. (2017). Effects of mirror therapy combined with neuromuscular electrical stimulation on motor recovery of lower limbs and walking ability of patients with stroke: a randomized controlled study. Clinical Rehabilitation, 31(12), 1583-1591. PubMed: 28459163
- Ou CH, Shiue CC, Kuan YC, Liou TH, Chen HC, Kuo TJ. (2023). Neuromuscular Electrical Stimulation of the Upper Limbs in Patients With Cerebral Palsy: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation, 102(2), 151-158. PubMed: 35687763
- Fornusek C, Hoang P. (2014). Neuromuscular electrical stimulation cycling exercise for persons with advanced multiple sclerosis. Journal of Rehabilitation Medicine, 46(7), 698-702. PubMed: 24763902
- Jones S, Man WD, Gao W, Higginson IJ, Wilcock A, Maddocks M. (2016). Neuromuscular electrical stimulation for muscle weakness in adults with advanced disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 10(10), CD009419. PubMed: 27748503
- Khan F, Amatya B, Bensmail D, Yelnik A. (2019). Non-pharmacological interventions for spasticity in adults: An overview of systematic reviews. Annals of Physical and Rehabilitation Medicine, 62(4), 265-273. PubMed: 29042299
- Alves IGN, da Silva E Silva CM, Martinez BP, de Queiroz RS, Gomes-Neto M. (2022). Effects of neuromuscular electrical stimulation on exercise capacity, muscle strength and quality of life in COPD patients: A Systematic Review with Meta-Analysis. Clinical Rehabilitation, 36(4), 449-471. PubMed: 35014892
- Alenazy M, Daneshgar Asl S, Petrigna L, et al. (2021). Treatment with electrical stimulation of sensory nerves improves motor function and disability status in persons with multiple sclerosis: A pilot study. Journal of Electromyography and Kinesiology, 61, 102607. PubMed: 34710779
- Fu X, Wang Y, Wang C, et al. (2018). A mixed treatment comparison on efficacy and safety of treatments for spasticity caused by multiple sclerosis: a systematic review and network meta-analysis. Clinical Rehabilitation, 32(6), 713-721. PubMed: 29582713
- Andreu-Caravaca L, Ramos-Campo DJ, Chung LH, et al. (2022). Can strength training modify voluntary activation, contractile properties and spasticity in Multiple Sclerosis?: A randomized controlled trial. Physiology & Behavior, 255, 113932. PubMed: 35905806
