Wat is spasticiteit, en waarom lijken je spieren zich tegen je te keren?
Spasticiteit betekent een abnormale, aanhoudende spanning van de spieren. Het is niet gewoon een spierkramp of stijfheid, maar een aandoening die ontstaat door een letsel van het centrale zenuwstelsel (hersenen of ruggenmerg), waarbij de hersenen het spiertonus niet meer adequaat reguleren. Normaal gesproken "praat" de hersenen voortdurend met je spieren: ze sturen signalen om te spannen of te ontspannen. Als die communicatie verstoord is, schakelen de spieren in een soort "standaardmodus" – wat zich vaak uit in overmatige spanning.
Kernidee
Spasticiteit is het gevolg van een centrale (hersenen- of ruggenmerg) uitval. Bij thuisgebruik van NMES is het frequentiebereik 20–50 Hz, met name 35–40 Hz, het meest gunstig. Na 4–6 weken regelmatig gebruik zijn er meestal meetbare verbeteringen. Gebruik nooit selectieve stimulerende stroom bij spasticiteit – dat kan de spasticiteit verergeren!
De meest voorkomende oorzaken van spasticiteit
Spasticiteit is altijd het gevolg van een schade aan het zenuwstelsel. De meest voorkomende uitlokkende oorzaken zijn:
Spasticiteit na een beroerte is de meest voorkomende vorm. Volgens overzichtsgegevens ervaart ongeveer een vijfde tot twee vijfde (ongeveer 20–40%) van de beroertepatiënten enige mate van spasticiteit, meestal binnen 1–6 weken na de beroerte.1 Het treedt vooral op in de arm en het been aan de aangedane zijde en kan het revalidatieproces aanzienlijk bemoeilijken.
Vroege herkenning en een multidisciplinaire aanpak (medicatie + fysiotherapie + NMES) zijn essentieel om blijvende functionele schade te voorkomen.
Multiple sclerose (MS): bij de meeste mensen met MS doet zich enige mate van spasticiteit voor.2 Door het auto-immuunproces raakt de myelineschede beschadigd, wat geleidelijk optredende en vaak progressieve spierstijfheid veroorzaakt.
Cerebrale parese (CP): het gevolg van hersenletsel bij de geboorte of in de vroege kinderjaren. Een aanzienlijk deel van de kinderen met CP ontwikkelt spasticiteit in verschillende mate, vaak levenslang. Vroege NMES-revalidatie onder begeleiding kan helpen de functionele mogelijkheden te behouden.
- Ruggenmergletsel: na een trauma of ziekte die het ruggenmerg beschadigt, kan spasticiteit ontstaan in spieren onder het niveau van het letsel.
- Traumatisch hersenletsel: als gevolg van een ongeval of trauma.
- Toestand na een hersentumor: neurologische beschadiging door de tumor of chirurgie.
- Erfelijke spastische paraplegie: een erfelijke aandoening van het zenuwstelsel.
- In gevorderde stadia van ALS: kan ook spasticiteit optreden.
Hoe herken je de symptomen van spasticiteit?
De symptomen van spasticiteit ontwikkelen zich geleidelijk en kunnen in ernst per persoon verschillen:
- Aanhoudende spierspanning: de spieren zijn continu strak, vooral in armen en benen. Deze spanning verdwijnt niet door rust.
- Weerstand bij beweging: wanneer je probeert te bewegen, verzetten je spieren zich – alsof iemand je ledematen tegenhoudt.
- Loopstoornis: stappen worden onevenwichtig. De knie of enkel kan stijf worden.
- Verminderde fijne motoriek: schrijven, het gebruik van bestek en knopen dichtmaken kunnen moeilijk worden.
- Pijnlijke spierkrampen: onverwachte, hevige krampen, vooral 's nachts of in rust.
- Temperatuurgevoeligheid: kou verergert vaak de klachten, warmte kan verlichting geven.
De ernst van de klachten kan van dag tot dag variëren. Stress, vermoeidheid, infecties of zelfs obstipatie kunnen de toestand verslechteren.
Traditionele behandelopties
De behandeling van spasticiteit vereist meestal een combinatie van verschillende benaderingen. Hieronder de klassieke pijlers van therapie:
Spierverslappende medicatie (baclofen, tizanidine, diazepam) kan de spierspanning verminderen, maar kan bijwerkingen geven zoals slaperigheid, duizeligheid en spierzwakte. Langdurig gebruik vereist zorgvuldige medische supervisie. De dosering wordt door een neuroloog vastgesteld.
Gericht toegediend in specifieke spiergroepen kan dit 3–6 maanden lokale spierontspanning geven. Vooral geschikt wanneer slechts bepaalde spieren betrokken zijn. De behandeling moet regelmatig worden herhaald en is specifiek specialistisch werk (neuroloog, revalidatieprofessional).
De basis van revalidatie. Rek- en versterkingsoefeningen die door professionals worden aangeleerd helpen het bewegingsbereik te behouden en contracturen te voorkomen. De door de fysiotherapeut aangeleerde oefeningen moeten thuis dagelijks worden herhaald – één sessie in de kliniek is niet voldoende.
Neuromusculaire elektrische stimulatie kan thuis als aanvulling op klassieke revalidatie worden toegepast. Via elektrodepads op de huid worden gecontroleerde elektrische impulsen naar de spieren gestuurd – gericht op vermindering van spasticiteit en behoud van spierkracht. In de volgende secties vind je een gedetailleerde uitleg.
NMES-therapie: hoe werkt het bij spasticiteit?
Neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES) geeft via elektrodepads gecontroleerde elektrische impulsen door de huid aan spieren. Deze impulsen bootsen de natuurlijke signalen van het zenuwstelsel na en veroorzaken spiercontracties – waarmee ze (gedeeltelijk) de beschadigde centrale zenuwbanen omzeilen.
NMES is NIET hetzelfde als TENS en NIET geschikt voor denervatiebehandeling!
Spasticiteit is een centraal type uitval – de perifere zenuw is INTACT. Daarom:
- TENS = voornamelijk pijnstilling (NIET gericht op spasticiteitsreductie)
- Selectieve stimulerende stroom (denervatie) = zou bij een intacte zenuw de spasticiteit VERHOGEN – NIET GEBRUIKEN voor spasticiteit! Details in het artikel over selectieve stimulerende stroom.
- NMES (bifasische vierkante golf) = de juiste keuze voor spasticiteitsbehandeling
Klinische studies suggereren dat NMES via meerdere mechanismen effect kan hebben:3
- Verhoogt activatie van IIb-vezels wat de remmende functie van Renshaw-cellen kan ondersteunen
- Bevordert reciproke inhibitie van antagonistspieren
- Verbetert de functie van sensorische receptoren in de huid
- Bevordert plasticiteit in het ruggenmerg
NMES-frequenties en hun effecten bij spasticiteit
Het succes van NMES-therapie hangt voor een groot deel af van de gebruikte frequentie. De drie hoofdbereiken zijn:
| Frequentie | Effect | Bij spasticiteit |
|---|---|---|
| Laag (1–10 Hz) | Fijne spiertrillingen, ontspannend effect, verbeterde bloedcirculatie | Minder geschikt voor directe vermindering van spasticiteit |
| Gemiddeld (20–50 Hz) | Continue, gecontroleerde spiercontractie, optimale balans | Het gunstigste bereik voor spasticiteit |
| Hoog (50–100 Hz) | Krachtige contractie, snelle spiervermoeidheid | Voorzichtig gebruiken – kan de spanning verhogen |
De meest geschikte frequentie voor spasticiteit
Volgens klinische praktijk lijkt het 20–50 Hz bereik, en met name 35–40 Hz, het gunstigst bij spasticiteit. Deze frequentie richt zich vooral op langzamere (type I) spiervezels, waarvan stimulatie bij spasticiteit vaak voordeliger is.
Wat zeggen klinische onderzoeken?
“Vermindert NMES echt spasticiteit na een beroerte?”
Een overzicht van klinische literatuur op basis van 29 onderzoeken en bijna 1000 deelnemers concludeerde dat NMES, gecombineerd met andere behandelingen, de spasticiteit kan verminderen en het bewegingsbereik kan vergroten na een beroerte. Het effect is gunstiger wanneer NMES niet los staat, maar als aanvulling op klassieke fysiotherapie wordt toegepast.3
“Kan ik mijn dagelijkse activiteiten terugkrijgen met NMES?”
Een systematisch overzicht en meta-analyse uit 2021/2022 concludeerde dat NMES een positief effect kan hebben op dagelijkse activiteiten (ADL) na een beroerte, vooral als het in de subacute fase wordt toegepast.4 De effecten werden aangetoond bij aankleden, gebruik van bestek en schrijven – activiteiten die essentieel zijn voor de kwaliteit van leven.
“Wat kun je verwachten van NMES voor het onderbeen na een chronische beroerte?”
Een overzicht toonde aan dat NMES op het onderbeen bij chronische hemiplegie de spierkracht kan verbeteren, spasticiteit kan verminderen en het herstel van loopvermogen kan ondersteunen. Een gecombineerde aanpak (NMES + actieve oefeningen + rekken) leverde de beste resultaten op.5
Het wetenschappelijke overzicht in het kort
Een scoping review uit 2022 evalueerde de literatuur over NMES-behandeling van post-stroke spasticiteit.6 Conclusie: NMES kan als aanvulling op klassieke revalidatie positieve effecten hebben, maar vanwege methodologische verschillen tussen studies is er nog geen uniforme protocolaanbeveling. Realistische verwachting: NMES is geen wondermiddel, maar een effectief hulpmiddel binnen een complexe spasticiteitsrevalidatie.
Thuis NMES-toepassing – praktische gids
Voordat je begint
Raadpleeg altijd je behandelend arts of fysiotherapeut voordat je met NMES start. Zij helpen bepalen:
- Of deze therapie geschikt voor je is
- Welke spieren behandeld moeten worden
- Welke frequentie en intensiteit je moet gebruiken
- Hoe het in je andere behandelingen past
Verloop van de behandeling
| Stap | Details |
|---|---|
| Elektrodeplaatsing | Plaats de elektroden aan beide uiteinden van de behandelde spier, langs de spiervezelrichting. Zorg voor schone, droge huid. Elektroden mogen elkaar niet raken. |
| Instellingen | Begin met een lage intensiteit en verhoog geleidelijk tot een aangename, maar duidelijke spiercontractie. Voor spasticiteit wordt doorgaans 20–50 Hz aanbevolen. |
| Duur | 15–30 minuten per sessie. Als beginner eenmaal per dag; als dit goed wordt getolereerd, later eventueel twee keer per dag met 4–6 uur tussen de sessies. |
| Regelmaat | Na 4–6 weken regelmatig gebruik zijn vaak meetbare veranderingen zichtbaar. Als de behandeling stopt, kan de toestand geleidelijk terugkeren naar het uitgangsniveau – onderhoudsbehandelingen zijn daarom belangrijk. |
Toepassing van reciproke inhibitie
Een belangrijke techniek is het stimuleren van niet alleen de spastische spier, maar ook zijn antagonist (de spier met de tegengestelde functie). Bijvoorbeeld: als de biceps spastisch is, kan stimulatie van de triceps helpen de biceps te laten ontspannen. Dit leer je het beste van je fysiotherapeut – reciproke inhibitie is een fysiologisch mechanisme.
Gecombineerde aanpak voor betere resultaten
- Warmte + NMES + rekken: warm bad of warme kompressen → NMES → lichte rekoefeningen. Warmte bereidt de spieren voor, NMES vermindert spanning en rekken helpt het bewegingsbereik te behouden.
- Massage + NMES: zachte massage op het behandelde gebied → NMES → korte nabehandeling met massage.
- Actieve beweging + NMES: klinisch onderzoek toont dat NMES gecombineerd met gerichte actieve oefeningen betere resultaten kan geven dan elk van beide methoden afzonderlijk.4
Welke apparaten zijn geschikt voor thuis NMES-behandeling?
Spasticiteit is een centraal type uitval – de perifere zenuw is INTACT. Daarom zijn bifasische vierkantegolf-NMES of ETS (EMG-Triggered Stimulation) noodzakelijk. Gebruik nooit selectieve stimulerende stroom!
Primaire aanbevelingen
DuoBravo N – ETS-specialist (aanbevolen keuze)
Specialist voor spasticiteit na een beroerte: gebruikt ETS-technologie die stimulatie activeert bij een vrijwillige poging van de patiënt. Dit combineert actieve poging met stimulatie-timing, wat waardevol is voor neuroplasticiteit. Ook geschikt voor mensen met MS en CP zolang de vrijwillige poging bewaard blijft.
Genesy 300 Pro – klassieke NMES
Klassiek NMES-apparaat, speciaal geschikt voor centraal veroorzaakte spasticiteit. Bevat GEEN selectieve stim-programma's (die bij spasticiteit VERBODEN zijn) en heeft geen ETS-functie, maar biedt uitgebreide NMES-functionaliteit. Kosteneffectieve keuze.
Veelzijdige Globus Genesy-lijn – deze apparaten zijn naast klassieke NMES ook voor andere indicaties inzetbaar. Gebruik het selectieve deel NIET voor spasticiteit, maar de NMES-functionaliteit is waardevol:
Genesy 600 – instap-middenklasse
4-kanaals apparaat met NMES-programma's, ook geschikt voor spasticiteitsbehandeling. Kosteneffectieve keuze als je het apparaat voor meerdere doeleinden wilt gebruiken.
Genesy 1500 – middenklasse
4-kanaals apparaat met uitgebreide NMES-functionaliteit. Uitstekende prijs-kwaliteitsverhouding voor thuis spasticiteitsrevalidatie.
Genesy 3000 – professioneel niveau
Top van de Genesy-lijn. Klinisch gedocumenteerde NMES-protocollen en geschikt voor veel revalidatiebehoeften.
Wat je NIET moet kiezen voor spasticiteitsbehandeling!
Gebruik GEEN apparaat dat gespecialiseerd is in selectieve stimulerende stroom (bv. PeroBravo) voor spasticiteitsbehandeling. Selectieve stroom is bedoeld voor denervatie van spieren (perifeer zenuwletsel) – op een intacte, spastische spier is dit onaangenaam, pijnlijk en VERGROOT het de spasticiteit. Uitleg in het artikel over selectieve stimulerende stroom.
Keuzecriteria voor apparatuur
- Frequentiebereik: minimaal 1–80 Hz (voor spasticiteit is 20–50 Hz gunstiger)
- Intensiteit: fijn instelbaar
- Aantal kanalen: 2 kanalen voor één spiergroep, 4 kanalen voor grotere gebieden
- Voorgeprogrammeerde protocollen: erg nuttig voor beginners
- Nederlandstalig menu en handleiding
- Reciproke inhibitie-programma: voor stimulatie van antagonistspieren
MS en spierstimulatie (gerelateerde indicatie) → Leefstijladviezen om spasticiteit te verlichten
Regelmatige beweging
Dagelijkse activiteit is cruciaal. Liever dagelijks 15–20 minuten gerichte oefeningen dan één keer per week een uur. Regelmaat is belangrijker dan intensiteit.
Rek- en strekoefeningen
Rek langzaam en gecontroleerd, houd elke rek 20–30 seconden vast. Niet stuiteren – een spastische spier kan reflexmatig samentrekken bij een plotselinge beweging.
Stressmanagement
Stress kan spasticiteit aanzienlijk verergeren. Progressieve spierontspanning, ademhalingsoefeningen en meditatie kunnen helpen. De rol van het autonome zenuwstelsel wordt nader besproken in het artikel over het autonome zenuwstelsel.
Omgevingsfactoren
Houd je woning wat warmer – koude verhoogt spierspanning. Draag comfortabele, niet-knellende kleding. Vermijd langdurige immobiliteit – probeer elk uur een paar minuten te bewegen of van houding te veranderen.
Veelgestelde vragen
Volgens klinische ervaring zijn na 4–6 weken regelmatig gebruik meetbare veranderingen te verwachten. De behandeling van spasticiteit is een langdurig proces – verwacht geen spectaculaire resultaten na één sessie. Verbetering is geleidelijk en onderhoudsbehandelingen blijven vaak nodig (bij stoppen kan de toestand terugkeren naar het uitgangsniveau).
Een NMES-apparaat kan thuis worden gebruikt, MAAR raadpleeg altijd je behandelend arts of fysiotherapeut voordat je begint en periodiek tijdens de therapie. De ernst van de spasticiteit, de te behandelen spieren en de juiste frequentie/intensiteit zijn medische/fysiotherapeutische beslissingen. Daarna kan het aangeleerde protocol thuis veilig worden opgevolgd.
NEE. NMES is een aanvullende therapie en vervangt geen door een arts voorgeschreven spierrelaxantia (baclofen, tizanidine) of botulinumtoxine-behandelingen. Wijzigingen in medicatie mogen alleen op medische indicatie worden gedaan. In sommige gevallen kan in combinatie met NMES een lagere medicatiedosis mogelijk zijn – bespreek dit met je behandelend arts.
Bij spasticiteit wordt meestal het 20–50 Hz bereik aanbevolen, met name 35–40 Hz. De precieze instellingen bespreek je met je fysiotherapeut op basis van je actuele situatie. Gebruik geen hoge frequenties boven 50 Hz – die kunnen de spasticiteit verergeren.
Selectieve stimulerende stroom (denervatieprogramma's – bv. PeroBravo) is ontwikkeld voor spieren waarvan de zenuw is beschadigd of doorgeknipt (bijv. peroneus-laesie). Bij spasticiteit is de perifere zenuw INTACT en is het letsel centraal (hersenen/ruggenmerg). Selectieve stimulerende stroom op een intacte spier is onaangenaam, pijnlijk en verhoogt de spasticiteit. Gebruik in plaats daarvan bifasische vierkantegolf-NMES of ETS.
Reciproke inhibitie is een neurofysiologisch mechanisme: wanneer één spier (bijv. de triceps) samentrekt, hoort de antagonist (bijv. de biceps) automatisch te ontspannen. Bij spasticiteit kan dit mechanisme verstoord zijn – daarom is het zinvol de antagonist te stimuleren zodat de spastische spier ontspant. Bijvoorbeeld: bij spastische biceps kan stimulatie van de triceps helpen.
Wanneer NIET gebruikmaken van NMES?
NMES is over het algemeen veilig, maar in sommige gevallen gecontra‑indiceerd. Als enige van onderstaande punten op jou van toepassing is, begin dan niet zonder medisch overleg.
Wanneer wees extra voorzichtig?
- Hartstimulator (pacemaker) of geïmplanteerde defibrillator – GEBRUIK VERBODEN
- Selectieve stimulerende stroom (denervatie) programma bij spasticiteit – VERGROOT de spasticiteit, pijnlijk
- Zwangerschap – niet aanbevolen, gynaecologisch overleg verplicht
- Epilepsie – alleen onder medisch toezicht
- Actieve tumor in het te behandelen gebied – verboden
- Acute ontsteking, infectie, koorts – stel de behandeling uit
- Beschadigde of geïrriteerde huid – vermijd het gebied
- Geïmplanteerd metaalimplantaat in het te behandelen gebied – overleg met arts
- Hartstreek, voorzijde van de nek, hoofd – NOOIT hier toepassen
- Ernstig gevoelsverlies in het behandelingsgebied – verhoogde voorzichtigheid (je voelt mogelijk geen oververhitting)
- Kinderen onder 18 jaar – alleen onder medisch toezicht
- Ernstige cardiovasculaire ziekte – alleen onder medisch toezicht
Mogelijke bijwerkingen (meestal mild)
- Roodheid op de plaats van de elektrodepads (meestal voorbijgaand)
- Lichte spiervermoeidheid na de behandeling
- Zelden: huidirritatie of allergische reactie op elektrodengel
Bij aanhoudende roodheid, jeuk, pijn of zwelling, verlaag de intensiteit of stop met de behandeling en raadpleeg een arts.
Aanvullende behandeling, geen zelfstandige therapie
Thuis-NMES is een aanvulling op spasticiteitsrevalidatie en vervangt geen specialistische neurologenbehandeling, medicatie of fysiotherapie. Diagnostiek, behandelplan en controles blijven altijd taak van een professional. Gedetailleerde contra-indicatielijst in het artikel over elektrotherapie contra-indicaties.
Wanneer moet je direct een arts raadplegen?
Spoedeisende medische aandacht nodig
Stop met NMES en zoek je arts als:
- De spasticiteit plotseling en aanzienlijk verslechtert
- Nieuwe neurologische symptomen optreden (hevige pijn, gevoelsverlies, bewegingsverlies)
- Koorts, zwelling of roodheid optreedt
- Je na 6–8 weken thuisbehandeling geen verbetering ziet
- De spasticiteit je kwaliteit van leven ernstig aantast
Samenvatting – Snel overzicht
Bronnen
- Ward AB. (2012). A literature review of the pathophysiology and onset of post-stroke spasticity. European Journal of Neurology, 19(1), 21-27. PubMed: 21707868
- Rizzo MA, Hadjimichael OC, Preiningerova J, Vollmer TL. (2004). Prevalence and treatment of spasticity reported by multiple sclerosis patients. Multiple Sclerosis, 10(5), 589-595. PubMed: 15471378
- Stein C, Fritsch CG, Robinson C, Sbruzzi G, Plentz RD. (2015). Effects of Electrical Stimulation in Spastic Muscles After Stroke: Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Stroke, 46(8), 2197-2205. PubMed: 26173724
- Kristensen MGH, Busk H, Wienecke T. (2022). Neuromuscular Electrical Stimulation Improves Activities of Daily Living Post Stroke: A Systematic Review and Meta-analysis. Archives of Rehabilitation Research and Clinical Translation, 4(1), 100167. PubMed: 35282150
- Hong Z, Sui M, Zhuang Z, Liu H, Zheng X, Cai C, Jin D. (2018). Effectiveness of Neuromuscular Electrical Stimulation on Lower Limbs of Patients With Hemiplegia After Chronic Stroke: A Systematic Review. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 99(5), 1011-1022.e1. PubMed: 29357280
- Chasiotis A, Giannopapas V, Papadopoulou M, Chondrogianni M, Stasinopoulos D, Giannopoulos S, Bakalidou D. (2022). The Effect of Neuromuscular Electrical Nerve Stimulation in the Management of Post-stroke Spasticity: A Scoping Review. Cureus, 14(11), e32001. PubMed: 36600817
