Oorzaken en behandeling van dikke benen (oedeem)

Dikke benen – een symptoom dat op een ziekte kan wijzen

In dit artikel bespreek ik alle mogelijke oorzaken van dikke benen – van lichte blessures tot ernstige inwendige aandoeningen – en laat ik telkens zien wat je moet doen en naar welke uitgebreide handleiding je eventueel kunt doorgaan.

Eerste stap bij oedemateuze benen

Als de zwelling van je been pas is ontstaan, moet je eerst laten onderzoeken waardoor deze wordt veroorzaakt! Als je goed voor jezelf wilt zorgen, neem dan zo snel mogelijk contact op met een arts en vraag om onderzoek.

De behandeling kan pas doeltreffend zijn als de oorzaak van de zwelling duidelijk is. De behandeling werkt het best als deze bij de oorzaak past!

Dikke benen kunnen veel oorzaken hebben. Laten we deze doornemen – en ook bekijken hoe de aanpak verschilt!

De „eenvoudigere” oorzaken van dikke benen

• De oorzaak van een oedemateus been is in sommige gevallen duidelijk. Als je bijvoorbeeld je enkel verzwikt, weet je waardoor dit komt. De zwelling is dan tijdelijk en verdwijnt na kortere of langere tijd vanzelf (als er geen breuk is).
• Verwondingen (verrekking, verstuiking, ontwrichting, gescheurde banden en botbreuken) gaan vrijwel altijd gepaard met zwelling. Daar zijn twee mogelijke redenen voor. Enerzijds begint het bloed te stromen uit kleine bloedvaten die bij de verwonding zijn beschadigd en ontstaat er een bloeduitstorting. Anderzijds versnelt de bloedcirculatie naar de plaats van de verwonding. Dat heeft een beschermende functie (via de wond zouden ziekteverwekkers het lichaam kunnen binnendringen; om dit te voorkomen komt een „leger” witte bloedcellen naar het gebied). De bloedstroom brengt echter ook stoffen mee die het herstel en de regeneratie ondersteunen. Er komt dus meer vocht dan normaal naar de verwonde plek, waardoor zwelling ontstaat.
• Te weinig beweging (de hele dag zittend of staand werk, een lange auto-, bus- of vliegreis) kan ook bij gezonde mensen dikke benen veroorzaken. De rand van de sok maakt dan een inkeping boven de enkel. Dit verdwijnt het gemakkelijkst door lichaamsbeweging: wandelen, joggen of fietsen laat de zwelling snel afnemen.
• Artritis (gewrichtsontsteking) – het gebied rond het aangedane gewricht of de aangedane gewrichten is gezwollen, warm en pijnlijk, beweegt moeilijk en kan rood zijn.
• Reumatoïde artritis – een veelvoorkomende auto-immuunvorm van artritis, die wordt gekenmerkt door ontsteking, zwelling en pijn in de gewrichten.
• Artrose: een pijnlijke toestand door slijtage van het gewrichtskraakbeen, die gepaard kan gaan met zwelling rond het gewricht.
• Jicht: een acute aanval door urinezuurkristallen ontstaat meestal na veel eten en drinken. De gewrichten van de voet, vooral de grote teen, zijn gezwollen en zeer pijnlijk.
• Bursitis van de knie (slijmbeursontsteking): een slijmbeurs is een met glijvloeistof gevuld zakje dat als kussen tussen bot en spier of pees werkt en beweging helpt. Een ontsteking veroorzaakt zwelling en pijn, meestal aan de achterkant van de knie, in de knieholte.
• Infecties (bijv. erysipelas, cellulitis): als bacteriën, zoals streptokokken of stafylokokken, de huid binnendringen. De huid wordt rood en warm en de roodheid breidt zich snel uit over een groter gebied. De plek wordt snel gevoelig; pijn en koorts ontstaan. Meer informatie vind je in de handleiding Erysipelas – een bacteriële huidinfectie.

De algemene medische behandeling

• Een breuk moet worden vastgezet (in het gips).
• Bij een ongevalsletsel moet je het gezwollen gewricht rust geven, koelen, verbinden (compressie) en hoog leggen.
• Bij een infectie is het belangrijk om zo snel mogelijk met de medische behandeling (antibioticatherapie) te beginnen.
• Neem bij een nieuw ontstekingsproces contact op met een arts. Op basis van het onderzoek moet de behandeling worden afgestemd op de aandoening.
• Als de pijn of ontsteking al langer bestaat (artritis, artrose), hoef je niet bij elke toename van de pijn naar de arts te rennen, want dat helpt niet. In dat geval kun je je klachten, volgens de afspraken met je arts, zelf thuis behandelen met fysiotherapeutische methoden. Bespreek met je arts welke methode of combinatie van methoden je kunt toepassen.

De „ernstigere” oorzaken van dikke benen – wanneer is onderzoek belangrijk?

Na een enkelverstuiking is meestal duidelijk waardoor de zwelling ontstaat. Er zijn echter verschillende aandoeningen waarvan dikke benen het eerste teken kunnen zijn. Daarom moet je beginnende zwelling serieus nemen en met medisch onderzoek laten uitsluiten wat de oorzaak is.

In de volgende gedeelten bespreek ik de meest voorkomende, ernstigere oorzaken. Bij elke oorzaak voeg ik een uitgebreide handleiding toe met concrete maatregelen voor thuis.

Oedemateuze benen als bijwerking van geneesmiddelen

Sommige geneesmiddelen op recept kunnen als ongewenste bijwerking gezwollen benen veroorzaken. Het vaakst zijn hartmedicijnen die calciumantagonisten worden genoemd (amlodipine, nifedipine) de oorzaak. Ook niet-steroïde ontstekingsremmers, zoals aspirine en ibuprofen, en sommige geneesmiddelen tegen diabetes kunnen zwelling veroorzaken. Het is al langer bekend dat hormoonpreparaten met oestrogeen of progesteron (anticonceptie) en sommige antidepressiva oedeem kunnen veroorzaken.

Wat te doen bij een bijwerking van geneesmiddelen

• Bespreek dit met je behandelend arts en vraag of het middel kan worden vervangen door een geneesmiddel met een andere werking.
• Kies een andere anticonceptiemethode.

Zwangerschap en spataderen tijdens de zwangerschap

In het laatste derde deel van de zwangerschap (in medische termen het derde trimester) drukt de groeiende baby op de bloedvaten die vlak bij de baarmoeder lopen. Hierdoor worden deze samengedrukt, waardoor de bloedstroom moeilijker verloopt. Dit kan zwelling in de benen veroorzaken.

Neem contact op met je behandelend arts! Dat is vooral belangrijk als de zwelling zich niet alleen in je benen bevindt, maar ook hogerop uitbreidt en bijvoorbeeld rond je ogen verschijnt – dergelijk oedeem heeft een ernstigere oorzaak!

Compressiemassage, dus een lymfedrainageapparaat, kan volledig veilig worden gebruikt. Met een voorzichtige behandeling van 10–15 minuten (die je eventueel 2–3 keer per dag kunt herhalen) kun je de zwelling verminderen. Meer informatie vind je in de handleiding Spataderen tijdens de zwangerschap – wat echt belastend is.

Spataderen en chronische veneuze insufficiëntie

Spataderen ontstaan meestal langzaam bij mensen die staand of zittend werken of weinig bewegen.

Een gevoel van „zware benen” is het eerste teken van spataderziekte. De aderen worden langzaam wijder, dikker en kronkelig. Het bloed blijft in de aderen staan en stroomt niet terug richting het hart. Er ontstaat een gespannen pijngevoel en zwelling van de benen. Een eerste waarschuwingssignaal is dat je sok „insnijdt”.

Onbehandelde veneuze insufficiëntie kan tot ernstige complicaties leiden, zoals diepe veneuze trombose of een veneus ulcus (een wond die niet geneest).

Wat je zelf kunt doen

• Draag compressiekousen; hiermee kun je de toename van het oedeem afremmen.
• Beweeg je benen tijdens het werk elk halfuur goed, loop even rond en span je beenspieren aan.
• Beweeg regelmatig! Dagelijks minstens 45 minuten wandelen, rustig joggen of fietsen is nodig om de spieren de veneuze en lymfecirculatie te laten stimuleren en je klachten te verminderen.
• Als je om een bepaalde reden niet kunt bewegen, kun je een spierstimulator gebruiken. Het apparaat veroorzaakt samentrekkingen in de beenspieren die vergelijkbaar zijn met wandelen. Dit verbetert de bloedsomloop in het been doeltreffend en kan bijdragen aan vermindering van het oedeem.
• Je kunt ook een lymfedrainageapparaat gebruiken – met een behandeling van 15–20 minuten kun je het opgehoopte bloed en lymfevocht uit de ledemaat „uitdrukken”, waardoor het zware gevoel in de benen snel afneemt.

Lees mijn uitgebreide handleiding. Daarin vind je bijvoorbeeld manieren om zwelling van de benen door spataderen thuis te behandelen: Spataderziekte – oorzaken, symptomen en behandeling

Diepe veneuze trombose en aderontsteking

Een van de eerste symptomen van tromboflebitis (ontsteking van een oppervlakkige ader) en trombose (ontsteking van een diepe ader) is een gezwollen been, vooral het onderbeen. Omdat je als leek niet kunt vaststellen om welke aandoening het gaat, moet je onmiddellijk een arts raadplegen. Zeker als je een pijnlijke zwelling aan je been opmerkt en de huid erboven warm, rood of blauw verkleurd is.

Bij oppervlakkige aderontsteking (tromboflebitis) ontstaat een bloedstolsel in aderen dicht onder het huidoppervlak. Dit is minder risicovol dan diepe veneuze trombose. Bij deze laatste ontstaat het stolsel in een dieper gelegen ader tussen de beenspieren.

Wat te doen bij acute trombose of aderontsteking

• Doe geen enkele vorm van lichaamsbeweging – als er een bloedstolsel aanwezig is, kan spierbeweging de trombus verder verplaatsen en een embolie veroorzaken!
• Neem bij deze symptomen onmiddellijk contact op met een arts – bel bij voorkeur een ambulance, maar loop in geen geval!
• Probeer bij deze aandoeningen geen enkele behandeling met een apparaat voor thuis, omdat de klachten hierdoor kunnen verergeren! De behandeling mag dan alleen medisch zijn.
• Pas ongeveer 3 maanden na het begin van de acute fase ontstaat er een taak voor je, wanneer de blijvende toestand na de acute diepe veneuze trombose is ingetreden.

De uitgebreide klinische achtergrond – inclusief het onderscheid tussen oppervlakkige en diepe vormen, de symptomen, de diagnose en het spoedbehandelprotocol – vind je in de handleiding Trombose – wanneer je ader wordt afgesloten.

Toestand na trombose (posttrombotisch syndroom)

Het posttrombotisch syndroom (PTS) is de meest voorkomende late complicatie van diepe veneuze trombose (zie het vorige gedeelte). Een acute trombose mag je niet thuis behandelen, maar klachten die 3–4 maanden na de trombose ontstaan kun je wel thuis behandelen – en dat moet je ook doen.

Trombose betekent dat een bloedvat door een bloedstolsel wordt afgesloten. In enkele weken verandert het stolsel, hecht het zich stevig aan de aderwand en wordt het gedeeltelijk opgenomen. In de meeste gevallen treedt echter geen volledig herstel op: er moet rekening worden gehouden met restklachten, omdat de aderwand en de veneuze kleppen blijvend beschadigd zijn en de veneuze terugstroom verstoord blijft.

De belangrijkste symptomen van PTS

• aanhoudende zwelling (vooral aan de eerder aangedane zijde, duidelijker aan het einde van de dag);
• een gespannen gevoel en zware benen;
• bruin-paarse-rode verkleuring van de huid (hemosiderine-afzetting);
• droge huid, later lipodermatosclerose (een harde, ontstoken huidzone);
• in ernstige gevallen een chronisch, langzaam genezend veneus ulcus aan het onderbeen.

Wat kun je thuis doen?

Als je ernstige complicaties zoals lymfelekkage, wonden of zweren wilt voorkomen, moet je regelmatig behandelen. De belangrijkste behandeling bestaat uit dagelijks wandelen en fietsen. Als aanvulling kunnen elektrische stimulatie van de onderbeenspieren of compressiemassage worden toegepast. De basis is levenslange, individueel afgestemde compressietherapie (een nauwkeurig aangemeten compressiekous).

De uitgebreide klinische achtergrond en het volledige thuisbehandelprotocol voor restklachten na trombose vind je in het PTS-gedeelte van het trombose-pilaarartikel.

Gerelateerde symptoomtakken

In het klinische beeld van PTS kunnen verschillende symptomen voorkomen die ook afzonderlijk worden besproken:

• Roodbruine pigmentvlek op het onderbeen – vaak het eerste zichtbare teken van PTS (hemosiderine);
• Veneus onderbeenulcus met spierstimulatietherapie – het ernstigste late gevolg van PTS.

Dikke benen door hartfalen

Oedeem kan door een hartaandoening worden veroorzaakt. De samentrekkingen van het hart zijn te zwak, waardoor het bloed niet goed door het lichaam kan worden rondgepompt. Daardoor hoopt vocht zich langzaam in de benen op. Veelvoorkomende symptomen van congestief hartfalen zijn kortademigheid, vermoeidheid en een droge hoest.

Oedeem door een hartaandoening vereist medische behandeling.

Wat je zelf kunt doen

• Draag compressiekousen; hiermee kun je de toename van het oedeem afremmen.
• Beweeg regelmatig, afgestemd op je belastbaarheid. Tijdens wandelen of rustig fietsen bewegen de spieren de veneuze en lymfecirculatie en verminderen zij de zwelling.
• Als je niet meer kunt bewegen en geen pacemaker hebt, kun je een spierstimulator gebruiken. Het apparaat veroorzaakt samentrekkingen in de beenspieren die vergelijkbaar zijn met wandelen en verbetert de bloedsomloop in het been doeltreffend, wat kan bijdragen aan vermindering van het oedeem.

Dikke benen door een nierziekte

Bij een nierziekte werken de nieren niet goed, waardoor water en afvalstoffen in het lichaam achterblijven. Het vocht hoopt zich op en veroorzaakt zwelling in de benen en soms ook in de armen.

Mogelijke symptomen van een nierziekte zijn vermoeidheid, kortademigheid, misselijkheid, dorst en bloedingen.

Begin bij een vermoeden van een nierziekte niet zelf met behandelen, maar neem zo snel mogelijk contact op met een arts! Er is geen medisch apparaat voor thuis dat bij een nierziekte kan worden gebruikt.

Lymfoedeem

Als alle hierboven genoemde oorzaken van dikke benen zijn uitgesloten, „blijft er niets anders over” dan lymfoedeem. Dit is een toestand waarbij de zwelling wordt veroorzaakt door een aandoening of beschadiging van het lymfestelsel. Omdat de lymfe niet naar de bloedcirculatie kan terugstromen, ontstaat meestal zwelling van het been. Ook de arm kan worden aangedaan, maar zwelling kan eveneens op de romp of het gezicht verschijnen.

Kenmerkende klinische tekenen van lymfoedeem zijn: ook de voet aan de aangedane zijde is gezwollen (niet alleen het onderbeen), het teken van Stemmer is positief (de huid aan de basis van de tweede teen kan niet worden opgetild tot een plooi) en de zwelling verdwijnt niet volledig wanneer het been hoog wordt gelegd.

Uitgebreide medische achtergrond over lymfoedeem: Lymfoedeem – vormen, oorzaken en stadia. Thuisbehandelprotocol: Lymfoedeem thuis behandelen. Handleiding per stadium: Lymfoedeemstadia (ISL 0–3). Bij zwelling van de arm na een borstkankeroperatie (BCRL) is er een afzonderlijk klinisch protocol: Armzwelling na borstkanker (BCRL).

Lipoedeem – dikke benen die vrijwel uitsluitend bij vrouwen voorkomen

Lipoedeem is een van de meest voorkomende, maar ook vaakst verkeerd gediagnosticeerde oorzaken van dikke benen bij vrouwen. Het gaat om een chronische, symmetrische, abnormale ophoping van onderhuids vetweefsel, meestal rond de heupen, dijen, kuiten en bovenarmen. Het komt vrijwel uitsluitend bij vrouwen voor en begint vaak tijdens hormonale levensfasen (puberteit, zwangerschap, menopauze).

Typische kenmerken:

• symmetrische, dubbelzijdige vetophoping op de heupen, dijen, kuiten en bovenarmen, terwijl de taille slank blijft;
• de voeten en handruggen blijven vrij – het „cuff sign”;
• gevoelige huid die gemakkelijk blauwe plekken krijgt;
• resistentie tegen diëten: afvallen vermindert de omvang van de taille en buik, maar heeft weinig effect op de heup-dij-kuitregio;
• de klachten beginnen of verergeren na een bevalling of hormonale verandering.

Als deze symptomen ook bij je passen, is het verstandig om een specialist in lipoedeem te raadplegen (lymfoloog, vaatchirurg of plastisch chirurg met een lipoedeempraktijk). Uitgebreide klinische achtergrond: Lipoedeem – symptomen en behandeling. Onderscheid met lymfoedeem: Lipoedeem of lymfoedeem? Differentiaaldiagnose. Handleiding per stadium: Lipoedeemstadia 1–4.

Dikke benen na het sporten of door overbelasting

Na intensieve training (vooral hardlopen, intensief fietsen of een lange wandeltocht) kunnen dikke benen en een zwaar gevoel in de benen een normale herstelreactie zijn. Een verhoogde bloedcirculatie en microtrauma’s van het spierweefsel leiden samen tot tijdelijke vochtophoping. Meestal verdwijnt dit vanzelf binnen 24–48 uur.

In de klinische praktijk worden pneumatische compressie en koudecompressie (ijsmassage) bij sporters steeds vaker gebruikt om het herstel te versnellen. Meer informatie: Compressietherapie voor sporters, Pneumatische compressie en spierherstel, Regenererende ijsmassage – koudecompressietherapie.

Let op: als de zwelling na het sporten na 48 uur nog niet is verdwenen, pijnlijk is of eenzijdig optreedt, is dit geen herstelverschijnsel maar is medisch overleg nodig.