Voet- en enkelzwelling (oedeem): oorzaken en behandeling

Eerste maatregelen bij oedeem aan de voet

Als de zwelling van de voet recent is ontstaan, is je eerste taak uit te zoeken wat de oorzaak is. Doe jezelf een plezier en ga zo snel mogelijk naar de arts voor onderzoek!

De behandeling is alleen effectief als de oorzaak van de zwelling bekend is. De behandeling werkt het best wanneer deze op de oorzaak is afgestemd.

Er zijn veel oorzaken van voet- of enkelzwelling. Laten we deze doornemen en bekijken hoe de te nemen stappen verschillen.

De "eenvoudigere" oorzaken van voetzwelling

• Soms is de oorzaak van een oedeem duidelijk. Als je bijvoorbeeld je enkel verzwikt, weet je wat het veroorzaakt en is de zwelling meestal tijdelijk: na korte of langere tijd trekt het vaak vanzelf weg (als er geen breuk is).
• Letsels (verrekking, verstuiking, ontwrichting, scheuring van een band of botbreuk) gaan vrijwel altijd gepaard met zwelling, die twee oorzaken kan hebben.
  Enerzijds kan er bloedingen optreden uit kleine gebroken bloedvaatjes en ontstaat er een bloeduitstorting.
  Anderzijds versnelt de bloedtoevoer naar het beschadigde gebied. Dit dient de verdediging (via witte bloedcellen die naar de wond komen om indringers tegen te houden) en brengt tevens stoffen die genezing en regeneratie ondersteunen. Er komt dus meer vocht naar de plek, wat zwelling veroorzaakt.
• Slechte beweging (de hele dag zitten of staan, lange auto-, bus- of vliegreizen) kan bij gezonde mensen ook voetzwelling veroorzaken. De boord van de sok kan een diepe afdruk boven de enkel geven. Dit is het makkelijkst te verhelpen: door lichaamsbeweging, wandelen, joggen of fietsen verdwijnt het snel.
• artritis (gewrichtsontsteking) – het gebied rond het aangedane gewricht is gezwollen, warm, pijnlijk en moeilijk te bewegen, soms rood
• reumatoïde artritis – een veelvoorkomende auto-immuunvorm van artritis, gekenmerkt door ontsteking, zwelling en pijn van gewrichten
• artrose: pijnlijke aandoening veroorzaakt door slijtage van het kraakbeen in gewrichten, wat gepaard kan gaan met zwelling rond het gewricht
• jicht: acute aanvallen door urinezuurkristallen, vaak na veel eten en drinken; gewrichten van de voet (vooral de grote teen) zijn gezwollen en zeer pijnlijk
• kniebursitis (slijmbeursontsteking): een slijmbeurs is een met glijmiddel gevuld zakje dat functioneert als kussen tussen bot en spier of pees en beweging vergemakkelijkt. Ontsteking veroorzaakt zwelling en pijn, meestal achter in de knieholte.
• infecties (bijv. erysipelas, cellulitis): wanneer bacteriën zoals streptokokken of stafylokokken de huid binnendringen, wordt de huid rood, warm en verspreidt de ontsteking zich snel over een groter gebied. Het gebied wordt pijnlijk en er kan koorts optreden.

Algemene medische behandeling

• een fractuur moet worden gestabiliseerd (gips)
• bij een ongeluk of trauma rust het gezwollen gewricht, ijs, zwachtelen (compressie) en hoogleggen
• bij infectie is het belangrijk om zo snel mogelijk met de juiste medische behandeling (antibiotica) te beginnen
• bij nieuw ontstekingsproces, raadpleeg de arts en behandel volgens de vastgestelde aandoening
• als de pijn of ontsteking chronisch is (artritis, artrose), hoef je niet bij elke toename van pijn direct naar de arts te rennen; volg de met je arts afgesproken thuismethoden en fysiotherapie. Overleg welke methode(n) of combinaties daarvan geschikt zijn.

De "serieuzere" oorzaken van voetzwelling

Bij een verstuikte enkel is het meestal duidelijk wat de zwelling veroorzaakt, maar er zijn ook ziekten waarvan voetzwelling het eerste teken kan zijn. Deze beginnende oedeem moet je serieus nemen en met medische onderzoeken de volgende oorzaken uitsluiten.

Oedeem door bijwerking van medicijnen

Sommige voorgeschreven medicijnen kunnen als bijwerking gezwollen voeten veroorzaken. Meestal zijn het calciumkanaalblokkers (hartmedicatie zoals amlodipine, nifedipine). Niet-steroïde ontstekingsremmers zoals aspirine of ibuprofen en bepaalde diabetesmedicijnen kunnen ook zwelling geven. Hormoonpreparaten met oestrogeen of progesteron (anticonceptie) en sommige antidepressiva zijn eveneens bekend als oedeemveroorzakend.

Wat te doen bij medicijnbijwerkingen

• overleg met je behandelend arts en vraag of het middel kan worden vervangen door een medicijn met een ander werkingsmechanisme
• kies een andere anticonceptiemethode indien dit de oorzaak zou kunnen zijn

Zwangerschap

In het laatste derde trimester van de zwangerschap drukt de groeiende baby op de bloedvaten rondom de baarmoeder. Dit kan ze samendrukken en de bloedstroom bemoeilijken. Als gevolg hiervan kan zwelling in de benen ontstaan.

Overleg met je verloskundige of behandelend arts! Dit is vooral belangrijk wanneer de zwelling niet alleen in je benen zit maar zich hoger uitbreidt en bijvoorbeeld ook rond je ogen optreedt – dat soort oedeem kan een ernstiger oorzaak hebben!

Compressiemassage, dat wil zeggen een lymfedrainageapparaat, kan veilig worden gebruikt. Met een zachte behandeling van 10–15 minuten (die je 2–3 keer per dag kunt herhalen) kun je de zwelling verlichten.

Varices en chronisch veneus insufficiëntie

Spataderen ontstaan het vaakst bij mensen met zittend of staand werk en bij een gebrek aan beweging; ze ontwikkelen zich langzaam.

Het gevoel van "zware benen" is vaak het eerste teken van spataderen. De aderen verwijden langzaam, worden dikker en kronkelig. Het bloed stroomt niet goed terug naar het hart en raakt in de aderen gestagneerd. Dit veroorzaakt een spanningspijn en zwelling van de benen. Het eerste waarschuwingssignaal is vaak dat de rand van je sok in de huid snijdt.

Onbehandelde veneuze insufficiëntie kan leiden tot ernstige complicaties zoals diepveneuze trombose of veneuze ulcera (niet genezende wonden).

Wat je zelf kunt doen

• draag compressiekousen om de toename van oedeem te vertragen
• beweeg je voeten en enkels om het halfuur tijdens het werk, loop eventjes rond en span je kuitspieren aan
• beweeg regelmatig! Dagelijks minstens 45 minuten wandelen, rustig joggen of fietsen helpt de spieren om de veneuze en lymfatische circulatie te stimuleren en vermindert klachten
• als je om wat reden niet kunt bewegen, gebruik dan een spierstimulatie-apparaat. Het apparaat veroorzaakt spiercontracties vergelijkbaar met wandelen en verbetert effectief de doorbloeding van het been en helpt het oedeem verminderen.
• je kunt ook een lymfedrainageapparaat gebruiken; met 15–20 minuten behandeling kun je het gestagneerde bloed en lymfe uit het ledemaat 'uitpersen' en het zware-leggen-gevoel snel wegnemen.

Lees dit artikel van mij voor huismiddeltjes bij oedeem door spataderen: Oorzaken, symptomen en behandeling van spataderen

Diepveneuze trombose en oppervlakkige veneuze ontsteking

Thrombophlebitis (oppervlakkige aderontsteking) en trombose (diepe veneuze ontsteking) hebben als een van de eerste tekenen een gezwollen been (meestal het onderbeen). Als leek kun je niet goed beoordelen welke van de twee het is, dus ga direct naar de arts. Zeker wanneer je een pijnlijke zwelling ziet en de huid daarboven warm, rood of juist blauwachtig is.

Bij oppervlakkige aderontsteking ontstaat er een bloedstolsel in aderen dicht onder de huid. Dit is minder risicovol dan diepveneuze trombose, waarbij zich een stolsel vormt in een vene die dieper tussen de kuitspieren ligt.

Te doen bij acute trombose of aderontsteking

• verricht geen lichamelijke inspanning – als er een stolsel aanwezig is, kan spierbeweging het stolsel losmaken en tot een embolie leiden!
• als je de genoemde symptomen opmerkt, neem dan onmiddellijk contact op met een arts – bel bij voorkeur een ambulance en loop zeker niet zelf naar het ziekenhuis!
• probeer deze aandoeningen niet met huisapparaten te behandelen, want dat kan de symptomen verergeren; behandeling hoort in zulke gevallen medisch te gebeuren.
• je eigenlijke behandelplan volgt ongeveer 3 maanden na het begin van de acute fase, wanneer de definitieve en blijvende toestand na diepe veneuze trombose duidelijk is.

Posttrombotische toestand

Hoewel een acute trombose niet thuismatig behandeld mag worden, kunnen klachten die 3–4 maanden na een trombose optreden wel behandeld worden.

Een trombose betekent dat een bloedvat is afgesloten door een stolsel. In enkele weken ontwikkelt dit stolsel zich verder, gaat vastzitten aan de vaatwand en wordt deels opgenomen.

Bij de overgrote meerderheid van de patiënten treedt er na trombose geen volledige herstel op; er blijven residuele klachten zoals aanhoudende zwelling, spanning, huidverkleuringen (bruinachtig-paars-rood) en een droge huid.

Om ernstige complicaties zoals lymfe-uitscheiding, wonden of zweren te voorkomen, is regelmatige behandeling noodzakelijk.

De hoofdaanpak is dagelijkse, regelmatige wandelingen of fietsen.

Als aanvulling kunnen spierstimulatie van de kuitspieren of compressiemassage worden ingezet.

Lees dit artikel over thuisbehandeling van de posttrombotische toestand (aanhoudende voetzwelling): Thuisbehandeling van de posttrombotische toestand

Hartfalen

Een hartziekte kan oedeem veroorzaken. Bij hartfalen zijn de hartcontracties te zwak om het bloed effectief rond te pompen, waardoor vocht zich langzaam ophoopt in de benen. Veelvoorkomende symptomen van congestief hartfalen zijn kortademigheid, vermoeidheid en droge hoest.

Oedeem door een hartoorzaak vereist medische behandeling.

Wat je zelf kunt doen

• draag compressiekousen om de toename van oedeem te vertragen
• beweeg regelmatig op een niveau dat bij je lichamelijke conditie past. Wandelen of rustig fietsen laat de spieren de veneuze en lymfedrainagefunctie stimuleren en vermindert zwelling.
• als je niet meer kunt bewegen en je hebt geen pacemaker, overweeg dan spierstimulatie. Het apparaat veroorzaakt spiercontracties vergelijkbaar met wandelen en verbetert de doorbloeding van het been en helpt het oedeem verminderen.

Nieraandoening

Bij nieraandoeningen functioneren de nieren niet goed, waardoor water en afvalstoffen in het lichaam achterblijven. Dit vocht hoopt zich op en veroorzaakt zwelling in de benen en soms in de armen.

Symptomen van nieraandoeningen kunnen zijn: vermoeidheid, kortademigheid, misselijkheid, dorst en bloedingen.

Bij vermoeden van een nieraandoening ga niet met zelfbehandeling aan de slag, maar raadpleeg meteen een arts! Er is geen thuismedisch apparaat dat geschikt is bij nierfalen.

Lymfoedeem

Als alle tot nu toe genoemde oorzaken van de zwelling zijn uitgesloten, blijft vaak alleen lymfoedeem over.

Dit is een aandoening waarbij de zwelling wordt veroorzaakt door een stoornis of beschadiging van het lymfestelsel. Omdat lymfe niet goed terug kan vloeien naar de bloedbaan, ontstaat (meestal) zwelling van het been. Het kan ook de arm, de romp of het gezicht aantasten.

Lees mijn artikelen over lymfoedeem en huismethoden voor de behandeling daarvan: Thuisbehandeling van lymfoedeem