Wat zijn zwangerschapsvarices?
Zwangerschapsvarices zijn de pathologische verwijding van aderen tijdens de zwangerschap, waardoor de bloedcirculatie verslechtert en in ernstige gevallen zelfs trombose kan ontstaan. Naast de zichtbare verwijding van de ader is er dus ook klinische relevantie: hoewel de verwijding op zichzelf geen direct levensbedreigend gevaar vormt voor de moeder of de foetus, kan de kwaliteit van leven aanzienlijk verslechteren (pijn, spanning, esthetische klachten) en neemt het risico op trombose op de achtergrond toe.
Het optreden van spataderen wordt beïnvloed door vrouwelijke geslachtshormonen – daarom komt de aandoening vaker voor bij vrouwen. Tijdens de zwangerschap spelen daarnaast nog specifieke factoren een rol.
Kernpunt
Achter zwangerschapsvarices staan twee belangrijke mechanismen: hormonale (progesteron verzacht de vaatwand) en mechanische (de groeiende baarmoeder oefent druk uit op de kleine bekkenvenen). Thuis kun je de veneuze terugstroom ondersteunen met compressiekousen, het omhoogleggen van de benen, regelmatige beweging en – mits goedgekeurd door de behandelend arts – met een lymfedrainageapparaat. Spierstimulatieapparaten (EMS, TENS) zijn tijdens de zwangerschap tegenwezen. Zwangerschap alleen verhoogt het tromboserisico 4–5 keer, daarom vereist elke plotselinge, eenzijdige zwelling van een been onmiddellijke medische beoordeling.
Hoe ontstaan zwangerschapsvarices?
Tijdens de zwangerschap wordt er meer bloed aangemaakt om moeder en kind te voeden, wat tegelijk meer druk op de bloedvaten betekent dan normaal. Daarbij oefent de steeds groter wordende baarmoeder extra druk uit op de kleine bekkenvenen, waardoor de terugstroom van veneus bloed naar het hart belemmerd wordt. Anders gezegd: de groeiende foetus ‘leunt’ als het ware op de bekkenvenen van de moeder, waardoor bloed moeilijker uit de benen kan wegstromen.
Het proces wordt verder versterkt door het progesteronhormoon: dit voor het behoud van de zwangerschap noodzakelijke hormoon ontspant gladde spieren, waaronder ook de gladde spierlaag van de vaatwand. De vaatwand wordt zachter, de aderwand kan makkelijker uitzetten – en de kleppen in de aderen kunnen minder goed sluiten.
Het is dus niet verrassend dat zwangere vrouwen een grotere kans hebben op het ontstaan van spataderen. Schattingen gaan uit van venoze klachten bij ongeveer 30–40% van de zwangere vrouwen tijdens de zwangerschap.
Waarin verschillen zwangerschapsvarices van gewone spataderen?
| Kenmerk | Classieke spataderziekte | Zwangerschapsvarices |
|---|---|---|
| Ontstaansmechanisme | Klepinsufficiëntie, familiale aanleg, leefstijl | Hormonale (progesteron) + mechanische (druk van de baarmoeder) |
| Verschijning | Kronkelige, blauw-paars gekleurde aderen | Strakker, wijder, groter verspreid, rossiger van kleur |
| Lokalisatie | Voornamelijk onderbeen, dij | Onderste extremiteit + schaamstreek en kleine bekken veneuze verwijdingen |
| Omkeerbaarheid | Niet omkeerbaar | Gaat vaak terug na de bevalling (maar resten kunnen achterblijven) |
| Tromboserisico | Matig verhoogd | 4–5× verhoogd (zwangerschap is op zichzelf een risicofactor) |
Meer over klassieke spataderziekte lees je in het artikel op de volgende pagina: visszér elégtelenség artikel.
Typische symptomen van zwangerschapsvarices
De symptomen ontstaan meestal geleidelijk naarmate de zwangerschap vordert, vaak vanaf het tweede trimester. Herken tijdig de tekenen:
Zichtbare, uitgezette aderen – strak, wijd, groter in oppervlakte en met een rossige tint, vaak goed voelbaar.
Gevoel van zware benen, spanning – aan het einde van de dag bijzonder ongemakkelijk, vooral na staan of zitten.
Beenzwelling, oedeem – vooral rond enkel en voet; ’s avonds meer uitgesproken. De differentiaaldiagnose van beenoedeem wordt behandeld in het artikel: lábdagadás triage artikel.
Schaamstreek-veneuze verwijdingen – een vervelend, vaak storend symptoom dat specifiek bij zwangerschapsvarices voorkomt.
Nachtelijke spierkrampen, jeuk – verdere manifestaties van gestoorde veneuze circulatie.
Wanneer is medisch ONMIDDELLIJK noodzakelijk?
Zwangerschap alleen betekent een 4–5-voudige toename van het risico op veneuze trombo-embolie (diepe veneuze trombose en longembolie) vergeleken met de normale populatie. Daarom moeten zwangere vrouwen extra alert zijn op de rode vlaggen.
ONMIDDELLIJK – arts / ambulance bellen (bel: 104 / 112)!
- Plotselinge, binnen een halve dag ontstane, eenzijdige, significante zwelling van het been, onderbeen of enkel;
- warmte, roodheid op een afgebakend gebied, verergerende pijn bij aanraking;
- borstpijn, kortademigheid, plotselinge hoest (mogelijk met bloed); verdenking op longembolie: DIRECTE AMBULANCE;
- flauwvallen, snelle pols, bleekheid – verdenking op een acuut circulatoir incident.
De klinische presentatie van trombose, huisregels en de behandeling van het posttrombotisch syndroom vind je in het artikel: trombózis artikel. Aanstaande moeders die lange vliegtuig- of autoreizen plannen wordt aangeraden het deel over reizen en trombose in dat artikel te lezen: reizen en trombose.
Preventie en vermindering – wat kun je thuis doen?
Tijdens de zwangerschap is preventie en symptomatische verlichting vooral een kwestie van levensstijl. De onderstaande oefeningen en gewoonten zijn het waard om dagelijks toe te passen:
- Leg je benen omhoog wanneer je kunt – zittend of liggend – zodat het bloed vrijer kan circuleren;
- Doe regelmatig zachte lichaamsbeweging: 30–40 minuten stevig wandelen per dag, zwangerschapsgymnastiek, zwemmen (in de mate toegestaan door je verloskundige/arts);
- Draag geen strakke kleding, vooral niet ter hoogte van de taille en dijen – dit kan de aderen afknellen;
- Houd gewichtstoename onder controle – een evenwichtig, vezelrijk dieet en beperking van overtollig zout;
- Til en sla niet met kracht – zwaar tillen vergroot de druk in het kleine bekken;
- Zit niet langdurig met gekruiste benen, sta elk uur op en beweeg de kuitspieren;
- Voldoende vochtinname: 2–2,5 liter water per dag voor goede hydratatie;
- Compressiekousen: in overleg met de verloskundige/arts wordt doorgaans 15–20 mmHg aanbevolen voor preventie; bij symptomatische spataderen 20–30 mmHg.
Mijn advies – eenvoudige dagelijkse routine
Trek ’s ochtends de compressiekousen aan voordat je opstaat (dus nog liggend), leg je benen aan het einde van de dag 15–20 minuten omhoog en gebruik ’s avonds na het douchen een verkoelende gel of hydraterende crème voor je benen. Deze kleine stappen kunnen een groot verschil maken.
Thuis medische apparatuur voor aanstaande moeders
CRITISCH – dit moet je weten
Tijdens de zwangerschap zijn spierstimulatieapparaten (EMS, TENS, FES) tegenwezen (vooral op buik en onderrug, maar uit voorzorg overal te vermijden). Voor ondersteuning van de spataderklachten thuis mogen aanstaande moeders uitsluitend lymfedrainageapparaten (pneumatische compressie) gebruiken, en alleen bij een gecompenseerde hartfunctie, met goedkeuring van de behandelend arts en volgens een protocol dat het kleine bekken niet aantast (uitsluitend onderbeenbehandeling).
Het lymfedrainageapparaat ondersteunt de veneuze en lymfatische stroming met precieze, drukgestuurde, golvende massages en kan gunstig werken op spanningspijn en zwelling.
Power Q-1000 Plus lymfedrainageapparaat
Instapmodel voor thuisgebruik bij beendelbad. Aanbevolen voor aanstaande moeders omdat het werkt met een eenvoudige, compressiegestuurde protocol en geen buik- of torso-manchet nodig heeft. Gebruik alleen na overleg met de behandelend arts.
Power Q-2200 lymfedrainageapparaat
Een middelzwaar toestel met 2 kamers en meerdere behandelprogramma's. Bij uitgesproken klachten (aanzienlijke beenzwelling, pijn) kan het ook voor aanstaande moeders worden gebruikt, met toestemming van de behandelend arts en uitsluitend voor beenbehandeling.
Meer informatie over het volledige assortiment lymfedrainageapparaten: lymfedrainage apparaat categoriepagina.
Voordat je begint met behandelen – contra-indicaties tijdens de zwangerschap
Ken de contra-indicaties voor veilig gebruik. Overleg voor elk gebruik van een thuisapparaat met je verloskundige of behandelend arts.
Wanneer géén thuisapparaat gebruiken tijdens de zwangerschap?
- Spierstimulatieapparaten (EMS, TENS, FES) – gedurende de gehele zwangerschap
- Acute diepe veneuze trombose of verdenking daarop – lymfedrainageapparaat VERBODEN
- Verdenking op acute longembolie – directe ambulance, geen enkel thuisapparaat gebruiken
- Ernstige zwangerschapscomplicaties (pre-eclampsie, HELLP-syndroom, gedecompenseerde hartfalen)
- Acute huidinfectie of open wond in het te behandelen gebied
- Manchetten van het lymfedrainageapparaat die het kleine bekken raken – nooit tijdens de zwangerschap
Belangrijke weetjes
De behandeling van de onderste extremiteiten (onderbeen, dij) met een lymfedrainageapparaat is tijdens de zwangerschap bij een gecompenseerde toestand doorgaans veilig, maar alleen volgens een met de behandelend arts afgestemd protocol. Behandel nooit de buik of het kleine bekken tijdens de zwangerschap.
Wat gebeurt er na de bevalling?
Na de bevalling, wanneer de hormoonspiegels (vooral progesteron) normaliseren en de druk van de baarmoeder wegvalt, verdwijnen zwangerschapsvarices vaak geleidelijk. Dit proces kan weken tot maanden duren en is niet volledig voorspelbaar.
Enkele belangrijke punten voor de periode na de bevalling:
- Er kunnen restvarices achterblijven – niet elke verwijding trekt volledig terug;
- Na 3–6 maanden is een vaatheelkundig onderzoek raadzaam als de spataderen niet voldoende zijn teruggelopen;
- Sommige behandelingen tijdens de borstvoedingsperiode (bijv. sclerotherapie, laserbehandeling) zijn tegenwezen of moeten worden uitgesteld;
- Het tromboserisico blijft verhoogd gedurende de eerste 6 weken postpartum, en is in de eerste 1–2 weken het hoogst;
- Vroegtijdige mobilisatie na de bevalling ondersteunt het herstel van de veneuze circulatie.
Meer over de behandeling van klassieke spataderziekte: visszér pillar artikel.
Wetenschappelijke achtergrond
Spataderen en beenoedeem tijdens de zwangerschap – Cochrane (Smyth 2015)
Volgens de Cochrane-review van Smyth et al. (2015) kan graduële compressiekous tijdens de zwangerschap de veneuze klachten (pijn, oedeem) gunstig beïnvloeden – onder de interventies is het bewijs voor compressie het sterkst.1
Risico van veneuze trombo-embolie tijdens de zwangerschap (Heit 2005)
De population-based studie van Heit et al. (2005) laat zien dat zwangerschap en puerperium het risico op veneuze trombo-embolie (DVT en longembolie) verhogen tot 4–5 keer dat van de algemene populatie – het hoogste risico is de eerste weken na de bevalling.2
Pneumatische compressie bij behandeling van veneuze stase
De klinische studie van Kakkos et al. (2001) toont aan dat intermitterende pneumatische compressie de veneuze circulatie verbetert en de symptomen van chronische veneuze insufficiëntie verzacht – dit is relevant bewijs voor thuisprotocollen bij aanstaande moeders.3
ESVS 2022 Europese richtlijnen
De Europese richtlijnen van de European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022, samengesteld door De Maeseneer et al., behandelen de behandeling van chronische veneuze ziekte van de onderste ledematen en bevatten ook aanbevelingen voor het beheer van zwangerschapsvarices.4
Veelgestelde vragen
In de meeste gevallen trekken de varices geleidelijk terug in de weken-maanden na de bevalling wanneer de hormoonspiegels normaliseren en de druk van de baarmoeder wegvalt. Een deel kan echter als restverwijding blijven bestaan – om die reden is een vaatheelkundig onderzoek na 3–6 maanden aan te raden als de varices niet voldoende zijn teruggelopen.
Nee. Spierstimulatieapparaten (EMS, TENS, FES) zijn gedurende de gehele zwangerschap tegenwezen, vooral rond de buik en onderrug, en uit voorzorg overal te vermijden. Voor thuisgebruik door aanstaande moeders is het lymfedrainageapparaat (pneumatische compressie) toegestaan, maar alleen voor beenbehandeling en met toestemming van de behandelend arts.
Bij een gecompenseerde hartfunctie, uitsluitend voor de onderste ledematen (onderbeen, dij) en met goedkeuring van de behandelend arts is het lymfedrainageapparaat tijdens de zwangerschap over het algemeen veilig. Gebruik nooit een buik- of bekkenmanchet. Bij verdenking op acute diepe veneuze trombose of ernstige zwangerschapscomplicaties (pre-eclampsie, HELLP) is het gebruik tegenwezen.
Als er plotseling binnen een halve dag een eenzijdige, aanzienlijke zwelling van het been of onderbeen ontstaat met pijn, warmte en roodheid – dan is directe medische beoordeling nodig (DVT-verdenking). Bij borstpijn, kortademigheid of plotseling hoesten: verdenking op longembolie – BEL DIRECT DE AMBULANCE (104 / 112). Zwangerschap verhoogt het risico op veneuze trombo-embolie 4–5 keer, dus aanstaande moeders moeten extra alert zijn.
Voor preventief gebruik (zonder klachten) is een kous van 15–20 mmHg geschikt; bij symptomatische spataderen (CEAP C2 en hoger) wordt 20–30 mmHg aanbevolen – stem dit af met je verloskundige/arts. Trek de kous ’s ochtends aan voordat je opstaat (liggend), zodat het bloed niet in de benen kan stagneren. Speciaal zwangerschapsbroekwerk met 15–20 mmHg is vaak makkelijker aan te trekken als het buikdeel geïntegreerd is.
Over het algemeen wel, maar met verhoogd tromboserisico. Bij vluchten langer dan 4 uur wordt het sterk aangeraden een compressiekous te dragen, voldoende te drinken, elk uur op te staan en te bewegen, en vooraf met je verloskundige/arts te overleggen. Bij langere vluchten (8+ uur) overwegen sommige artsen ook profylactische heparinetherapie. Meer over reisprefylaxe tegen DVT: reizen en trombose.
Samenvatting – snel overzicht
Bronnen
- Smyth RM, Aflaifel N, Bamigboye AA (2015). Interventions for varicose veins and leg oedema in pregnancy. Cochrane Database of Systematic Reviews. PubMed: 26477632
- Heit JA, Kobbervig CE, James AH, et al. (2005). Trends in the incidence of venous thromboembolism during pregnancy or postpartum: a 30-year population-based study. Annals of Internal Medicine. PubMed: 16287790
- Kakkos SK et al. (2001). Improved hemodynamic effectiveness of a new intermittent pneumatic compression system in patients with chronic venous insufficiency. Journal of Vascular Surgery. PubMed: 11700495
- De Maeseneer MG et al. (2022). European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery. PubMed: 35027279
