Wat is een onderbeenulcus?
Een ulcus is het afsterven van de huid en de onderliggende weefsels, waardoor een open wond ontstaat. Een onderbeenulcus ontstaat meestal in het gebied tussen de enkel en de knie en staat erom bekend moeilijk te genezen. Terwijl een normale snijwond binnen enkele weken dichtgroeit, kan een ulcus maanden of zelfs jaren open blijven.
De oorzaak is een onderliggende stoornis in de bloedsomloop: de weefsels krijgen onvoldoende zuurstof en voedingsstoffen en afvalstoffen worden niet goed afgevoerd. Zo blijft de wond steken in een blijvende, niet-genezende toestand.
Kernidee
De sleutel tot genezing van een onderbeenulcus met veneuze oorzaak (CEAP C6) is het ondersteunen van de veneuze terugstroom. Het regelmatig activeren van de kuitspierpomp – door actieve beweging OF met een spierstimulator, naast compressietherapie – kan de wondgenezing gunstig beïnvloeden. EMS is vooral waardevol wanneer de patiënt lichamelijk beperkt is in zijn of haar bewegingsmogelijkheden. Een andere thuisbehandeling is softlasertherapie; beide behandelingen kunnen worden gecombineerd.
De typen onderbeenulcus
Op basis van de oorzaak onderscheiden we drie hoofdtypen:
| Type | Aandeel | Achtergrond | Locatie |
|---|---|---|---|
| Veneuze oorzaak | 70–80% | Spataderziekte, insufficiëntie van de veneuze kleppen | Binnenzijde van de enkel, oppervlakkig, onregelmatige rand |
| Arteriële oorzaak | ~15% | Vernauwing van de bloedvaten, perifere arteriële aandoening | Tenen, hiel, voorzijde van het onderbeen, diep, scherpe rand |
| Diabetisch | ~10% | Diabetes (neuropathie + microangiopathie) | Voetzool, tenen |
Dit artikel gaat vooral over de thuisondersteuning met een spierstimulator bij het meest voorkomende ulcus met veneuze oorzaak. Bij diabetische en arteriële ulcera heeft de behandeling van de onderliggende aandoening prioriteit – vraag om medische begeleiding.
Hoe verloopt wondgenezing?
Wanneer je per ongeluk in je vinger snijdt, groeit de wond binnen 2–3 dagen dicht en is er iets minder dan een week later nauwelijks nog iets van te zien. Het lichaam beschikt over een fantastisch „zelfgenezend” vermogen. De verwonding stuurt een signaal naar het afweersysteem: eerst treedt het mechanisme voor de bloedstolling in werking en sluit het de doorgesneden kleine bloedvaten af. Het bloeden stopt.
Daarna neemt de bloedsomloop in het beschadigde gebied toe. Er worden veel witte bloedcellen aangevoerd die ziekteverwekkers en vreemde stoffen vernietigen die in de wond terecht zijn gekomen. Vers bloed bevat veel zuurstof en voedingsstoffen; die zijn nodig om de stoffen te vormen die de wond sluiten. Een gezonde bloedsomloop is een voorwaarde voor het sluiten van de wond.
Vergelijking
Stel je het volgende voor: een storm werpt een oude boom in je tuin om. Normaal zaag je de takken en de stam in stukken, breng je alles op een hoop en breng je vervolgens aarde met een kruiwagen naar de achtergebleven kuil. Je egaliseert de grond, zaait gras en binnen enkele dagen is er nauwelijks nog iets te zien van het gat dat door de omgevallen boom is ontstaan. Maar als je geen gereedschap hebt om de boom te zagen, niet sterk genoeg bent om alles weg te dragen, niets hebt om het gat te vullen en ook geen graszaad kunt vinden, blijft de boom samen met het gat lange tijd het uiterlijk van je tuin ontsieren. Als een vriend zijn gereedschap meebrengt en je helpt, wordt de orde hersteld.
Zo werkt het ook bij een onderbeenulcus: als de veneuze of arteriële bloedsomloop ziek is, geneest de wond door de slechte doorbloeding moeilijk. Daarom moet je „hulp inschakelen” om de bloedsomloop te ondersteunen.
Weet je waardoor je bloed stroomt?
Op veel medische websites kun je lezen over allerlei geneesmiddelen, verbandmiddelen en operaties, maar over de meest fundamentele informatie wordt nauwelijks gesproken of het belang ervan wordt niet uitgelegd.
Je bloed stroomt je hele leven voortdurend door je lichaam. Je hart pompt het in de slagaders, waardoor het elke cel van je lichaam bereikt. Je aderen en lymfevaten verzamelen het bloed samen, maar het zijn je spieren die het terug naar je hart stuwen.
Een deel van je spiervezels (10–15%) is voortdurend aangespannen. Hoewel je dit niet voelt, pompt deze spiertonus je bloed ook tijdens het slapen.
Wanneer je opstaat en actief wordt, is dat niet voldoende. Er stroomt meer bloed naar je ledematen en in verticale houding is het moeilijker om het terug naar je hart te brengen. Daarom heb je beweging nodig.
Tijdens je dagelijkse activiteiten trekken je spieren samen en drukken ze het bloed uit de aderen – net zoals je tandpasta uit een tube knijpt. Wanneer de spier ontspant, vullen de aderen zich opnieuw. De kleppen in de aderen en lymfevaten laten het bloed alleen terugstromen in de richting van het hart.
Weinig lichaamsbeweging = slechte bloedsomloop
Je begrijpt nu misschien: als je je spieren niet regelmatig en grondig beweegt, creëert dat de voorwaarden voor een slechte bloedsomloop – en daarmee ook voor het ontstaan van een ulcus.
Door de hele dag vrijwillig aan je bureau of in de fauteuil voor de televisie te zitten, verzwak je je bloedsomloop.
De meest effectieve manier om een ulcus (en veel andere aandoeningen) te voorkomen, is regelmatig bewegen. Je hoeft geen sporter te zijn! Wandel elke avond 30–40 minuten in je omgeving. Ga wandelen, doe aan nordic walking, joggen, fietsen, zwemmen, yoga, gymnastiek of dans. Het maakt niet uit. Het belangrijkste is dat je je spieren elke dag goed beweegt.
Zo breng je je bloedsomloop „op gang”. Je kunt een ulcus, klachten door vernauwde bloedvaten en nog veel meer voorkomen.
Wat kun je doen voor de genezing van een onderbeenulcus?
Als het niet gelukt is een ulcus te voorkomen en het eenmaal is ontstaan, wordt het moeilijker. Beweeg zoveel als je zonder pijn kunt.
Als bewegen niet meer lukt, kun je een modern medisch hulpmiddel gebruiken: vervang de spierbeweging door een spierstimulator (EMS). Door een dergelijke behandeling trekken je spieren ritmisch samen; het effect lijkt op dat van lopen en wandelen. Dit ondersteunt de veneuze bloedsomloop en kan zo de kans op genezing van een onderbeenulcus gunstig beïnvloeden.
Belangrijke waarschuwing
Gebruik geen elektrische behandeling als je een pacemaker of geïmplanteerde defibrillator hebt. Bij een vermoeden van een actieve trombose is de behandeling eveneens gecontra-indiceerd – een uitgebreide lijst met contra-indicaties vind je in sectie 9.
Behandeling van een onderbeenulcus met elektrotherapie – protocol
De behandeling is zeer eenvoudig uit te voeren. Plak de elektroden van de spierstimulator op de kuitspieren, selecteer het behandelprogramma en stel de stroomsterkte zo in dat je duidelijke, maar niet pijnlijke samentrekkingen in je spieren voelt.
Basisparameters van de behandeling
- Tijd: dagelijks 20–30 minuten, eventueel 2× per dag.
- Elektrodeplaatsing: op de middellijn van de kuitspieren (de vereisten staan in de gebruiksaanwijzing van het apparaat). Plaats de elektroden niet rechtstreeks op de wond.
- Stroomsterkte: een voelbare, ritmische en duidelijke, maar niet pijnlijke samentrekking.
- Duur: voortzetten tot de wond volledig is genezen (vaak 2–4 maanden, bij ernstigere gevallen langer).
Elektrodeplaatsing
Ik heb een afbeelding gemaakt waarop je kunt zien waar je de elektroden moet plakken. Plaats de elektroden op de kuitspieren – niet rechtstreeks op het ulcus. Meestal worden twee elektroden op het bovenste en twee elektroden op het onderste derde deel van de kuit geplaatst, langs de middellijn.
Wat kun je verwachten?
Hoe ernstiger de toestand, hoe vaker je de spieren grondig moet trainen. Ook bij een groot ulcus kun je behandelen – het is belangrijk dat je de elektroden niet rechtstreeks op de wond plaatst.
Tijdens de eerste behandelingen kan je pijn tijdelijk toenemen. Dat komt doordat de versnelde bloedsomloop opgehoopte toxines uit het ulcus wegspoelt (afbraakproducten die door het afsterven van cellen ontstaan), wat pijn kan veroorzaken. Na enkele dagen neemt de pijn af; dat is een teken dat het genezingsproces op gang komt.
Voor genezing is tijd nodig – dit gebeurt niet binnen enkele minuten en zelfs niet binnen enkele dagen. Maar als je de bloedsomloop ondersteunt, wordt je geduld beloond.
Thuisapparaten – spierstimulatoren
Elite SII TENS/EMS-apparaat
Multifunctioneel apparaat met 2 kanalen en 100 programma's: EMS en de pijnstillende TENS-functie. Een ideale keuze ter ondersteuning bij een onderbeenulcus, omdat het ook kan worden gebruikt om pijn rond de wond te verlichten.
Rehalito EMS-spierstimulator
Eenvoudig en betaalbaar apparaat met 2 kanalen. Speciaal ontworpen voor revalidatie en ondersteuning van de bloedsomloop.
Myolito TENS/EMS/FES-apparaat
Multifunctioneel elektrotherapieapparaat met TENS-, EMS- en FES-programma's – functionele elektrische stimulatie voor gerichte ondersteuning van de kuitspierpomp.
Voordat je met de behandeling begint – contra-indicaties
Ken de contra-indicaties voor veilig gebruik.
Wanneer mag je de spierstimulator NIET gebruiken?
- Geïmplanteerde pacemaker of defibrillator
- Vermoeden van een acute trombose of recent gediagnosticeerde DVT
- Actieve, etterende huidinfectie in het behandelgebied
- Kwaadaardige tumor in het behandelgebied
- Zwangerschap (rond de buik en onderrug)
- Ernstige arteriële insufficiëntie (kritieke ischemie van een ledemaat) – medisch overleg noodzakelijk
Belangrijke informatie
Overleg bij een onderbeenulcus altijd met je behandelend arts voordat je met de behandeling begint: een vermoeden van een actieve trombose en eventuele arteriële ischemie moeten worden uitgesloten. Lees de gebruiksaanwijzing van het apparaat.
Andere thuisbehandelingen naast de behandeling van het ulcus
De spierstimulator is geen op zichzelf staande oplossing – een succesvolle behandeling van een onderbeenulcus is teamwork en bestaat uit een combinatie van meerdere behandelingen:
- Medische begeleiding – diagnose en behandeling van de onderliggende aandoening.
- Compressietherapie – bij een ulcus met veneuze oorzaak de belangrijkste basisbehandeling (compressiekous of zwachtel, ingesteld door een deskundige).
- Goede wondverzorging – zorgen voor een vochtige omgeving voor wondgenezing.
- Beweging – het activeren van de spierpomp ondersteunt de veneuze terugstroom.
- Spierstimulator (EMS/FES) – het hoofdonderwerp van dit artikel.
- Softlasertherapie (fotobiomodulatie) – aanvullende thuisbehandeling die parallel kan worden toegepast en met EMS kan worden gecombineerd.
- Lymfemassageapparaat (pneumatische compressie) – ter ondersteuning van de veneuze terugstroom bij een ernstigere stoornis van de veneuze bloedsomloop.
- 3 tips voor het dagelijkse protocol bij een onderbeenulcus – praktische dagelijkse routine met een combinatie van softlaser, ergometer en weerstandsband
Mijn advies – hoe combineer je de behandelingen?
Een compressiekous en dagelijks regelmatig bewegen (of een spierstimulator als bewegen niet mogelijk is) vormen de basis. Met toestemming van je behandelend arts kun je daar softlasertherapie en pneumatische compressie aan toevoegen. De behandelingen sluiten elkaar niet uit, maar vullen elkaar aan.
Wanneer mag je geen wonder verwachten?
Begin met realistische verwachtingen. Ook een spierstimulator zal een ulcus niet laten genezen als:
- Je de onderliggende aandoening niet behandelt – bij veneuze insufficiëntie is het dragen van een compressiekous essentieel; bij diabetes is een goede instelling van de bloedsuikerspiegel noodzakelijk.
- Er sprake is van ernstige arteriële insufficiëntie – als de bloedtoevoer kritiek laag is, moet dit eerst worden opgelost (eventueel met een vaatchirurgische ingreep).
- De wond geïnfecteerd is – bij een actieve, etterende infectie is eerst een behandeling met antibiotica nodig.
- Je de hygiëneregels niet naleeft – zonder regelmatig verband wisselen en wond reinigen helpt ook de stimulator niet.
EMS is een waardevolle aanvullende behandeling, maar vervangt niet de medische zorg en de behandeling van de onderliggende aandoening.
Wetenschappelijke achtergrond
Recente systematische review: elektrische stimulatie bij de genezing van veneuze onderbeenulcera (2023)
Volgens een VLU-specifieke systematische review uit 2023 (Borges et al.) kan elektrische wondstimulatie de genezingssnelheid van veneuze onderbeenulcera versnellen – vooral bij patiënten voor wie een operatieve oplossing niet mogelijk is.1
Klassieke VLU-RCT: hoogspanningspulserende stroom (HVPC)
Houghton en collega's toonden in een klassieke RCT (2003) aan dat toepassing van hoogspanningspulserende stroom (HVPC), naast conventionele wondverzorging, de omvang en het uiterlijk van chronische onderbeenulcera aanzienlijk verbetert.2
Fysische behandelingen head-to-head: HVS vs UH vs softlaser
Volgens hun RCT met 110 deelnemers in Polen bereikten Taradaj en collega's met hoogspannings-elektrische stimulatie plus medicamenteuze therapie na een operatie voor een veneus onderbeenulcus een gunstigere wondgenezing dan met alleen medicamenteuze behandeling, ultrageluid of softlaser.3
Compressietherapie – de Cochrane-standaard
De Cochrane-review van O'Meara beschouwt compressietherapie als de basis van de behandeling van veneuze onderbeenulcera – zonder compressie neemt de snelheid van wondgenezing aanzienlijk af en stijgt het percentage recidieven.4
Kuitspierpomp en veneuze terugstroom
Een gerandomiseerd klinisch onderzoek van Padberg en collega's bewees dat gestructureerde lichaamsbeweging binnen 6 maanden een aanzienlijke verbetering van de kuitspierpomp geeft bij chronische veneuze insufficiëntie – dit vormt de theoretische basis voor vervanging door een spierstimulator.5
ESVS 2022 Europese professionele richtlijnen
De Maeseneer en collega's redigeerden de professionele richtlijnen van de European Society for Vascular Surgery uit 2022 voor de behandeling van chronische veneuze insufficiëntie. Deze bevatten ook behandelalgoritmen voor stadium CEAP C5–C6 (veneus ulcus).6
Veelgestelde vragen
De genezing van een veneus onderbeenulcus duurt altijd lang: in optimale omstandigheden 8–16 weken, maar bij een ernstigere toestand kan dit meerdere maanden duren. EMS is een aanvulling op de conventionele behandeling (compressie, wondverzorging en behandeling van de onderliggende aandoening) en kan het genezingsproces gunstig beïnvloeden. Ga door met de behandeling totdat de wond volledig gesloten is.
Ja, beide behandelingen werken volgens een verschillend mechanisme: EMS ondersteunt de veneuze terugstroom door de spierpomp te activeren, terwijl softlaser het herstel op celniveau ondersteunt. In overleg met je behandelend arts kunnen ze worden gecombineerd – een gedetailleerd softlaserprotocol vind je in het bijbehorende artikel.
Op de middellijn van de kuitspieren, waarbij je het ulcus vermijdt. Plaats de elektroden NIET rechtstreeks op de open wond of in de omgeving ervan. De gebruiksaanwijzing van het apparaat beschrijft de precieze plaatsing; ook je behandelend arts kan je helpen.
Tijdens de eerste dagen of weken kan de pijn in het gebied van het ulcus tijdelijk toenemen doordat de versnelde bloedsomloop opgehoopte toxines wegspoelt. Dit verdwijnt na enkele dagen en is een teken dat het genezingsproces op gang komt. Als de pijn ernstig of aanhoudend is, moet je de behandeling stoppen en je arts raadplegen.
Bij een actieve etterende infectie (erysipelas, cellulitis) moet je de EMS-behandeling onderbreken en onmiddellijk een arts raadplegen: behandeling met antibiotica is noodzakelijk. Meer informatie over infectieuze complicaties: erysipelas – een bacteriële huidinfectie.
Samenvatting – snel overzicht
Bronnen
- Borges D, Pires R, Ferreira J, Dias-Neto M. (2023). The effect of wound electrical stimulation in venous leg ulcer healing – a systematic review. Journal of Vascular Surgery: Venous and Lymphatic Disorders, 11(5), 1066-1073. PubMed: 37196922
- Houghton PE, Kincaid CB, Lovell M, Campbell KE, Keast DH, Woodbury MG, Harris KA. (2003). Effect of electrical stimulation on chronic leg ulcer size and appearance. Physical Therapy, 83(1), 17-28. PubMed: 12495409
- Taradaj J, Franek A, Cierpka L, Brzezinska-Wcislo L, Blaszczak E, Polak A, Chmielewska D, Krol P, Dolibog P, Kucio C. (2011). Early and long-term results of physical methods in the treatment of venous leg ulcers: randomized controlled trial. Phlebology, 26(6), 237-245. PubMed: 21478141
- O'Meara S, Cullum N, Nelson EA, Dumville JC. (2012). Compression for venous leg ulcers. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2012(11), CD000265. PubMed: 23152202
- Padberg FT Jr, Johnston MV, Sisto SA. (2004). Structured exercise improves calf muscle pump function in chronic venous insufficiency: a randomized trial. Journal of Vascular Surgery, 39(1), 79-87. PubMed: 14718821
- De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, Baekgaard N, Black S, Blomgren L, Giannoukas A, Gohel M, et al. (2022). Editor's Choice – European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 63(2), 184-267. PubMed: 35027279
