Behandeling van lymfoedeem thuis

Waarom is behandeling thuis belangrijk?

Het antwoord is eenvoudig: lymfe wordt continu in je lichaam geproduceerd, bij elke hartslag. Als je lymfestelsel beschadigd is, kan dit vocht niet goed afgevoerd worden en hoopt het zich op in de weefsels, wat zwelling veroorzaakt.

Het is een voortdurend, ononderbroken proces dat je niet op lange termijn oplost met een paar dagen intensieve behandeling.

Stel je het voor als een kraan die voortdurend druppelt – je kunt het gemorste water één keer opdweilen, maar als je er niet regelmatig mee bezig blijft, hoopt het steeds opnieuw op.

De situatie wordt ernstiger als er naast het lymfestelsel ook problemen met de aderen zijn. Gelijktijdige veneuze insufficiëntie (varices) kan bijdragen aan verergering van lymfoedeem en verstoring van de lymfecirculatie.

Behandeling in het ziekenhuis of thuis?

Medische behandeling speelt uiteraard een belangrijke rol bij de behandeling van lymfoedeem, vooral bij ernstigere gevallen.

Een intensieve kuur in het ziekenhuis of polikliniek kan helpen om aanzienlijke zwelling snel te verminderen. Toch hangt het gedurende 360 dagen per jaar van jou af hoe je toestand zich ontwikkelt. Jij bent de enige die verslechtering en herhaalde ziekenhuisbehandelingen kan voorkomen.

Behandelingen die elkaar aanvullen

Tijdens de therapie is het belangrijk te begrijpen dat de verschillende behandelingsmethoden elkaar niet vervangen, maar aanvullen. Hoe meer methoden je parallel toepast, hoe effectiever je de zwelling kunt bestrijden. Lees ook dit artikel: Multimodale behandeling – wat betekent dat?

Als je bijvoorbeeld alleen compressiekousen draagt, kan dat ongeveer 5% verbetering geven. Als je daar regelmatige lichaamsbeweging aan toevoegt, win je nog eens 10%. Een aangepast dieet en gewichtsverlies kunnen weer 10% extra opleveren. De gecombineerde toepassing van verschillende behandelingen verhoogt dus de doeltreffendheid van de therapie aanzienlijk.

Complexe decongestieve therapie – wat artsen adviseren

De decongestieve therapie bestaat uit een compressietherapie opgebouwd uit meerdere onderdelen en methoden.

Manuele lymfedrainage.

Dit is een door een getrainde therapeut uitgevoerde speciale, zachte techniek die het lymfestelsel stimuleert en helpt overtollig vocht van het aangedane gebied te verwijderen.
Veel mensen noemen het lymfedrainage, maar in medische praktijk is de term manuele lymfedrainage gangbaar. Manuele lymfedrainage is een specifieke, zeer zachte techniek die zich richt op de lymfevaten vlak onder de huid. Dit verschilt van klassieke massages, die dieper gelegen spieren en weefsels behandelen. De term "massage" kan misleidend zijn, omdat bij lymfedrainage geen sterke druk of intensieve bewegingen worden toegepast.
Terwijl klassieke massage meestal bedoeld is om spieren te ontspannen, spanning te verminderen of de bloedcirculatie te verbeteren, richt manuele lymfedrainage zich specifiek op het stimuleren van de lymfestroom. Daarom is de techniek veel fijner en volgen de bewegingen een langzaam, ritmisch patroon.

Compressietherapie.

Gebruik van compressieverbanden (zwachtels) of kledingstukken (elastische kousen, handschoenen) om de zwelling te verminderen en hernieuwde vochtophoping te voorkomen.
Zwachtelen wordt vooral aanbevolen voor mensen die weinig bewegen. De zwachtel wordt strakker aangelegd rond hand of voet en gaandeweg naar boven steeds minder strak. Dit helpt de lymfestroom in de juiste richting te geleiden.
Compressiekousen zijn speciale kledingstukken die constante druk uitoefenen op de ledemaat. Ze zijn nuttig zowel in rust als tijdens beweging, maar het is vooral belangrijk ze te dragen tijdens lichamelijke activiteit. Beweging gecombineerd met compressiekousen is veel effectiever dan elk van beide afzonderlijk. Laat de keuze van kousen altijd door een specialist bepalen, zodat ze de juiste maat en drukklasse hebben.

Oefeningen.

Het is bekend dat de belangrijkste motor van de lymfecirculatie de spierpomp is, oftewel het samentrekken en ontspannen van spieren. Daarmee pompt het lymfe en bloed. Lage-intensiteit bewegingen (wandelen, zwemmen, fietsen, yoga, gymnastiek) bevorderen de lymfestroom en verbeteren de mobiliteit.

Huid- en nagelverzorging.

Deze maatregelen zijn preventief bedoeld om het risico op infecties (bijvoorbeeld cellulitis) in het aangedane gebied te verminderen.

Voorlichting en zelfzorg.

Aangezien lymfoedeem niet te genezen is, is het voor patiënten essentieel te begrijpen en te leren dat dagelijkse zelfzorg nodig is om de symptomen onder controle te houden. Zonder dit keert het oedeem terug. Voorlichting heeft tot doel patiënten te leren hoe ze hun aandoening zelfstandig kunnen beheren, bijvoorbeeld met zelfmassage, het gebruik van compressie en het monitoren van complicaties.

De manuele lymfedrainage, die de basis vormt van de decongestieve therapie, werd in de eerste helft van de 20e eeuw ontwikkeld door Dr. Emil Vodder en zijn vrouw Estrid Vodder. De Vodder-methode was de eerste techniek die wetenschappelijk werd geaccepteerd ter ondersteuning van de lymfecirculatie en is opgenomen in de behandelingsprotocollen voor lymfoedeem.

In de jaren 1960 werd in Duitsland de verder ontwikkelde lymfedrainagetechniek gecombineerd met andere behandelmethoden, zoals compressietherapie, huidverzorging en speciale oefeningen. Zo ontstond de complexe decongestieve therapie die nog steeds wordt toegepast in ziekenhuis- en poliklinische behandelingen van lymfoedeem.

Met de ontwikkeling van technologie verschijnen voortdurend nieuwe opties, zoals pneumatische compressieapparaten (bekend als lymfedrainageapparaten), maar deze worden vaak langzaam in medische protocollen opgenomen, deels door gebrek aan informatie.

Nieuwe therapeutische mogelijkheden

Er zijn verschillende fysiotherapeutische apparaten waarvan is aangetoond dat ze de circulatie verbeteren en zo kunnen bijdragen aan een zekere vermindering van lymfoedeem.

Lymfedrainageapparaat (klik hier voor meer informatie)

Een van de meest effectieve methoden om oedeem te verminderen. Het pneumatische compressieapparaat blaast lucht in de luchtkamers van de aangesloten manchet, waardoor druk op de weefsels wordt uitgeoefend. Een goed ingesteld apparaat blaast de luchtkamers van de manchet van onder naar boven achtereenvolgens op, waardoor de lymfe en het bloed naar boven worden geholpen. Deze methode ondersteunt niet alleen de lymfecirculatie, maar verbetert ook de veneuze circulatie en vermindert het risico op trombose.

Spierstimulatie

Door elektrische impulsen opgewekte spiercontracties verbeteren de circulatie op een wijze die vergelijkbaar is met lopen, de meest natuurlijke motor van de lymfecirculatie, en verminderen het oedeem.
Spierstimulatieapparaten kunnen bijdragen aan vermindering van zwelling bij alle gradaties van lymfoedeem. Bij licht oedeem kan spierstimulatie het lymfedrainageapparaat vervangen. In matige en ernstige gevallen versterken spierstimulatie en het lymfedrainageapparaat elkaars effect.
De Globus elektrotherapie-apparaten bieden een speciale 3S sequentiële stimulatie-programmapakket om ledemaatoedeem te verminderen. Ik schreef hierover en over geschikte apparaten in dit artikel in detail.

Softlaserbehandeling

Softlaserbehandeling stimuleert de microcirculatie en draagt zo bij aan vermindering van oedeem. Hoe hoger de laserklasse van een apparaat, hoe sterker het effect op de lymfecirculatie. Een merkbare vermindering van lymfoedeem kun je vooral verwachten van apparaten in laserklasse 3 en 4. Dat wil zeggen dat de fysiotherapeutische praktijklasers het meest effectief zijn.
Voor oedeemvermindering adviseer ik een softlaser uit klasse 3. Bijvoorbeeld de Personal-Laser L400 of het Energy-Laser L500 Pro apparaat.

Magnetotherapie

Het stimuleert de microcirculatie en draagt zo bij aan vermindering van zwelling.

Bemer-therapie

Bemer is een unieke methode. Bemerbehandeling = fysische vaattherapie. Het verbetert de bloedcirculatie zeer effectief en draagt daarmee ook bij aan verbetering van de lymfecirculatie. Het oedeemverminderende effect is aantoonbaar.

Deze methoden kunnen op zichzelf effectief zijn, maar het beste resultaat bereik je als je ze combineert met traditionele behandelingsmethoden.

Behandeling van lymfoedeem met leefstijl

Leefstijlaanpassingen zijn net zo belangrijk als fysieke behandelingen.

Regelmatige lichaamsbeweging is van fundamenteel belang voor de lymfecirculatie. Het samentrekken van spieren werkt als een natuurlijke pomp en helpt de lymfe te verplaatsen.

Voor mensen met lymfoedeem zijn lage-intensiteit, aerobe bewegingen het meest geschikt. Wandelen, fietsen, zwemmen of aquagym zijn uitstekende keuzes. Ook yoga-oefeningen raad ik aan. De beweging moet minimaal 40-50 minuten duren om effectief te zijn.

Voeding is ook een sleutelcomponent. Hoewel er geen specifieke dieet bestaat dat voor alle lymfe-patiënten hetzelfde werkt, kunnen bepaalde voedingsprincipes je toestand aanzienlijk verbeteren. Het verminderen van ontstekingsbevorderende voedingsmiddelen zoals sterk bewerkte koolhydraten (brood, pasta, gebak, zoetigheden, snacks, frisdranken, vruchtensappen), het terugdringen van gluten en overmatige consumptie van dierlijke eiwitten kan helpen de symptomen te verminderen. Dit is vooral belangrijk wanneer je ook een auto-immuunziekte hebt, omdat ontstekingsprocessen de lymfecirculatie kunnen verergeren.

Gewichtscontrole is eveneens een essentieel onderdeel van de behandeling van lymfoedeem. Overgewicht kan de aandoening op meerdere manieren verergeren. Meer vetweefsel oefent druk uit op lymfevaten en lymfeklieren, en belemmert zo de lymfestroom. Bovendien gaat obesitas vaak gepaard met chronische ontsteking, wat verdere schade aan het lymfestelsel kan veroorzaken. Gewichtsverlies kan daarom op zichzelf al een significante verbetering van de symptomen opleveren.

Factoren die lymfoedeem beïnvloeden

Van de omgevingsfactoren speelt temperatuur een belangrijke rol. Warmte kan lymfoedeem op meerdere manieren verergeren. Bij hogere temperaturen verwijden de bloedvaten zich, waardoor de bloedstroom naar de huid en ledematen toeneemt. Dit leidt tot meer vocht dat in de ruimte tussen de weefsels stroomt, wat het oedeem versterkt. Daarnaast ontspant warmte de spieren, waardoor de effectiviteit van de spierpomp afneemt. Vermijd daarom zonnebaden, sauna's en te warme baden.

Let ook op mogelijke medicatie-effecten. Veel geneesmiddelen kunnen als bijwerking oedeemvorming bevorderen. Denk aan sommige bloeddrukverlagers, anticonceptiva, steroïden en andere ontstekingsremmers. Als je merkt dat de verschijning of verergering van het oedeem samenvalt met het starten van een geneesmiddel, raadpleeg dan zeker je behandelend arts over mogelijke alternatieven.

De sleutel tot succesvolle behandeling

De sleutel tot succes is regelmaat en consequentie. Lymfe wordt continu geproduceerd, daarom moeten behandelingen worden afgestemd op het individuele aanvultempo. Voor sommigen is behandeling om de dag voldoende, anderen hebben vaker, soms meerdere keren per dag, behandeling nodig.

Belangrijk is dat je niet wacht totdat de zwelling zo groot is dat het pijn of ongemak veroorzaakt.

Begrijp dat de behandeling van lymfoedeem een levenslang proces is. Dat klinkt aanvankelijk misschien beangstigend, maar als je het accepteert en de regelmatige behandelingen tot onderdeel van je leven maakt, zal de aandoening je dagelijkse leven niet ingrijpend beïnvloeden. Als je de behandeling echter verwaarloost, kan je toestand geleidelijk verslechteren en uiteindelijk je levenskwaliteit ernstig beperken.

Behandeling van lymfoedeem is dus een complex proces met meerdere pijlers, waarin jijzelf een centrale rol speelt. Door verschillende therapeutische methoden en leefstijlaanpassingen te combineren, kun je je toestand aanzienlijk verbeteren en de symptomen minimaliseren. Vergeet niet: hoewel de aandoening niet te genezen is, kun je met zorg en behandeling een volledig, actief leven leiden.

Misinformatie over behandeling

Lymfoedeem en diuretica

Het gebruik van diuretica (vochtafdrijvende middelen) bij lymfoedeem wordt over het algemeen niet aanbevolen, omdat deze medicijnen de onderliggende oorzaak niet behandelen en de symptomen zelfs kunnen verergeren.

Diuretica stimuleren de nierfunctie en verhogen zo de urineproductie en -uitscheiding. De nieren kunnen water uit het bloed in de vaten verwijderen. Lymfe bevindt zich echter niet in de bloedvaten maar in de lymfevaten en grotendeels in de weefsels, dus diuretica "kunnen er niet bij".

Aangezien diuretica de hoeveelheid vocht in de bloedvaten verminderen, kan dit leiden tot verdikking van de lymfe en verstoring van de elektrolytenbalans, wat het oedeem juist kan verergeren.

"Alleen behandeling door een therapeut is toegestaan, machinale behandeling is niet goed"

Lymfetherapeuten verbieden patiënten - om redenen die ik niet begrijp - vaak het gebruik van een lymfedrainageapparaat (ongeacht het stadium van het oedeem). Ze zeggen dat alleen manuele drainage geschikt is omdat daarmee "de lymfekluizen worden geopend". Wat is de waarheid?

Manuele lymfedrainage wordt tegenwoordig door ziekenhuis- en poliklinische artsen gezien als de belangrijkste behandeling om de lymfecirculatie te stimuleren en zwelling te verminderen. De manuele therapie zou diepere weefsels en fibrose kunnen behandelen, iets wat volgens sommigen machines niet kunnen.

Ik beschouw deze benadering als schadelijk, omdat

• De meerderheid van de patiënten niet ernstig ziek is. Gelukkig bereikt lymfoedeem bij slechts een klein deel van de patiënten het ernstige, fibrotische stadium. De meeste mensen hebben dus geen behoefte aan "diepe" lymfedrainage.
• Behandeling door een therapeut is erg kostbaar. Aangezien behandelingen op recept beperkt vergoed zijn, zijn er maar circa 10 gratis behandelingen per jaar; voor de overige 355 dagen moet de patiënt zelf betalen.
  Kijk eens naar de prijslijst van een lymfetherapeut: een manuele lymfedrainagebehandeling kost rond de 10.000 forint, en dat is slechts één sessie. Jaarlijks kan dit uitlopen tot enkele honderdduizenden of zelfs miljoenen forint. Daarom kan de meerderheid van de patiënten zich regelmatige therapie niet veroorloven. Uit puur financiële redenen krijgen velen helemaal geen behandeling!
• Toegankelijkheidsproblemen: Er zijn weinig therapeuten beschikbaar, vooral in kleinere plaatsen of landelijke gebieden. De patiënt kan eenvoudigweg geen behandeling krijgen. Hij/zij krijgt geen afspraak wanneer het nodig is, maar wanneer de therapeut capaciteit heeft.
• Tijdslimieten: Patiënten kunnen hun leven niet afstemmen op regelmatig bezochte, maar verafgelegen praktijken. Het is onrealistisch wekelijks meerdere keren naar een verre praktijk te reizen. Dit zou werken en gezinsleven onmogelijk maken.

Huisgebonden pneumatische compressieapparaten (bekend als lymfedrainageapparaten), hoewel ze manuele lymfedrainage niet volledig vervangen, kunnen bij mild en matig lymfoedeem (en dat is bij de meeste patiënten het geval) een effectieve therapie bieden.

Met een eigen apparaat kun je het dagelijks gebruiken, wat bijzonder belangrijk is omdat lymfoedeem alleen bij voortdurende, regelmatige behandeling teruggedrongen kan worden. De aanschaf van een lymfedrainageapparaat kan een eenmalige investering zijn, en het apparaat kan 8-10 jaar meegaan zonder verdere kosten. Dat is veel goedkoper dan wat je aan manuele therapie zou moeten uitgeven (als er al een therapeut in de buurt is).

Samengevat: bij lichte en matige gevallen kan manuele drainage worden vervangen door een goed lymfedrainageapparaat. Regelmatige controle bij een lymfetherapeut, bijvoorbeeld om de paar maanden, blijft belangrijk omdat de toestand kan veranderen en de therapie mogelijk aangepast moet worden.

"Kan een vrouw met lymfoedeem anticonceptie gebruiken?"

Lymfoedeem betekent vochtophoping tussen weefsels. Anticonceptiepillen bevatten meestal oestrogeen. Een bekende bijwerking van oestrogeen is vochtretentie. Hoe hoger de oestrogeendosering, hoe groter deze kans.
In theorie kunnen oestrogeenhoudende pillen dus vochtretentie verergeren en het succes van lymfoedeemtherapie belemmeren.

Het is vermeldenswaard dat moderne anticonceptiemiddelen tegenwoordig ongeveer 70-80% minder oestrogeen bevatten dan middelen van 10-15 jaar geleden.

Er zijn alternatieven: probeer niet-oestrogeenhoudende anticonceptiemethoden! Progestageen-gebaseerde middelen houden meestal minder vocht vast en hebben een minimale kans de symptomen te verergeren.

Vraag je gynaecoloog om hulp bij het kiezen van het juiste middel.

Een praktische tip: niet alleen anticonceptiva, maar ook andere medicijnen kunnen vochtretentie en oedeem bevorderen.

Als je arts een nieuw medicijn voorstelt, meet dan vanaf de dag vóór het begin van de medicatie de omvang van je ledematen (been: enkel-kuit-dij), bij voorkeur 's ochtends en 's avonds.
Met een zorgvuldig bijgehouden tabel kun je na een paar dagen duidelijk zien of een middel het oedeem verergert. Stop ermee en probeer iets anders.

Als na 3-4 weken geen toename van zwelling optreedt, kan het middel geschikt zijn voor jou. Deze "test" is risicovrij en je hoeft er niet bang voor te zijn.

Waarom moet er continu behandeld worden?

De sleutel tot succesvolle behandeling van lymfoedeem is te begrijpen dat lymfe bij elke hartslag wordt aangemaakt! Onophoudelijk, zolang je hart klopt! Dat is helemaal normaal.

Lymfoedeem is nog niet te genezen. De zwelling kan met regelmatige behandeling tot een bijna normale toestand worden teruggedrongen.

Eén behandeling vermindert de zwelling, die zich vervolgens weer opbouwt tot de volgende behandeling. Daarom moet je behandelingen timen op basis van je persoonlijke aanvultijd. Als het om de dag opnieuw optreedt, is behandeling om de dag voldoende. Als het echter binnen enkele uren weer volloopt, moet je vaker behandelen.

Het is een grote fout te wachten tot het strak, pijnlijk of zelfs open en ulcererend wordt! Hoe langer je de zwelling laat, hoe moeilijker het wordt om het op te ruimen!

Video's over lymfoedeem

Op mijn YouTube-kanaal vind je mijn video's over lymfoedeem. Bekijk ze ook.