Wat is een dermatoom — en waarom is het ook voor u als leek nuttig om dit te kennen?
Een dermatoom is de strook huid waarvan de gevoelsinformatie — aanraking, pijn en temperatuur — via één ruggenmergzenuwwortel naar uw hersenen wordt geleid. Vanuit het ruggenmerg treden paarsgewijs 31 zenuwwortels uit (8 cervicale, 12 thoracale, 5 lumbale, 5 sacrale en 1 coccygeale), en bij elke wortel hoort een bepaald huidgebied: uw lichaam is zo — onzichtbaar voor uw ogen — regelmatig verdeeld in „segmenten”, als op een kaart. De cervicale wortels verzorgen de arm, de thoracale de romp in gordelvormige stroken, en de lumbale en sacrale wortels het been.
Dit lijkt op het eerste gezicht kennis uit een woordenboek, maar het is juist heel praktisch: wanneer gevoelloosheid, pijn of een verminderd gevoel langs zo’n strook ontstaat, betekent dit dat het probleem niet zit waar u het voelt, maar bij uw wervelkolom — bij de zenuwwortel waartoe die strook „behoort”. In het hoofd van de arts werkt de kaart dan omgekeerd: uit de plaats van het symptoom wordt het niveau van de beschadiging afgeleid. Als u de logica begrijpt, kunt u uw klacht ook veel nauwkeuriger beschrijven — en beter begrijpen waarom een hernia in de wervelkolom naar uw been uitstraalt, waarom gordelroos zich als een gordel presenteert en waarom gevoelloosheid in „handschoen-sok”-patroon anders is dan wortelgebonden gevoelloosheid.
Belangrijkste gedachte
De plaats van pijn of gevoelloosheid is niet altijd dezelfde als de plaats van het probleem: de dermatoomkaart verbindt beide met elkaar. Wanneer de klacht in één duidelijk begrensde huidstrook loopt — op de arm tot in de vingers, rond de romp als een gordel, of op het been in een strook over dij en onderbeen — ligt de bron meestal bij een zenuwwortel aan de wervelkolom. De kaart is echter niet millimeternauwkeurig: aangrenzende dermatomen overlappen elkaar sterk en verschillen ook per persoon. Daarom is de kaart een kompas, geen GPS. Het precieze niveau wordt altijd bepaald door het geheel van het medisch onderzoek (spierkracht, reflexen en beeldvorming).
Hoe „leest” u uw lichaam? Drie patronen, drie betekenissen
De verspreiding van gevoelloosheid en zenuwpijn kan drie basispatronen volgen, en die betekenen elk iets anders. Dit is het belangrijkste praktische deel van dit artikel — klik op de tabbladen:
Wanneer de klacht één dermatoomstrook volgt, ligt de bron bij de wervelkolom: meestal drukt een hernia op de zenuwwortel, en minder vaak is er sprake van een vernauwing door slijtage van de wervels, zenuwontsteking na gordelroos of een ander wortelproces. Een typisch voorbeeld: bij druk op de L5-wortel loopt de pijn vanaf de bil via de buitenzijde van de dij en het onderbeen naar de grote teen, en kan het optillen van de voet verzwakken. Bij S1 straalt de pijn via de achterzijde van dij en onderbeen naar de hiel en kleine teen uit, en wordt op de tenen staan moeilijker. Een belangrijke nuance die medisch onderzoek heeft verduidelijkt: scherpe, strookvormige uitstralende pijn en gevoelsstoornissen wijzen op wortelschade. Een doffe, moeilijk af te grenzen pijn die vanuit de onderrug naar bil en dij „uitwaaiert”, is daarentegen vaak niet wortelgebonden, maar afkomstig van gewrichten of spieren, de zogenoemde referred pain.3 De behandeling van beide verschilt, dus het onderscheid is belangrijk.
Verder van de wervelkolom herschikken de vezels van de zenuwwortels zich en vormen zij perifere zenuwen. Eén perifere zenuw voert daardoor vezels uit meerdere dermatomen en verzorgt een eigen huidgebied dat anders is dan de dermatomen. Wanneer de zenuw onderweg wordt samengedrukt — meestal in een nauwe doorgang of „tunnel” — volgt de gevoelloosheid het verzorgingsgebied van die zenuw, niet het dermatoom. Het bekendste voorbeeld is het carpaletunnelsyndroom: de duim, wijsvinger en middelvinger worden gevoelloos, meestal ’s nachts. Dit is het gebied van de medianuszenuw, niet van een cervicale wortel. Dit onderscheid bepaalt of de nek of de pols moet worden behandeld. Meer informatie: Carpaletunnelsyndroom → en Behandeling van tunnelsyndromen →
Het derde patroon is noch een strook, noch het gebied van één zenuw: aan beide voeten (later ook aan de handen), symmetrisch en in kous- of handschoenvorm, ontstaan gevoelloosheid, branderigheid en gevoelsstoornissen. Dit is het beeld van polyneuropathie: niet één zenuw of wortel is beschadigd, maar de uiteinden van de langste zenuwvezels raken aangedaan — meestal door diabetes, alcohol, vitamine-B12-tekort of chemotherapie. Het onderscheid is van groot belang. Hier moet niet de wervelkolom worden onderzocht, maar de stofwisseling. Als dit uw patroon is, lees dan hier verder: Oorzaken van perifere neuropathie en vermindering van pijn → en Oorzaken van het brandende-voetsyndroom →
De belangrijkste dermatomen — met herkenningspunten
U hoeft niet alle 31 segmenten te kennen. De onderstaande niveaus dekken het overgrote deel van de klachten. Ook artsen gebruiken herkenningspunten — enkele daarvan kunt u zelf onthouden:
| Wortel | Typisch huidgebied / herkenningspunt | Bij welke klacht komt dit ter sprake? |
|---|---|---|
| C5 | Buitenzijde van schouder en bovenarm | Cervicale hernia, „schouder-arm-syndroom” |
| C6 | Buitenzijde van onderarm, duim en wijsvinger | Een van de meest voorkomende niveaus van cervicale hernia |
| C7 | Achterzijde van de arm, middelvinger | Cervicale hernia; de tricepsreflex kan verzwakken |
| C8 | binnenzijde van de onderarm, ringvinger en kleine vinger | Cervicale wortel of nervus ulnaris bij de elleboog — het onderscheid is een medische taak |
| T4 | De lijn van de tepels, in gordelvorm | Gordelroos, thoracale wortelpijn |
| T10 | De lijn van de navel, in gordelvorm | Gordelroos; onderscheid met inwendige pijn |
| L4 | Voorzijde van de dij, binnenzijde van het onderbeen | Lumbale hernia; de kniepeesreflex kan verzwakken |
| L5 | Buitenzijde van het onderbeen, bovenzijde van de voet, grote teen | Meest voorkomende niveau van lumbale hernia; zwakte bij het optillen van de voet (peroneusbeeld) |
| S1 | Achterzijde van dij en onderbeen, hiel, kleine teen | Ischiasachtige uitstraling; de enkelreflex kan verzwakken, op de tenen staan is moeilijk |
| S3–S5 | „Zadelgebied” van het perineum en rond de anus | Alarmsignaal: gevoelloosheid in dit gebied is een spoedteken (zie hieronder) |
Een praktische opmerking: dermatoomkaarten uit leerboeken spreken elkaar soms tegen, omdat ze met verschillende, deels eeuwenoude methoden zijn gemaakt. Volgens de huidige beschikbare bewijzen kan de omvang van de stroken per persoon verschillen en kunnen aangrenzende segmenten sterk overlappen.1,2 Als uw gevoelloosheid de afbeelding dus niet „precies” volgt, betekent dit niet dat u zich iets inbeeldt. Omgekeerd is een klacht die bij de kaart past nog geen diagnose, maar wel een waardevolle aanwijzing die door onderzoek kan worden bevestigd.
Waarvoor gebruiken we dermatomen in de praktijk?
Een hernia drukt op de uittredende zenuwwortel, waardoor de symptomen in het dermatoom en de spieren van die wortel ontstaan: bij een L5-hernia zijn de buitenzijde van het onderbeen en het optillen van de voet aangedaan; bij S1 de achterzijde van het been en op de tenen staan. Aan de hand van de gevoelloosheidsstrook, de spierkracht en de reflexen kan de arts vaak al voorspellen wat de MRI zal laten zien. De kaart helpt u om goed te observeren en te vertellen: tot waar loopt de pijn (komt die onder de knie — dat is een belangrijke grens), welke teen wordt gevoelloos en wordt een bepaalde beweging zwakker? Meer informatie: Hernia – wat kunt u eraan doen? → en Symptomen en behandeling van ischias →
Gordelroos is het duidelijkste bewijs van het dermatoomsysteem. Het waterpokkenvirus uit de kinderjaren blijft tientallen jaren sluimeren in de zenuwknoop van de zenuwwortel en wordt bij verminderde afweer opnieuw actief. Omdat het in één zenuwknoop ontwaakt, tekent de blaasjesuitslag precies één dermatoom: aan één lichaamszijde, gordel- of strookvormig en met een scherpe grens op de middellijn. De uitslag ontstaat meestal op de romp (T3–L2-segmenten) of in het gezicht. Een brandende pijn in de strook kan dagen aan de uitslag voorafgaan — veel mensen denken dan aan een hartinfarct, galsteen of nierkoliek.4 Snelle herkenning is belangrijk, omdat antivirale behandeling het effectiefst is binnen de eerste 72 uur na het ontstaan van de uitslag. Over zenuwpijn na het doormaken van gordelroos en aanvullende laserbehandeling: Behandeling van herpes en gordelroos met softlaser →
Bij ruggenmergnabije anesthesie (spinaal of epiduraal) denkt de anesthesioloog in dermatoomniveaus. Bij een obstetrische epidurale anesthesie is bijvoorbeeld gevoelloosheid onder T10 (navellijn) het doel. Bij een keizersnede moet het blok tot T4 (tepellijn) reiken. Het niveau wordt gecontroleerd door de huid op koude- of prikgevoel te testen. Bij een ruggenmergletsel geeft hetzelfde systeem de taal voor de „hoogte” van de beschadiging (bijvoorbeeld „gevoelsverlies onder niveau Th12”) en het uitgangspunt voor de revalidatie. Over de kans op herstel en wat u kunt doen bij blijvende zenuwschade heb ik een aparte handleiding geschreven: Zenuwschade – gevolgen en kans op herstel →
Kennis van dermatomen heeft ook direct nut voor thuis: bij TENS-behandeling plaatsen we de elektroden meestal in het dermatoom van het pijnlijke gebied. Het poortcontrolemechanisme werkt namelijk het gunstigst wanneer de prikkel via hetzelfde ruggenmergsegment binnenkomt als de pijn. Bij uitstralende wortelpijn plakken we de elektroden daarom niet alleen waar het pijn doet, maar ook langs de strook: bij S1-achtige ischias bijvoorbeeld één paar naast de wervelkolom op de onderrug en één paar langs de achterzijde van dij en onderbeen. Over programma’s en instellingen: Pijnverlichtingsprogramma’s – welk programma waarvoor? →
Rode vlaggen — wanneer gevoelloosheid een spoedgeval is
De dermatoomkaart helpt niet alleen bij het verklaren, maar ook bij het herkennen van alarmsignalen. Experimenteer bij onderstaande tekenen niet met methoden voor thuis, maar neem onmiddellijk contact op met een arts of de huisartsenpost:
- Zadelgevoelloosheid + problemen met plassen of ontlasting – als het perineum, de binnenzijde van de dijen en het „zadelgebied” rond de anus gevoelloos worden en dit gepaard gaat met urineretentie, moeite met het starten van de urinelozing of fecale incontinentie (vaak samen met zwakte van beide benen): dit past bij het cauda-equinasyndroom — samendrukking van de onderste zenuwwortels in het wervelkanaal, waarvoor binnen enkele uren een operatie nodig kan zijn. Bel onmiddellijk 112 of ga naar de spoedeisende hulp.
- Snel toenemende spierzwakte – als naast de gevoelloosheid binnen enkele dagen het optillen van de voet of het knijpen met de hand zwakker wordt, of de voet tijdens het lopen „neerklapt”: de wortel verliest niet alleen gevoel, maar ook spierfunctie. Om blijvende schade te voorkomen is dringend onderzoek nodig. Over revalidatie bij verlamming van een ledemaat: Verlamming van een ledemaat – wat kunt u doen voor herstel? →
- Vermoeden van gordelroos in het gezicht, rond het oog of op de neuspunt – uitslag die zich uitbreidt naar de neuspunt of neusvleugel wijst op betrokkenheid van de zenuw die het oog verzorgt. Beschadiging van het hoornvlies kan het gezichtsvermogen bedreigen. Laat u nog dezelfde dag onderzoeken door een oogarts of arts, ook met het oog op antivirale behandeling.4
- Aan beide zijden symmetrisch toenemende gevoelloosheid – gevoelsstoornissen en zwakte die vanaf de voeten omhoogtrekken, passen niet bij één zenuwwortel. Denk aan polyneuropathie of — bij snelle achteruitgang — het syndroom van Guillain-Barré; dat laatste is een spoedtoestand.
- Koorts, gewichtsverlies, voorgeschiedenis van kanker + rugpijn – ’s nachts hevige rugpijn die in liggende houding niet afneemt, samen met deze begeleidende klachten, doet denken aan een ontstekings- of tumorproces bij een zenuwwortel. Daarvoor zijn geen oefeningen of apparaten voor thuis geschikt, maar medisch onderzoek.
Wat zeggen de onderzoeken? Op basis van vragen van lezers
„Waarom vind ik op internet verschillende, elkaar tegensprekende dermatoomafbeeldingen?”
Omdat de kaarten in verschillende perioden en met verschillende methoden zijn gemaakt — en elkaar inderdaad tegenspreken. De meeste huidige afbeeldingen gaan terug op twee bronnenfamilies: observaties uit de overgang van de 19e naar de 20e eeuw (uitslag bij patiënten met gordelroos, operaties en letsels) en de kaart van Keegan en Garrett uit 1948, gebaseerd op patiënten met een hernia en met lange, gedraaide stroken. Leerboeken nemen soms de ene kaart over, soms de andere, en soms een mengvorm van beide.2 Een systematisch overzicht uit 2008 herwaardeerde het beschikbare bewijs en concludeerde dat de klassieke kaarten deels op gebrekkige onderzoeken zijn gebaseerd. Het stelde een evidence-based versie op die de stroken toont die bij de meeste mensen het betrouwbaarst aanwezig zijn, met nadruk op overlap en individuele verschillen.1 De conclusie is niet dat de kaart onbruikbaar is, maar dat deze bedoeld is als hulpmiddel bij de oriëntatie, niet voor een millimeternauwkeurige diagnose.
„Als de pijn vanuit mijn onderrug naar mijn dij uitstraalt, heb ik dan zeker een hernia?”
Niet noodzakelijk — dit is een van de meest voorkomende misverstanden die door pijnonderzoek zijn opgehelderd. Drie verschillende verschijnselen worden vaak door elkaar gehaald: lokale lage rugpijn; referred pain, waarbij een doffe, moeilijk af te grenzen pijn uit gewrichten of banden van de wervelkolom naar bil en dij „uitwaaiert” (dit is geen zenuwwortelschade en komt meestal niet onder de knie); en echte wortelpijn, die scherp, strookvormig en vaak als een elektrische schok is, langs het dermatoom tot in onderbeen en voet loopt en gepaard kan gaan met gevoelloosheid en spierzwakte.3 Het onderscheid is geen muggenzifterij: bij referred pain is er geen hernia die geopereerd moet worden, en de behandeling is anders. Straalt uw pijn onder de knie uit en volgt deze een strook, dan wijst dit meer in de richting van een zenuwwortel. Als de pijn aan de achterkant van de dij „diffuus” stopt, is dat vaak niet het geval.
„Kan gordelroos echt alleen in één strook voorkomen?”
Meestal wel — en juist dat is de sleutel tot herkenning. Volgens een klinische samenvatting in de New England Journal of Medicine bestaat het typische beeld van gordelroos uit een eenzijdige blaasjesuitslag die beperkt blijft tot één dermatoom en de middellijn niet overschrijdt. Dagen eerder kunnen brandende pijn en jeuk in het gebied ontstaan. De meeste gevallen treffen de segmenten van de romp.4 Betrokkenheid van twee of drie aangrenzende dermatomen komt voor. Een uitgebreide vorm die zich niet aan de strookgrenzen houdt, ontstaat echter vooral bij mensen met een ernstig verzwakt immuunsysteem en moet altijd worden onderzocht. Nog een praktisch punt: voor mensen ouder dan 50 jaar is tegenwoordig een effectieve vaccinatie beschikbaar tegen gordelroos en de gevreesde complicatie daarvan, maandenlange postherpetische zenuwpijn. Vraag uw huisarts ernaar.
Veelgestelde vragen
Bij benadering wel, maar zeker niet. De richting en het verloop van de strook laten inderdaad het waarschijnlijke niveau zien. Door overlap en individuele verschillen kunnen aangrenzende wortels echter met elkaar worden verward. Het laatste woord is aan onderzoek van spierkracht en reflexen en, zo nodig, aan een MRI. Het grootste nut van de kaart voor thuis is nauwkeurig observeren: als u de arts kunt vertellen dat „de pijn vanaf de linkerbil langs de buitenzijde van het onderbeen tot aan mijn grote teen loopt en ik mijn voet moeilijker optil”, bespaart dat tijd en onnodige onderzoeken.
Het zijn de twee kanten van hetzelfde segmentsysteem: een dermatoom is het huidgebied waarvan de gevoelsinformatie via één wortel loopt, terwijl een myotoom de spieren omvat die door diezelfde wortel worden aangestuurd. Daarom komen beide samen voor: bij druk op de L5-wortel wordt de buitenzijde van het onderbeen gevoelloos (dermatoom) én verzwakt het optillen van de voet (myotoom). De arts onderzoekt ze altijd samen. Als alleen het gevoel is aangedaan, is dat meestal minder ernstig; als ook de spierkracht afneemt, is dat een dringender signaal.
Omdat uw hersenen niet de plaats „zien” waar de pijn ontstaat, maar wel via welke zenuwbaan het signaal aankomt. De wortel wordt bij de wervelkolom samengedrukt, maar de vezels die daarin lopen voeren signalen aan vanuit het huidgebied van uw been. Daarom projecteert de hersenen het signaal naar de plaats waarvan die baan normaal informatie zou aanvoeren: het dermatoom van het been. Volgens hetzelfde principe kan pijn bij een hartinfarct naar de linkerarm uitstralen en kan na amputatie pijn ontstaan in een lichaamsdeel dat er niet meer is (fantoompijn).
Waarschijnlijk niet. Een wortelgebonden (dermatoom) klacht is meestal eenzijdig en strookvormig. Gevoelloosheid aan beide kanten, symmetrisch en in een „sokpatroon”, past bij polyneuropathie. Meestal zijn diabetes, alcohol, vitamine-B12-tekort of een schildklierprobleem de oorzaak, die met laboratoriumonderzoek moet worden opgespoord. Een alarmsituatie is een uitzondering: als de gevoelloosheid aan beide kanten samengaat met gevoelsstoornissen rond het perineum en problemen met plassen, kan dit wijzen op cauda-equinasyndroom — neem dan onmiddellijk contact op met een arts.
Een rechtstreeks verband tussen een bij palpatie gevonden „verschoven wervel” en gevoelloosheid kan niet met alleen voelen worden vastgesteld. Het niveau van wortelschade wordt waarschijnlijk gemaakt door het geheel van onderzoek naar gevoel, spierkracht en reflexen en wordt bevestigd met beeldvorming. Massage en manuele therapie kunnen veel helpen bij spierspanning en pijn. De diagnose „welke wervel” moet u echter aan een arts overlaten, zeker als er ook gevoelloosheid of spierzwakte is: die signalen reiken verder dan de massagetafel.
Samenvatting – snel overzicht
Bronnen
- Lee MWL, McPhee RW, Stringer MD. An evidence-based approach to human dermatomes. Clin Anat. 2008;21(5):363-373. DOI: 10.1002/ca.20636
- Downs MB, Laporte C. Conflicting dermatome maps: educational and clinical implications. J Orthop Sports Phys Ther. 2011;41(6):427-434. DOI: 10.2519/jospt.2011.3506
- Bogduk N. On the definitions and physiology of back pain, referred pain, and radicular pain. Pain. 2009;147(1-3):17-19. DOI: 10.1016/j.pain.2009.08.020
- Cohen JI. Clinical practice: Herpes zoster. N Engl J Med. 2013;369(3):255-263. DOI: 10.1056/NEJMcp1302674
