Stress – helpt het of maakt het je ziek?
Het woord stress is tegenwoordig een soort scheldwoord geworden; in de meeste gevallen denk je er aan als iets negatiefs. Maar het oorspronkelijke doel van stress is zelfbescherming. Om snel een gevaarlijke situatie het hoofd te bieden activeert je lichaam zich in razend tempo. Daardoor ben je in staat tot inspanningen en bewegingen waartoe je anders niet in staat zou zijn — dat is in sommige situaties juist erg nuttig. Word je echter chronisch blootgesteld aan stress, dan voelt je lichaam zich voortdurend bedreigd en heeft die permanente staat van paraatheid nadelige gevolgen voor je gezondheid. Een reeks onverklaarbare en moeilijk behandelbare klachten kan worden teruggevoerd op stress.
Dagelijks word je door talloze prikkels beïnvloed die je moet verwerken. Je hersenen verdelen deze prikkels in twee groepen: aangename prikkels en bedreigende prikkels. De eerstgenoemden activeren het zogeheten parasympathische zenuwstelsel, dat onder andere verantwoordelijk is voor voeding, slaap en voortplanting; de laatstgenoemden leiden tot activatie van de bijnierschors en het bijniermerg.
Als reactie op een bedreigende prikkel verandert er bij stress het volgende:
- je bloedglucosespiegel en je bloeddruk stijgen,
- adrenaline en noradrenaline worden uitgestoten, waardoor de vitale vaten (naar hart, longen en skeletspieren) verwijden en tegelijkertijd de minder vitale vaten samentrekken,
- je hartslag stijgt en je pupillen verwijden zich voor beter zicht,
- stress remt het seksuele verlangen (onder stress functioneert seks vaak niet).
In wezen bereidt je lichaam zich door middel van stress voor om te vechten voor zijn leven of om te vluchten. Maar ook de druk om aan verwachtingen te voldoen kan stress veroorzaken.
Mobiliserende vs. debiliserende stress
Mensen gaan op verschillende manieren met stress om. De spanning stimuleert bij de een een soort 'vliegen', terwijl dezelfde situatie een ander kan verlammen.
Bij mobiliserende stress worden de verborgen reserves van het lichaam vrijgemaakt (zowel fysiek als mentaal); daarentegen maakt debiliserende stress je 'dommer' en 'lamgeslagen'.
Per persoon verschilt of een bepaalde stresss situatie vooral mobiliseert of juist remt. Denk bijvoorbeeld aan plankenkoorts: sommigen vrezen het schijnwerperslicht, anderen lijken er zelfs van te genieten.
Wat is stress?
Stress is de niet-specifieke reactie van het organisme op elke prikkel die het evenwicht verstoort en dwingt tot aanpassing. Deze aanpassing kan optreden door zowel positieve als negatieve levensgebeurtenissen. Bijvoorbeeld een nieuwe baan of een verhuizing kan ook stress veroorzaken, maar de effecten kunnen verschillen.
De effecten van stress hangen bijna altijd samen met de betrokkenheid van de hypothalamus–hypofyse–bijnier-as.
Goede stress (eustress) motiveert, stimuleert en geeft energie, terwijl negatieve stress (distress) het lichaam dwingt tot voortdurende verdediging, waardoor de weerstand vermindert en op langere termijn gezondheidsproblemen kunnen ontstaan.
Onder invloed van stress produceert het lichaam adrenaline en cortisol, die op korte termijn helpen de situatie aan te pakken, maar bij langdurig verhoogde waarden schadelijk kunnen zijn.
Soorten stress
Stress maakt deel uit van ons dagelijks leven en was essentieel voor het voortbestaan van de menselijke soort, want we zouden niet overleven als we ons niet konden aanpassen aan voortdurend veranderende omstandigheden. Schadelijk is echter zowel het ontbreken van stress als het chronisch aanhouden ervan.
Het ideaal is een matige opwindingstoestand van het zenuwstelsel, wat een gunstige invloed heeft op lichamelijke en geestelijke gezondheid.
We moeten onderscheid maken tussen goede en slechte stress: positieve of eustress heeft een motiverend effect, vergroot de energie en verbetert de prestaties. Negatieve stress, distress, veroorzaakt angst, vermindert prestaties en kan leiden tot gezondheidsproblemen.
De schadelijke invloed hangt af van de intensiteit en de duur van de stress.
De grens tussen positieve en negatieve stress is de toestand waarin ons lichaam normaal kan functioneren.
Op basis van tijdsverloop kan stress acuut of chronisch (aanhoudend) zijn.
Acute stressstoornis noemen we het wanneer de symptomen minder dan een maand na de schokkende gebeurtenis aanhouden. Chronisch is het wanneer ze langer dan een maand blijven bestaan.
Blijven de klachten langer dan een maand na het trauma bestaan, dan spreken we van posttraumatische stressstoornis (PTSS).
De effecten van chronische stress
"Goede" stress (eustress) is bijvoorbeeld de fysieke en mentale opwinding bij een huwelijk, het in ontvangst nemen van een diploma of de 'topervaring' van bergbeklimmers.
De als negatief beschouwde stresssoort (distress) is bijzonder schadelijk voor je lichaam. Het kan leiden tot verhoogde adrenaline- en cortisolspiegels.
Chronische stress kan op lange termijn lichamelijke problemen veroorzaken, zoals spierspanning, verstoringen van de spijsvertering en voortplanting, en cardiovasculaire problemen. De bijnier kan na verloop van tijd niet meer voldoende cortisol produceren.
Langdurige stress kan aan de basis liggen van tientallen aandoeningen.
- aanhoudende vermoeidheid, zwakte, neerslachtigheid,
- verzwakt immuunsysteem – verergering van allergieën, verminderde weerstand tegen ziekten,
- hartziekten, ritmestoornissen, hoge bloeddruk,
- hoofdpijn,
- diabetes,
- hormonale problemen, schildklierhypofunctie,
- reflux, zweren,
- angst, depressie,
- paniekstoornissen,
- slaapproblemen,
- seksuele problemen, verminderd libido, erectiestoornissen,
- en/of depressie.
Lees mijn artikel “Langdurige stress en de relatie met ziekten”.
Stressbehandeling
Stress moet behandeld worden en daarvoor bestaan verschillende methoden. Deze kunnen op vele manieren helpen de stress te verminderen.
Het toepassen van copingstrategieën is cruciaal, omdat ze helpen stress te beheersen en de weerstand van het lichaam te vergroten.
Bij probleemgerichte coping proberen we de bron van de stress op te lossen, terwijl emotiegerichte coping zich richt op het omgaan met de gevoelens die door de stress worden opgeroepen. Sociale steun, bijvoorbeeld praten met vrienden of familie, kan ook effectief zijn.
Voor het behoud van lichamelijke en geestelijke gezondheid zijn regelmatige lichaamsbeweging, ontspanningstechnieken zoals meditatie of yoga en het gebruik van biofeedback belangrijk.
Deze technieken helpen de door stress veroorzaakte spanning en symptomen te verminderen en verhogen bovendien de weerstand van het lichaam.
Ziek, maar ze vinden de oorzaak niet? Symptomen om op te letten
Bij door stress veroorzaakte klachten is het kenmerkend dat ondanks duidelijke symptomen en hevige subjectieve klachten alle onderzoeksresultaten 'negatief' zijn — men vindt ogenschijnlijk geen verklaring voor je klachten.
Men kan je een licht kalmeringsmiddel voorschrijven… maar dat lost de oorzaak van de stress niet op, het maakt je alleen 'laf'. Een kalmeringsmiddel is geen causale therapie en kan niet leiden tot een oplossing van je klachten.
Als je lijdt aan een onverklaarbare aandoening, ga dan zo snel mogelijk rustig zitten en overdenk grondig welke stressfactoren op je inwerken.
Heb je ze gevonden, dan: bevrijd jezelf ervan. Breng je sociale relaties op orde (partner-, familie- en werkrelaties).
Beweeg in ieder geval meer. Pas ontspanningstechnieken toe. Eet gezonder, raak mogelijk overtollig gewicht kwijt, beperk alcoholgebruik en vermijd roken.
