Oorzaken, symptomen en thuisbehandeling van spasticiteit met NMES-therapie

Als je wilt weten hoe thuismedische apparatuur past in de moderne gezondheidszorg, lees dan mijn uitgebreide artikel Waar is thuismedische apparatuur voor?.

Wat is spasticiteit?

Spasticiteit betekent abnormale, aanhoudende spierspanning. Het is niet zomaar een spierkramp of stijfheid, maar een aandoening die ontstaat door een beschadiging van het centrale zenuwstelsel (hersenen of ruggenmerg), waarbij de hersenen het spiertonus niet meer goed kunnen reguleren.

Onder normale omstandigheden communiceert je hersenen continu met je spieren: ze sturen signalen om te spannen of te ontspannen. Wanneer deze communicatie wordt verstoord door een neurologisch letsel, schakelen de spieren als het ware in een "standaardmodus" — wat helaas vaak neerkomt op overmatige spanning.

Oorzaken van spasticiteit

Spasticiteit is altijd een gevolg van schade aan het zenuwstelsel. De meest voorkomende oorzaken zijn:

Beroerte (cerebrovasculair accident)

Spasticiteit na een beroerte is de meest voorkomende vorm. Ongeveer 20–40% van de patiënten ontwikkelt spasticiteit, doorgaans binnen 1–6 weken na de beroerte.¹ Het komt vooral voor in de arm en het been aan de aangedane zijde en kan het revalidatieproces flink bemoeilijken.

Multiple sclerose (MS)

Bij mensen met MS treedt in 60–84% sprake van enige mate van spasticiteit.² Door het auto-immuunproces raakt de myelineschede beschadigd, wat geleidelijk optredende en vaak progressieve spierstijfheid veroorzaakt.

Cerebrale parese

Het gevolg van hersenbeschadiging bij de geboorte of in de vroege kinderjaren. Bij ongeveer 80% van de kinderen met cerebrale parese doet spasticiteit zich in verschillende mate voor en het blijft vaak levenslang aanwezig.

Ruggenmergletsel

Na trauma of ziekte die het ruggenmerg beschadigt, kan spasticiteit ontstaan in spieren onder het niveau van het letsel. De ernst hangt af van de mate van beschadiging.

Overige oorzaken

Traumatisch hersenletsel, hersentumor, erfelijke spastische paraplegie en sommige erfelijke spierziekten kunnen ook spasticiteit veroorzaken.

Hoe herken je de symptomen van spasticiteit?

De symptomen van spasticiteit ontwikkelen zich geleidelijk en kunnen van persoon tot persoon verschillen in ernst:

• Aanhoudende spierspanning: De spieren zijn continu strak, vooral in armen en benen. Deze spanning verdwijnt niet door rust.
• Weerstand bij beweging: Wanneer je probeert te bewegen, verzetten je spieren zich – alsof iemand je ledematen tegenhoudt.
• Loopstoornissen: De stappen worden ongelijk, vaak met een "schaarachtige" gang. De knie of enkel kan stijf worden.
• Problemen met fijne motoriek: Schrijven, het gebruik van bestek en het dichtknopen van knopen kunnen moeilijk worden.
• Pijnlijke spierkrampen: Onverwachte, hevige krampen, vooral 's nachts of in rust.
• Temperatuurgevoeligheid: Koude versterkt meestal de klachten, warmte kan verlichting geven.

De ernst van de klachten kan van dag tot dag wisselen. Stress, vermoeidheid, infecties of zelfs obstipatie kunnen de toestand verslechteren.

Traditionele behandelingsmogelijkheden

De behandeling van spasticiteit vereist meestal een combinatie van verschillende benaderingen:

Medicatie

Spierverslappende medicatie (baclofen, tizanidine, diazepam) kan de spierspanning verminderen, maar kan bijwerkingen hebben zoals slaperigheid, duizeligheid en zwakte. Langdurig gebruik vereist zorgvuldig medisch toezicht.

Botulinumtoxine-injecties

Gericht in specifieke spiergroepen toegediend kunnen deze injecties lokale ontspanning van de spieren geven die 3–6 maanden aanhoudt. Ze zijn vooral geschikt wanneer slechts bepaalde spieren betrokken zijn. De behandeling moet regelmatig worden herhaald.

Fysiotherapie en oefentherapie

De basis van revalidatie. Rek- en versterkingsoefeningen die door professionals worden aangeleerd helpen het bewegingsbereik te behouden en contracturen te voorkomen.

NMES-therapie: een nieuwe mogelijkheid voor thuisbehandeling

Wat is NMES en hoe werkt het?

Neuromusculaire elektrische stimulatie (NMES) is een therapeutische methode waarbij gecontroleerde elektrische pulsen via elektroden op de huid naar de spieren worden geleid. Deze pulsen bootsen de natuurlijke signalen van het zenuwstelsel na en wekken spiercontracties op – waarmee ze de beschadigde zenuwbanen omzeilen.

Belangrijk: NMES is niet hetzelfde als TENS (dat voornamelijk voor pijnverlichting wordt gebruikt) en ook niet bedoeld voor behandeling van denervate spieren!

Wetenschappelijk onderzoek suggereert dat NMES op meerdere manieren effect kan hebben bij spasticiteit:³

• Verhoogt de activatie van type IIb vezels, wat de remmende werking van Renshaw-cellen ondersteunt
• Stimuleert reciproque inhibitie van antagonistspieren
• Verbetert de functie van de sensorische receptoren in de huid
• Bevordert ruggenmergplasticiteit

NMES-frequenties en hun effecten

Het succes van NMES-therapie hangt grotendeels af van de gebruikte frequentie. De drie belangrijkste bereiken zijn:

Onderzoek wijst uit dat het bereik van 20–50 Hz, en in het bijzonder 35–40 Hz, het meest gunstig lijkt bij spasticiteit.⁴ Deze frequentie richt zich vooral op langzamere (type I) spiervezels, waarvan stimulatie bij spasticiteit vaak voordeliger is.

Wat zeggen de onderzoeken?

Een systematische review en meta-analyse uit 2022 analyseerde gegevens van 20 gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken en vond dat NMES een positief effect kan hebben op dagelijkse activiteiten (ADL) na een beroerte, vooral wanneer het in de subacute fase wordt toegepast.⁵

Een eerdere meta-analyse uit 2015, gebaseerd op 29 onderzoeken met 940 deelnemers, concludeerde dat NMES in combinatie met andere behandelingen spasticiteit kan verminderen en de bewegingsuitslag kan vergroten bij patiënten na een beroerte.⁶

Thuis NMES-toepassing – praktische gids

Voordat je begint

Raadpleeg altijd je behandelend arts of fysiotherapeut voordat je met NMES begint. Zij helpen bepalen:

• Of deze therapie voor jou geschikt is
• Welke spieren behandeld moeten worden
• Welke frequentie en intensiteit je moet gebruiken
• Hoe het past bij je andere behandelingen

Verloop van de behandeling

Plaatsing van de elektroden: Breng de elektroden aan op beide uiteinden van de te behandelen spier, in de richting van de spiervezels. Zorg dat de huid schoon en droog is. De elektroden mogen elkaar niet raken.

Instellingen: Begin altijd met een lage intensiteit en verhoog geleidelijk tot je een aangename maar duidelijke spiercontractie voelt. Bij spasticiteit wordt doorgaans het frequentiebereik 20–50 Hz aanbevolen.

Duur: Een sessie duurt meestal 15–30 minuten. Begin met eenmaal per dag; als je het goed verdraagt, kan je later tot twee keer per dag gaan, maar houd altijd ten minste 4–6 uur rust tussen sessies.

Regelmaat: NMES is geen wondermiddel – verwacht niet meteen spectaculaire resultaten na één sessie. Uit ervaring zijn zichtbare veranderingen meestal merkbaar na 4–6 weken regelmatig gebruik. Bij stoppen van de behandeling kan de toestand geleidelijk terugkeren naar het uitgangsniveau.

Toepassing van reciproque inhibitie

Een belangrijke techniek is het stimuleren van niet alleen de spastische spier, maar ook zijn antagonist (de spier met tegengestelde functie). Bijvoorbeeld: als de biceps spastisch is, kan stimulatie van de triceps helpen de biceps te laten ontspannen. Je leert dit het beste van je fysiotherapeut.

Apparaatkeuze

NMES-apparaten voor thuisgebruik zijn verkrijgbaar met verschillende functies en in verschillende prijsklassen. Let bij de keuze op het volgende:

• Instelbare frequentie (minstens 1–80 Hz bereik)
• Fijne regeling van de intensiteit
• Aantal kanalen (2-kanaals is voldoende voor één spiergroep, 4-kanaals voor grotere gebieden)
• Voorgeprogrammeerde protocollen aanwezig
• Nederlandstalige gebruiksaanwijzing

Gecombineerde behandelbenadering

NMES kan op zichzelf helpen, maar gecombineerd met andere methoden levert het vaak betere resultaten op:

Warmte + NMES + rekken: Doe NMES na een warm bad of warme kompressen en sluit af met lichte rekoefeningen. Warmte bereidt de spieren voor, NMES vermindert de spanning en rekken helpt het bewegingsbereik te behouden.

Massage + NMES: Een zachte massage van het behandelde gebied gevolgd door NMES en daarna een korte nabehandeling met massage.

Actieve beweging + NMES: Onderzoek toont aan dat de combinatie van NMES en doelgerichte actieve oefeningen betere resultaten kan geven dan elk van beide methoden afzonderlijk.⁵

Leefstijladviezen om spasticiteit te verlichten

Regelmatige beweging

Dagelijkse activiteit is cruciaal. Liever elke dag 15–20 minuten gerichte oefeningen dan één keer per week een uur. Regelmaat is belangrijker dan intensiteit.

Rekoefeningen

Rek langzaam en gecontroleerd, houd iedere stretch 20–30 seconden vast. Niet stuiteren of rukken – een spastische spier kan reflexmatig samentrekken bij plotselinge beweging.

Stressmanagement

Stress kan spasticiteit sterk verergeren. Progressieve spierontspanning, ademhalingsoefeningen en meditatie kunnen helpen.

Omgevingsfactoren

Houd je woning wat warmer – koude verhoogt de spierspanning. Draag comfortabele, niet-knellende kleding. Vermijd langdurige immobiliteit.

Wanneer moet je NMES NIET gebruiken

NMES is over het algemeen veilig, maar in sommige gevallen gecontra-indiceerd:

• Pacemaker of geïmplanteerde defibrillator – gebruik is verboden
• Zwangerschap – niet aanbevolen
• Epilepsie – alleen onder medisch toezicht
• Actieve kanker – niet toepassen op het te behandelen gebied
• Acute ontsteking, infectie of koorts – stel de behandeling uit
• Beschadigde of geïrriteerde huid – vermijd toepassing
• Metaalimplantaat in het te behandelen gebied – overleg met een arts
• Hartstreek, voorzijde van de nek, hoofd – nooit hier toepassen

Bij kinderen onder 18 jaar en bij mensen met ernstige cardiovasculaire aandoeningen mag NMES alleen onder medisch toezicht worden toegepast.

Mogelijke bijwerkingen

Bijwerkingen van NMES zijn meestal mild en tijdelijk:

• Roodheid op de plaats van de elektroden (meestal voorbijgaand)
• Lichte spiervermoeidheid na de behandeling
• Zelden: huidirritatie of allergische reactie op het elektrodengel

Bij aanhoudende roodheid, jeuk, pijn of zwelling, verminder de intensiteit of stop met de behandeling en raadpleeg een arts.

Wanneer naar de arts?

Neem direct contact op met je arts als:

• De spasticiteit plotseling en aanzienlijk verergert
• Nieuwe symptomen optreden (sterke pijn, zwelling, roodheid, koorts)
• Je na 6–8 weken thuisbehandelingen geen verbetering ziet
• De spasticiteit je kwaliteit van leven ernstig vermindert

Samenvatting – Snel overzicht

Wat is dit artikel? Een uitgebreide gids over spasticiteit: oorzaken, symptomen en traditionele en thuisbehandelingsopties, met speciale aandacht voor NMES-therapie.

Voor wie is het? Voor mensen met spasticiteit (na beroerte, multiple sclerose, cerebrale parese, ruggenmergletsel) en hun naasten die thuisbehandelopties zoeken.

Belangrijkste boodschappen:

• Spasticiteit is aanhoudende spierspanning door beschadiging van het zenuwstelsel
• NMES (neuromusculaire elektrische stimulatie) kan helpen de symptomen te verminderen
• Het frequentiebereik 20–50 Hz lijkt optimaal bij spasticiteit
• Regelmatig en langdurig gebruik kan wezenlijke resultaten opleveren
• NMES geeft de beste resultaten in combinatie met andere therapieën

Veelgestelde vragen:

Hoe snel is verbetering te verwachten?
Uit ervaring zijn zichtbare veranderingen meestal merkbaar na 4–6 weken regelmatig gebruik. De behandeling van spasticiteit is een langdurig proces.

Kan ik het alleen gebruiken, zonder arts?
Een NMES-apparaat kan thuis worden gebruikt, maar raadpleeg altijd je behandelend arts of fysiotherapeut voordat je begint en periodiek tijdens de therapie.

Vervangt het medicatie?
NMES is een aanvullende therapie en vervangt geen door een arts voorgeschreven medicatie. Wijzigingen in medicatie mogen alleen op medische indicatie worden gedaan.

Welke frequentie moet ik gebruiken?
Bij spasticiteit wordt doorgaans het bereik 20–50 Hz aanbevolen, met name 35–40 Hz. Bespreek de exacte instellingen met je fysiotherapeut.

Bronnen

1. Ward AB. (2012). A literature review of the pathophysiology and onset of post-stroke spasticity. Eur J Neurol. PubMed: 22243321
2. Rizzo MA, et al. (2004). Prevalence and treatment of spasticity reported by multiple sclerosis patients. Mult Scler. PubMed: 15584489
3. Stein C, et al. (2015). Effects of Electrical Stimulation in Spastic Muscles After Stroke. Stroke. PubMed: 26173724
4. Papathanasiou G, et al. (2022). The Effect of NMES in the Management of Post-stroke Spasticity: A Scoping Review. Cureus. PMC: 9800032
5. Theis N, et al. (2022). NMES Improves Activities of Daily Living Post Stroke: A Systematic Review and Meta-analysis. Arch Rehabil Res Clin Transl. PubMed: 35282150
6. Jaqueline da Cunha M, et al. (2018). Effectiveness of NMES on Lower Limbs of Patients With Hemiplegia After Chronic Stroke. Arch Phys Med Rehabil. PubMed: 29357280

De in dit artikel gegeven informatie is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies, diagnose of behandeling. Raadpleeg je behandelend arts voordat je met NMES-therapie begint. Thuis therapeutische apparaten dienen ter aanvulling op medische behandeling en vervangen deze niet.