Wat is het frozen shoulder-syndroom?
Bij een frozen shoulder (medisch: adhesieve capsulitis, vroeger periarthritis humeroscapularis genoemd) raakt het gewrichtskapsel ziek: er ontstaat een ontsteking, het bindweefsel wordt dikker en verlittekent – het normale kapsel van 3–4 millimeter kan opzwellen tot 1–2 centimeter –, en de schouder „bevriest" letterlijk in zijn eigen kapsel.
De vicieuze cirkel is bekend: door de pijn ontziet u uw schouder, door het gebrek aan beweging krimpt het kapsel verder en gaat het verkleven, waardoor u nog minder kunt bewegen. Eerst worden het heffen van de arm en de buitenwaartse draaiing moeilijk – u kunt de plank niet bereiken, uw bh niet vastmaken en uw haar niet kammen –, later wordt ook de passieve beweging die u met uw andere hand uitvoert beperkt.
Kernpunt
Een frozen shoulder is een langdurige aandoening – volledig herstel kan, ook bij consequente behandeling, 1–2 jaar duren. Het goede nieuws is dat volgens het grootste vergelijkende onderzoek operatieve behandelingen na één jaar geen beter resultaat geven dan vroeg begonnen, zorgvuldig opgebouwde oefentherapie aangevuld met een injectie. Met andere woorden: u heeft het resultaat grotendeels zelf in de hand. Dagelijks, geduldig rekken en bewegen vormt de basis van de behandeling – thuis toegepaste fysiotherapie kan dit aanvullen.
Wat gebeurt er in de schouder – en bij wie ontstaat het?
Volgens onderzoek ligt een verandering van de bindweefselcellen in het kapsel aan de basis van de aandoening: onder invloed van de ontsteking veranderen collageenproducerende cellen in cellen van het type dat zich „samentrekt", waardoor het kapsel dikker en korter wordt en gaat verkleven.1 Dit verklaart ook waarom de aandoening zo hardnekkig is. Het gaat niet om een eenvoudige ontsteking die met een kuur medicijnen tot rust komt, maar om een structurele verandering die tijd en regelmatige mechanische prikkels – dus beweging – nodig heeft om terug te draaien.
Een frozen shoulder ontstaat meestal tussen het 40e en 60e levensjaar en vaker bij vrouwen. Diabetes en schildklieraandoeningen vormen belangrijke risicofactoren – bij mensen met diabetes komt de aandoening vaker voor en verloopt ze hardnekkiger –, net als elke situatie waarin de schouder langere tijd niet wordt bewogen: een operatie, breuk, gipsverband of zelfs langdurige ontlasting na een pijnlijke schouderblessure.1 Daarom is de belangrijkste preventieregel: houd uw arm na schouderklachten niet wekenlang volledig stil. Ontzien en volledig onbeweeglijk houden zijn niet hetzelfde.
Een onderzoek uit het Verenigd Koninkrijk geeft hier een duidelijk antwoord op. Meer dan 500 mensen met een frozen shoulder werden verdeeld over drie groepen: manipulatie onder narcose om het gewricht los te maken, artroscopische operatieve losmaking of vroeg begonnen, zorgvuldig opgebouwde oefentherapie met een steroïdinjectie. Een jaar later was er geen relevant verschil tussen de resultaten van de drie groepen. De operaties bleken niet beter, terwijl het risico op complicaties groter was.2 De les: een geduldige, consequente conservatieve behandeling leidt in de meeste gevallen tot hetzelfde resultaat als een operatie, maar veiliger.
De drie fasen van de aandoening
| Fase | Gebruikelijke duur | Wat merkt u? | Wat is de focus? |
|---|---|---|---|
| 1. „Bevriezen" – pijnlijke fase | 2–9 maanden | Toenemende schouderpijn, ook 's nachts, 's ochtends duidelijker; het bewegingsbereik wordt langzaam kleiner | Pijnbestrijding, voorzichtig bewegen – maar niet helemaal niet bewegen! – medische diagnose en zo nodig een injectie |
| 2. „Bevroren" – stijve fase | 4–12 maanden | De pijn neemt af, maar de schouder is duidelijk stijf; het heffen en buitenwaarts draaien van de arm is sterk beperkt | Dagelijkse rek- en bewegingsoefeningen – in deze fase wordt bepaald hoe snel de bewegelijkheid terugkeert |
| 3. „Ontdooien" | 6–24 maanden | Het bewegingsbereik keert geleidelijk terug | Doorgaan met oefenen en de spierkracht weer opbouwen – stop niet te vroeg |
De genoemde perioden zijn indicatief en kunnen elkaar overlappen. Het patroon is belangrijker: na het door pijn beheerste begin wordt stijfheid de belangrijkste tegenstander, en uiteindelijk wordt de schouder bij de meeste mensen weer beweeglijker. Het doel van de behandeling is dit proces te verkorten en zoveel mogelijk beweging terug te winnen.
Thuis bewegen – oefeningen met het katroltouw (Shoulder Rope)
De basis van de behandeling is dagelijks bewegen. Hierbij is de Shoulder Rope een bijzonder eenvoudig hulpmiddel: een touw dat via een katrol loopt die aan de deur wordt bevestigd, waarbij uw gezonde arm de aangedane arm trekt en optilt. Zo beweegt de pijnlijke schouder passief, zonder eigen spierkracht – precies wat nodig is om het verkleefde kapsel te rekken. Houd bij elke oefening het eindpunt 10–15 seconden vast en herhaal 10 keer, één of twee rondes per dag:
Oefening 1 – voorwaarts omhoog heffen: ga tegenover de deur zitten, met beide handen aan de handgrepen. Trek met uw gezonde arm het touw langzaam naar achteren en omlaag. De aangedane arm beweegt ondertussen naar voren en omhoog.
Oefening 2 – heffen met de rug naar de deur: ga met uw rug naar de deur zitten. Hef de gezonde arm op en beweeg hem daarna langzaam naar voren en omlaag. De aangedane arm beweegt van beneden naar boven.
Oefening 3 – zijwaarts heffen: ga met uw rug naar de deur zitten. Begin met de gezonde arm zijwaarts, 45 graden omhoog gestrekt, en laat hem daarna langzaam zakken. De aangedane arm beweegt vanaf de zijkant omhoog.
Oefening 4 – heffen in een hoger bewegingsbereik: een variant op de vorige oefeningen, met een groter bewegingsbereik. Begin hiermee wanneer de eerste oefeningen goed lukken.
Oefening 5 – voor het lichaam langs bewegen: ga zijwaarts naast de deur zitten, met de aangedane hand aan de buitenkant. Door de gezonde arm te heffen beweegt de aangedane arm voor het lichaam langs naar binnen.
Oefening 6 – achter de rug langs bewegen: blijf op dezelfde manier zijwaarts zitten. De aangedane arm beweegt achter de rug naar binnen. Dit is de moeilijkste richting – u gebruikt deze beweging bij het vastmaken van kleding en het kammen van uw haar –, dus bouw dit geduldig op.
Mijn advies
Rekken mag spanning veroorzaken, maar geen scherpe pijn. „No pain, no gain" is hier nadrukkelijk schadelijk. Geforceerd en pijnlijk rekken veroorzaakt beschermende spierspanning en meer ontsteking. De juiste dosering is wat u de volgende dag niet betreurt. Houd ook een schrift bij: noteer elke week hoe ver u in de verschillende richtingen komt. Een frozen shoulder herstelt centimeter voor centimeter, en zichtbare vooruitgang helpt u het dagelijkse werk vol te houden.
Thuisfysiotherapie – wat kunt u naast de oefeningen doen?
Laten we beginnen met de eerlijke volgorde: de sterkste onderzoeksgegevens gaan over behandeling met softlaser. Volgens de wetenschappelijke samenvatting verbeterde softlaser, toegevoegd aan oefentherapie, de pijn en functie duidelijk meer dan alleen oefenen.3 Hier heb ik uitvoerig geschreven over softlaserbehandeling. Voor microstroom (MCR) en spierstimulatietherapie (EMS) is het bewijs minder sterk. Op basis van mijn eigen praktijkervaring adviseer ik deze als aanvulling: microstroom kan het herstel van ontstoken, pijnlijke weefsels ondersteunen, terwijl EMS kan helpen bij het verminderen van stijfheid en het activeren van spieren die door ontzien verzwakt zijn. Over de achtergrond leest u in het artikel over microstroom en de handleiding voor spierstimulatoren. Het principe van een aanpak met meerdere methoden leest u in het artikel over multimodale behandeling.
Microstroombehandeling (MCR) – plaatsing van de elektroden
Gebruik een apparaat met vier kanalen en verbind de elektrodeparen kruislings, zodat de stroom van elk kanaal door het pijnlijke gebied van de schouder loopt. Microstroom heeft zo'n lage intensiteit dat u deze meestal niet voelt. Dat is normaal en betekent niet dat het apparaat defect is.
Spierstimulatietherapie (EMS) – plaatsing en intensiteit van de elektroden
De elektroden worden volgens de afbeelding op de schouder- en bovenarmspieren geplaatst. Stel de intensiteit in op de bovengrens van uw comfortzone. De spiercontracties moeten duidelijk voelbaar zijn, maar mogen geen pijn veroorzaken. Een te voorzichtige instelling die nauwelijks voelbaar is, geeft geen resultaat.
Voorstel voor een weekschema
| Periode | Programma (uit de programmalijst van het apparaat) | Frequentie |
|---|---|---|
| Week 1–4 | Periarthritis van schouder en schouderblad (20 minuten) – MCR | dagelijks |
| Ontsteking van de rotator cuff (20 minuten) – MCR | dagelijks | |
| Vermindering van stijfheid / bovenste ledematen (20 minuten) – EMS | dagelijks | |
| Vanaf week 5 tot herstel | Ontsteking van de rotator cuff (20 minuten) – MCR | 2× per dag |
| Vermindering van stijfheid / bovenste ledematen (20 minuten) – EMS | maandag, woensdag, vrijdag, zondag | |
| Capillarisatie / bovenste ledematen (20 minuten) – EMS | dinsdag, donderdag, zaterdag |
Welk hulpmiddel is waarvoor bedoeld?
Shoulder Rope
Begin hiermee. Dit hulpmiddel voor bewegingstherapie vormt de basis van de behandeling. Het is een katroltouw dat u aan de deur bevestigt en waarmee uw gezonde arm de aangedane arm door de zes oefeningen beweegt. Eenvoudig, betaalbaar en precies gericht op wat het verkleefde kapsel nodig heeft: dagelijks, voorzichtig rekken.
Premium 400
Een TENS–EMS–MCR-apparaat met vier kanalen. Het ondersteunt alle drie de programmatypen uit het bovenstaande protocol, en de vier kanalen zijn nodig voor de gekruiste elektrodeplaatsing op de schouder. Dit is zinvol als u naast de oefeningen het volledige fysiotherapieprotocol wilt opbouwen. Vergelijkbare alternatieven zijn de Genesy 300 Pro, de Triathlon Pro en de Activa 700 – één apparaat is voldoende, u hoeft er niet meer te kopen.
B-Cure Laser Sport Pro
Een softlaserapparaat uit de productfamilie waarvoor bij een frozen shoulder, in combinatie met oefeningen, de sterkste onderzoeksgegevens bestaan.3 Gebruik het eenmaal per dag rechtstreeks op het pijnlijke deel van de schouder. Het is geen verplicht onderdeel. Als u moet kiezen, komen de Shoulder Rope en dagelijks oefenen eerst. De laser is een aanvullende stap.
En de gebruikelijke eerlijke boodschap: geen enkel apparaat lost het probleem op zichzelf op. Dagelijks herhalen doet dat. De hulpmiddelen zijn bedoeld om het langdurige thuisprogramma gedurende vele maanden uitvoerbaar en beter vol te houden te maken.
Voordat u met de thuisbehandeling begint
- Onverklaarde schouderpijn – laat eerst een medische diagnose stellen. Een scheur van de rotator cuff, gewrichtsslijtage of een andere aandoening kan dezelfde klachten geven als een frozen shoulder
- Pacemaker of ander geïmplanteerd elektronisch apparaat – elektrotherapie (MCR, EMS, TENS) mag niet worden toegepast
- Kanker in het te behandelen gebied – lokale fysiotherapeutische behandelingen zijn niet toegestaan
- Zwangerschap – elektrotherapie alleen na overleg met een arts
- Recente blessure, breuk of ontwrichting van de schouder – begin pas met rekoefeningen na toestemming van de arts en vanaf het tijdstip dat deze aangeeft
- Huidbeschadiging of ontsteking op de plaats van de elektrode of laserapplicator – laat eerst de huid genezen en begin daarna met de behandeling
Wanneer moet u een arts raadplegen?
Als de schouderklachten plotseling na een blessure of val zijn ontstaan; als uw arm plotseling zwak of gevoelloos wordt; als de pijn gepaard gaat met koorts, gewichtsverlies of nachtzweten; of als u eerder kanker heeft gehad. Dit zijn geen symptomen van een frozen shoulder, maar signalen die onderzoek nodig maken. Ook de diagnose frozen shoulder wordt door een arts gesteld. Het thuisprogramma is op deze diagnose gebaseerd en vervangt die niet.
Veelgestelde vragen
Ik wil het niet mooier maken dan het is: ja, het volledige verloop duurt meestal 1–2 jaar. Dat is de aard van de aandoening en geen mislukking van de behandeling. Consequent dagelijks oefenen kan de stijve fase wel verkorten, en de pijn neemt vaak al veel eerder, binnen weken tot maanden, af. De slechtste strategie is afwachten. Met de houding „het komt vanzelf wel los" kiest u voor het langste verloop met de meeste restklachten.
Bij de overgrote meerderheid van de mensen niet. In het grootste vergelijkende onderzoek gaven operatieve behandelingen na één jaar geen beter resultaat dan vroege oefentherapie met een injectie, terwijl het risico op complicaties bij een operatie groter was. Een operatie kan worden overwogen wanneer iemand niet reageert op een langdurige, consequente conservatieve behandeling. Dat is echter de uitzondering, niet de regel.
Tot aan spanning wel, tot aan scherpe pijn niet. Tijdens het rekken moet u voelen dat de schouder „werkt", maar geforceerd oefenen met opeengeklemde tanden veroorzaakt beschermende spierspanning en werkt averechts. De dosering is goed als de klachten na het oefenen hooguit licht en tijdelijk toenemen en de volgende dag weer op het oude niveau zijn.
Langdurig hoge bloedsuiker beschadigt ook de eiwitten in het bindweefsel. Suikermoleculen hechten zich aan de collageenvezels, waardoor het kapsel stijver wordt en gemakkelijker verkleeft. Als u diabetes heeft, zijn er daarom twee aandachtspunten: naast het schouderprogramma hoort ook het reguleren van de bloedsuiker bij de behandeling. Houd er rekening mee dat het verloop bij u hardnekkiger kan zijn, zodat u nog meer geduld nodig heeft.
Bij een frozen shoulder is warmte meestal uw bondgenoot. Tien tot vijftien minuten warmte vóór het oefenen, bijvoorbeeld een warme douche of warmtekussen, maakt de weefsels soepeler en het rekken gemakkelijker. Koelen kan worden overwogen in de eerste, sterk pijnlijke fase en bij een tijdelijke opvlamming na het oefenen.
Een steroïdinjectie in het schoudergewricht is vooral nuttig in de pijnlijke eerste fase. De injectie vermindert de ontsteking en pijn en maakt daarmee oefenen beter mogelijk. In het grote onderzoek werd de oefentherapiegroep eveneens met injecties behandeld. Uw arts beslist over een injectie. Zonder oefenen geeft een injectie op zichzelf echter slechts tijdelijke verlichting.
Wat zeggen de onderzoeken?
„Waarom is deze aandoening zo hardnekkig?"
Omdat het niet om een eenvoudige ontsteking gaat, maar om een structurele verandering. Volgens de meest uitgebreide wetenschappelijke samenvatting van de aandoening veranderen de bindweefselcellen van het kapsel in cellen van het type dat zich „samentrekt". Het kapsel wordt stugger, dikker door littekenvorming en korter. Dat veroorzaakt de stijfheid. Om dit terug te draaien zijn tijd en regelmatige mechanische prikkels nodig, dus dagelijks bewegen. Daarom werkt noch alleen afwachten, noch een eenmalige wonderbehandeling.1
„Zou een operatie niet sneller zijn?"
Volgens de cijfers niet. In een Brits onderzoek met meer dan 500 deelnemers gaven manipulatie onder narcose om het gewricht los te maken, operatieve losmaking van het kapsel en vroeg begonnen, zorgvuldig opgebouwde oefentherapie met een injectie na één jaar praktisch hetzelfde resultaat voor pijn en schouderfunctie. In de operatieve groepen kwamen wel meer ernstige complicaties voor.2 De conservatieve aanpak is dus geen „plan B", maar een gelijkwaardige en veiligere eerste keuze.
„Welke hulpmiddelen voor thuis hebben het sterkste bewijs?"
Softlaser. Volgens een wetenschappelijke samenvatting van elektrotherapeutische behandelingen voor frozen shoulder verminderde softlaser, toegevoegd aan oefentherapie, de pijn duidelijk en verbeterde deze de functie ten opzichte van alleen oefenen, zonder bijwerkingen. Voor de andere methoden, zoals ultrageluid, magneetveldtherapie en TENS-combinaties, is het bewijs onzeker.3 Daarom is mijn volgorde voor hulpmiddelen ook: oefeningen → laser → overige aanvullingen.
Samenvatting – snel overzicht
Lees verder
Wetenschappelijke bronnen
- Millar NL, Meakins A, Struyf F, et al. (2022). Frozen shoulder. Nature Reviews Disease Primers, 8(1), 59. DOI: 10.1038/s41572-022-00386-2
- Rangan A, Brealey SD, Keding A, et al. (2020). Management of adults with primary frozen shoulder in secondary care (UK FROST): a multicentre, pragmatic, three-arm, superiority randomised clinical trial. The Lancet, 396(10256), 977–989. DOI: 10.1016/S0140-6736(20)31965-6
- Page MJ, Green S, Kramer S, Johnston RV, McBain B, Buchbinder R (2014). Electrotherapy modalities for adhesive capsulitis (frozen shoulder). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014(10), CD011324. DOI: 10.1002/14651858.CD011324
