Vegetatief zenuwstelsel – basiskennis

Sympathisch zenuwstelsel

Bekend als het 'vecht of vlucht'-systeem. Het is vooral verantwoordelijk voor snelle reacties op gevaar en voor de processen die daarvoor nodig zijn. Activatie veroorzaakt talrijke effecten in het lichaam:

• verhoogt de hartslag en de kracht van hartcontracties, zodat meer bloed en zuurstof naar de spieren en de hersenen gaat. Dit bereidt het lichaam voor op gevaarlijke situaties.
• verhoogt de bloeddruk naar de spieren en de hersenen die het belangrijkst zijn bij het afhandelen van noodsituaties.
• verhoogt de ademhalingsfrequentie, zodat de longen meer zuurstof opnemen die via het bloed naar de cellen kan worden gebracht. Zuurstof is van cruciaal belang voor efficiënte spierfunctie.
• verhoogt het bloedglucosegehalte (uit de lever en spieropslag), zodat er meer energie beschikbaar is voor het lichaam.
• de pupillen verwijden zich, wat de hoeveelheid licht in het oog vergroot, het zicht en de waakzaamheid verbetert.
• verhoogt de gevoeligheid van zintuigen, zodat bedreigingen beter waargenomen kunnen worden.
• remt de werking van het spijsverteringsstelsel. Doordat de bloedstroom naar spieren en hersenen wordt omgeleid, kan de spijsvertering worden afgeremd.
• remt reproductieprocessen en vermindert seksuele drang.

• verhoogt aandacht en doelgerichtheid, zodat we ons kunnen concentreren op de bedreiging.

Het doel van deze effecten is het lichaam voor te bereiden op gevaar en snelle actie mogelijk te maken. In normale omstandigheden duurt een noodsituatie kort en stopt de sympathische activatie zodra het gevaar is geweken.

Als sympathische activatie langdurig aanhoudt, kan dit leiden tot chronische stress, ontstekings- en auto-immuunziekten, cardiovasculaire problemen, slaapproblemen en andere gezondheidsproblemen. Daarom is stressmanagement en het toepassen van ontspanningstechnieken belangrijk om de activiteit van het sympathische zenuwstelsel te reguleren en het lichamelijke evenwicht te bewaren.

Parasympathisch zenuwstelsel

Bekend als het 'rust, vertering, regeneratie, reproductie'-systeem. De functie is tegengesteld aan die van het sympathische zenuwstelsel; het bevordert rust, vertering, regeneratie en voortplanting.

Wanneer het parasympathische zenuwstelsel geactiveerd wordt, kan dat de volgende voordelen hebben:

• vermindert stressniveaus en verlicht angst, wat bijdraagt aan mentale rust en emotionele stabiliteit.
• kan het aantal hartslagen verminderen en de bloeddruk normaliseren. Dit draagt bij aan het behoud van cardiovasculaire gezondheid en vermindert het risico op hartziekten.
• bevordert herstellende slaap. Verbetering van de slaapkwaliteit kan de levenskwaliteit verhogen en energie geven voor dagelijkse activiteiten.
• verbetert de spijsvertering en de opname van voedingsstoffen. Dit helpt bij het reguleren van lichaamsgewicht en stofwisseling.
• bevordert een effectievere werking van het immuunsysteem en het reguleren en verminderen van ontstekingen.
• verbeterde werking van het ademhalingssysteem, vermindering van de ademhalingsfrequentie, betere zuurstofvoorziening en algemene vitaliteit.
• zorgt voor een gevoel van ontspanning en rust, wat helpt bij het herstel van lichaam en geest.

Je moet weten dat het sympathische zenuwstelsel altijd primair is, dat wil zeggen dat zijn activiteit de parasympathische effecten 'onderdrukt'.
Dat is zo omdat overleven prioriteit heeft!
Tegenwoordig is het grootste probleem dat stress bijna constant aanwezig is. Het dagelijkse bestaan, familie-, werk- en omgevingsfactoren vormen voortdurende stressbronnen.
Langdurige stress is een van de bekendste ziekteverwekkende factoren, daarom moet je goed letten op het verminderen van stress en het verhogen van parasympathische activiteit.

Hoe kun je informatie krijgen over de toestand van je vegetatieve zenuwstelsel?

Je kunt bijvoorbeeld informatie over de staat van je vegetatieve zenuwstelsel krijgen via sommige Polar sporthorloges. Elke ochtend tonen ze de Nightly Recharge™ (nachtelijke herstelstatus) voor je — daartoe moet het horloge natuurlijk ook tijdens de slaap aan je pols zitten.

Voor de beoordeling van de 'oplading' wordt de balans van je vegetatieve zenuwstelsel (ANS charge) en de slaapkwaliteit meegewogen.

De slaapbeoordeling is een klassieke slaapmeting: elke nacht wordt de hoeveelheid en kwaliteit van de slaap gemeten. Er wordt gekeken naar de tijd die aan rust is besteed en naar slaapcycli, en deze worden vergeleken met de waarden van de voorgaande 28 dagen.

De ANS charge kijkt naar hoe rustig je vegetatieve zenuwstelsel is geworden in de eerste 4 uur van je slaap, vergeleken met je gebruikelijke niveau van de afgelopen 28 dagen. Via de optische sensor aan je pols meet het horloge je hartslag, hartslagvariabiliteit en je ademhalingsfrequentie. In de berekening heeft de hartfrequentie de grootste, en de ademhalingsfrequentie de kleinste invloed. Hoe hoger de ANS-waarde, hoe beter je hartfunctie is hersteld. Een verhoogde hartslag en verminderde hartslagvariabiliteit wijzen op slechte herstelstatus. Daarentegen wijst een lagere hartslag en verhoogde hartslagvariabiliteit op goed herstel.

Op basis van de actuele herstelstatus ontvang je gepersonaliseerde dagelijkse tips over lichaamsbeweging; bij lage waarden wordt vooral ontspanning en verbetering van herstel aangeraden.

Polar sporthorloges en deskundige ondersteuning hierover kun je vinden in de Zerge.hu webwinkel.

Verhogen van parasympathische activiteit

Het is aangetoond dat het verhogen van de parasympathische activiteit een positief effect heeft op de gezondheid en het welzijn van lichaam en geest.

• Vermindert stress en angst, wat leidt tot ontspanning en innerlijke rust.
• Verbetert de slaapkwaliteit, wat belangrijk is voor herstellende slaap. Aangezien regeneratieve, zelfgenezende processen tijdens de slaap plaatsvinden, is dit van groot belang bij het bestrijden van ziekten en ontstekingen.
• Vermindert ontstekingsreacties. Het ondersteunt de werking van het immuunsysteem, helpt ontstekingsreacties te reguleren en chronische ontstekingsprocessen te verminderen.
• Verbetert cardiovasculaire gezondheid door vermindering van hartslag en bloeddruk. Dit is gunstig voor het hart- en vaatstelsel.

tVNS, oftewel vagusstimulatie

Vagusstimulatie is een van de nieuwste medische behandelingsmethoden.

Met het Nurosym apparaat wordt transauriculair, dat wil zeggen via een bepaald punt van de oorschelp (de tragus), een tak van de nervus vagus gestimuleerd. Deze methode is aangetoond geschikt om het parasympathische zenuwstelsel te activeren.

De methode is niet-invasief, dat wil zeggen dat er niets in het lichaam ingebracht hoeft te worden, er niet geprikt of geopereerd hoeft te worden. Het kan risicovrij worden toegepast.

Tijdens tVNS-behandelingen worden milde elektrische impulsen naar het gebied rond het oor gestuurd, waar de oppervlakkige takken van de nervus vagus aanwezig zijn. Deze impulsen worden doorgegeven aan de hoofdtruncus van de nervus vagus, die signalen naar de hersenen stuurt en zo het parasympathische zenuwstelsel activeert. Daardoor beïnvloedt het vele lichaamsfuncties, waaronder hartslag, ademhaling en spijsvertering, en helpt het het lichaam in een staat van ontspanning te brengen.

tVNS is een veelbelovende behandelingsvorm voor diverse aandoeningen. Het heeft weinig contra-indicaties; het is bijvoorbeeld niet toepasbaar bij een geïmplanteerde pacemaker of cardioverter-defibrillator. Er kunnen andere omstandigheden zijn waarbij afweging nodig is. Neem contact op met je behandelend arts en vraag zijn of haar advies.

Hoe verhoog je de effectiviteit van tVNS

De sympathische en parasympathische systemen kunnen niet tegelijk geactiveerd worden! Ze werken tegengesteld. Het is als een wip: als de ene omhoog is, is de andere omlaag.

Daarom heeft het weinig zin om vagusstimulatie toe te passen midden in werkstress, tijdens een zware training in de sportschool, in een verkeersopstopping, in elke gespannen situatie of tijdens een paniekaanval.

Voer stimulatie uit wanneer je al klaar bent om tot rust te komen of in slaap te vallen. Behandel vlak voor het naar bed gaan en 'prikkel' jezelf daarna niet opnieuw!

Ik noemde al dat de sympathische (vecht-of-vlucht) activiteit primair is ten opzichte van de parasympathicus. Als je hevige stress ervaart, kun je het parasympathische systeem niet eenvoudig op commando activeren.

Probeer stress via meerdere methoden tegelijk te verminderen. Ontspanningstechnieken, meditatie, yoga en ademhalingsoefeningen dragen bij aan stressreductie en verhogen de parasympathische activiteit.

Begin met vagusstimulatie wanneer je van de acute stress verlost bent en klaar bent om te ontspannen.

Wanneer stimulatie doen?

• Gepersonaliseerde timing: Het optimale moment voor stimulatie verschilt per persoon. Voor sommigen kan stimulatie in de ochtend helpen energiek aan de dag te beginnen, voor anderen kan stimulatie in de avond helpen bij ontspanning en voorbereiding op slaap.
• Consistente routine: Voer tVNS regelmatig uit, bij voorkeur elke dag op ongeveer hetzelfde tijdstip. Regelmaat verbetert de effectiviteit van de behandeling en bevordert positieve adaptaties van het lichaam.

Hoe lang moet de behandeling duren?

• Duur van de behandeling: De optimale duur kan variëren, maar onderzoeken adviseren meestal dagelijkse stimulatie van 15-30 minuten, maximaal 60 minuten. De duur hangt ook af van de intensiteit van de behandeling en de individuele reactie van de patiënt. Er zijn 'gevoeliger' personen bij wie de parasympathische reactie snel optreedt; bij anderen kan sterkere sympathische activiteit moeilijker en langzamer doorbroken worden.
• Geleidelijke opbouw: Als je voor het eerst met tVNS begint, is het aan te raden te starten met kortere sessies van 5–10 minuten en deze geleidelijk te verlengen naarmate je lichaam aan de stimulatie gewend raakt. Na de eerste behandelingen kan er lichte duizeligheid of misselijkheid optreden, maar dat is zeldzaam en verdwijnt vaak na enkele behandelingen.

Intensiteit en frequentie van stimulatie

• De impulsintensiteit moet hoog genoeg zijn om voelbaar te zijn, maar mag geen ongemak of pijn veroorzaken. Geleidelijke toename van de intensiteit kan helpen het optimale evenwicht tussen comfort en effectiviteit te vinden.
• De frequentie van de behandeling is belangrijk. Meestal wordt dagelijkse toepassing aanbevolen, maar in sommige gevallen kunnen enkele sessies per week voldoende zijn. Hoe vaak je behandelt, moet afgestemd worden op je persoonlijke doelen en de reactie op de behandeling.

Hoeveel tijd is nodig voor effect?

Misschien ken je een beroemde sketch van Hofi Géza die het Rákosi-regime op de hak nam? De functionaris die jaarlijks planningen opvroeg bij een varkenshouder vroeg hoeveel biggen een zeug zou krijgen... Hoe zou je dat van tevoren kunnen weten?

Net zo valt het binnen de categorie van voorspellen hoeveel tijd nodig is om het parasympathische systeem te activeren.

Ik heb verbazingwekkende ervaringen: bij de eerste 5-minutenbehandeling verdween bij iemand jarenlang bestaande dubbelzien (voor specialisten: een oogsymptoom van myasthenia gravis).
Een andere gebruiker beweerde dat hij in twee weken helemaal geen effect heeft gemerkt.

Tussen die twee uitersten ligt waarschijnlijk de waarheid.

Bij een milde of matig ernstige, niet al te oude klacht kan de benodigde tijd korter zijn. Voor door jaren aanhoudende, chronische stress is 1–2 behandelingen zeker niet genoeg. In dat geval zijn meestal 30–60 dagen nodig, zelfs als je de hierboven genoemde adviezen tijdens de behandeling opvolgt.

Als er naast chronische stress ook andere symptomen zijn, zoals chronische ontstekingen of auto-immuunziekten, wordt het antwoord nog moeilijker. In zulke gevallen is het niet realistisch uitsluitend op tVNS te vertrouwen. Je moet van meerdere kanten behandelen: voeding, lichaamsbeweging, stressreducerende technieken en eventueel tijdelijk medicijnen. In ernstige gevallen helpt een gecombineerde aanpak (multimodale methode) waarschijnlijk meer dan één enkele methode.