Er kunnen veel verschillende oorzaken zijn voor lymfoedeem. Het aangedane gebied en de ernst van de symptomen kunnen variëren. De uitkomst is meestal hetzelfde: het "vergezelt" je levenslang. Voor de meeste patiënten betekent lymfoedeem een dagelijkse strijd om de zwelling te verminderen. Ik raad je aan je dagelijkse activiteiten zo in te richten dat er ruimte is voor de behandeling van lymfoedeem. Als je dat niet doet en er niet mee bezig bent, wordt je leven er op den duur lastiger door. Als je echter let op beweging, voeding en symptomatische behandelingen toepast, zal het weinig problemen veroorzaken.
Om misverstanden te voorkomen!
In dit artikel maak je kennis met oplossingen, hulpmiddelen en methoden die geschikt zijn om lymfoedeem terug te dringen.
Niet één, maar tientallen verschillende mogelijkheden.
Het is echter heel belangrijk dat je begrijpt dat elke methode tot op zekere hoogte helpt de klachten van lymfoedeem te verminderen en je algemene welzijn te verbeteren.
- Als je alleen zwachtelt, levert dat ongeveer 5% verbetering op.
- Als je dieet volgt en je gewicht vermindert, komt daar nog eens ongeveer 10% bij.
- Als je dagelijks lymfoefeningen doet, nog eens 10%.
- Als je elke twee weken naar de masseur gaat, heeft dat niets effect. Maar als je om de dag gaat, +20%.
- Een apparaat voor lymfedrainage voegt 50–60% toe.
GEEN ENKELE METHODE IS OP ZICHZELF GENOEG!!!! Ook het apparaat voor lymfedrainage niet.
De verschillende behandelwijzen vervangen elkaar niet; ze vullen elkaar aan en versterken elkaar. Daaruit volgt:
Hoe meer behandelmogelijkheden je naast elkaar gebruikt, hoe beter je je lymfoedeem kunt terugdringen
Behandeling van lymfoedeem
De meeste patiënten krijgen foutieve of geen informatie. De meesten denken dat lymfoedeem in het ziekenhuis of in de spreekkamer behandeld moet worden. En dat dat genoeg is, verder is er niets meer te doen.
Dat is een grote vergissing! Lymfoedeem wacht niet op een jaarlijkse ziekenhuisbehandeling. Het wacht niet op een afspraak. Lymfoedeem ontstaat en groeit voortdurend.
De behandeling van lymfoedeem zou onder leiding van een arts of lymfotherapeut moeten plaatsvinden (hij of zij bepaalt welke behandelingen je moet toepassen). Maar de zwachtel kun je niet door iemand anders om je heen laten doen, evenmin als de lymfedrainage of de lichaamsbeweging. Dat moet je zelf doen.
Lymfoedeem is een aandoening die onophoudelijk en onstuitbaar verslechtert. Elk behandeldoel is erop gericht de vorming van oedeem te vertragen of terug te dringen en het toch verzamelde vocht naar gebieden met een gezonde circulatie te leiden.
De behandeling van lymfoedeem kent twee "locaties"
- Medische behandeling, uitgevoerd in een lymfoedeem- polikliniek of een ziekenhuisafdeling die hiermee bezig is. Dit is kortdurend, een intensieve kuur van enkele dagen met als doel de patiënt uit de ernstige oedeemtoestand te halen, de zwelling snel te verminderen en naar huis te laten gaan.
- Thuisbehandeling ter onderhoud. Dit beslaat de overige ongeveer 360 dagen van het jaar. Dit is dus voor jou veel belangrijker dan de ziekenhuisbehandeling. ALLEEN JIJ bepaalt in welke toestand je blijft! Alleen jij kunt voorkomen dat je toestand verslechtert en dat je opnieuw ziekenhuisbehandelingen nodig hebt.
Waarom is het oedeem onstuitbaar?
Bij een gezonde persoon ontstaat lymfe bij elke hartslag. Je hart en slagaders vervoeren continu bloed naar de weefsels. De aders en lymfevaten hebben als taak dit bloed en lymfe weer op te vangen en terug te voeren naar de circulatie.
Lymfoedeem ontstaat wanneer je lymfevaten en/of aders hun werk niet goed doen. Met andere woorden: ze kunnen het bloed en de lymfe niet goed verzamelen. Lymfoedeem ontstaat daar waar aders en lymfevaten niet goed functioneren.
Aangezien lymfe continu wordt gevormd en het verzamelen ervan langdurig problematisch is, draait je leven vaak om het terugdringen van het oedeem. Als je het behandelt, neemt het oedeem af. Zodra je stopt met behandelen, begint het zich weer op te hopen en is het slechts een kwestie van tijd voordat het zichtbaar en voelbaar wordt.
Bekijk mijn video over de algemene weetjes rond lymfoedeem. Klik op de afspeelknop!
Levensstijl bij lymfoedeem
Uit het vorige gedeelte kun je begrijpen dat het leven met lymfoedeem om de ziekte draait. Alles wat je doet, kan invloed hebben op je klachten.
Je levensstijl heeft dus een krachtige invloed op de maatregelen rond de aandoening.
Eerst noem ik de mogelijkheden waarmee je de vorming van oedeem kunt vertragen of de afvoer kunt versnellen. Deze zullen je probleem niet volledig oplossen, maar als je erop let, heb je minder last dan wanneer je er niets aan doet.
Bekijk mijn video over de levensstijl bij lymfoedeem. Klik op de afspeelknop!
Rust met opgeheven ledemaat
Je hebt wellicht gemerkt dat je oedeem 's ochtends afneemt. Dat komt omdat in liggende positie de lymfe eenvoudigweg uit je ledemaat kan lopen en zich door je lichaam kan verspreiden.
Zodra je gaat zitten of staan, zakt de lymfe door de zwaartekracht terug in voet of hand.
Maak hier gebruik van: rust overdag 15–20 minuten met opgeheven ledematen.
Beweeg regelmatig
De natuurlijke motor van de lymfe- (en veneuze) circulatie is de ritmische samentrekking van spieren. Spierwerking pompt de lymfe en het veneuze bloed terug richting het hart.
Gebrek aan beweging verergert het oedeem.
Dagelijkse lichaamsbeweging is de meest natuurlijke en goedkoopste manier om lymfoedeem te verminderen.
Je hoeft niet aan topsport te denken. Wandelen, Nordic walking en fietsen zijn uitstekend. Het belangrijkste is dat je geleidelijk begint en dagelijks minstens 50–60 minuten aan beweging besteedt.
In deze video laat Megvegy Gergely, yogadocent, een uitstekende oefenset zien die als lymfoedeemoefening zelfs meerdere keren per dag gedaan kan worden.
Let op je gewicht!
Obesitas en lymfoedeem gaan hand in hand. Overgewicht verhoogt de lymfeproductie omdat vet een rijke vaatbedekking heeft, meer vocht vasthoudt en dus meer lymfe genereert.
Afvallen kan je klachten verbeteren.
Eet gevarieerd
Beperk de inname van vetten en eiwitten. Lymfe transporteert veel vet- en eiwitmoleculen; die verhogen de concentratie van de lymfe en kunnen, als ze zich tussen de weefsels afzetten, de circulatiestoornis verergeren.
Groenten en fruit zouden het overgrote deel van je dieet moeten vormen.
Er is echter geen specifiek dieet dat voor alle patiënten met lymfoedeem geldt.
Vermijd diuretica!
Bij het optreden van oedeem geven artsen vaak graag een vochtafdrijvend middel. Diuretica beïnvloeden de nierfunctie en daarmee de waterhuishouding.
Daartoe moet de vloeistof de bloedbaan bereiken en via die weg de nieren. Lymfe bevindt zich echter niet in de vaten. Juist dat is het probleem: de lymfe komt niet in de vaten en de bloedcirculatie terecht.
Dientengevolge kunnen diuretica lymfoedeem niet verminderen, en ze kunnen het zelfs verergeren. Het forceren van vochtverlies verergert de toestand van lymfoedeem omdat het verwijderen van water uit de bloedvaten de osmotische druk van de lymfe verhoogt, waardoor de lymfe „verdicht” en moeilijker te verplaatsen is. Dichte lymfe trekt vetten en eiwitten sneller aan, wat leidt tot fibrose, verharding en moeilijk te behandelen lymfoedeem.
Er kunnen gevallen zijn waarin een door de arts voorgeschreven diureticum nodig is — bijvoorbeeld als je naast lymfoedeem ook hoge bloeddruk, hart- of nierziekten hebt. Dan kan een diureticum noodzakelijk zijn.
Als je "alleen" lymfoedeem hebt, neem dan geen diuretica. Ze helpen niet en kunnen door het uitspoelen van mineralen algemene zwakte en lusteloosheid veroorzaken.
Het kan overigens ook als diagnostische test dienen. Als je benen net begonnen zijn op te zwellen en diuretica geen verbetering geven, is het vrijwel zeker lymfoedeem.
Sommige (genees)middelen bevorderen oedeemvorming
Sommige bloeddrukverlagers (calciumkanaalblokkers), hormonen (anticonceptiva), steroïden en NSAID's, en sommige middelen tegen diabetes kunnen oedeemvorming bevorderen.
Vervang of stop verdachte medicijnen. Vraag je arts om advies.
Warmte verhoogt de oedeemvorming
In de periode van lente tot herfst neemt lymfoedeem toe. Door warmte verwijden de huidvaatjes zich, nemen ze meer bloed op en ontstaat er meer lymfe.
Draag lichte, goed ventilerende kleding. Vermijd zonnebaden en langdurig verblijf in warme omgevingen.
Een warm bad, zwembadbezoek, sauna in welke vorm dan ook en vacuüm lichaamsbehandelingen zijn allemaal te vermijden.
Besteed veel aandacht aan huidverzorging
De gezwollen en gespannen huid is kwetsbaar; door de slechte doorbloeding geneest ze slecht. Bescherm je benen tegen elke verwonding, insectenbeten en beschadiging. Let vooral goed op bij de nagelverzorging.
Voor dit doel is verbinden uitstekend. Het vermindert het oedeem slechts minimaal, maar beschermt kwetsbare huidplooien tussen de tenen en voorkomt verwondingen. Bij lymfe-lekkage of ulcera is verbinden ook nodig ter bescherming van wonden en ter voorkoming van infecties.
De hierboven genoemde maatregelen zijn weliswaar ondersteunend, maar vormen slechts een aanvulling op de behandelingen die gericht zijn op het verminderen van oedeem.
Behandelopties bij lymfoedeem
Bekijk mijn video over behandelopties voor lymfoedeem. Klik op de afspeelknop!
Zwachtelen
Aanbevolen voor mensen die relatief weinig bewegen.
Gebruik een zwachtel met lage rekbaarheid en leg er een schuimrubberen drukverdelende laag onder. Het duwt het oedeem snel weg, waardoor het loskomt en afbreekt. Je moet het regelmatig afdoen en opnieuw aanbrengen.
Bij hand- en voetranden moet het strakker zitten dan hogerop, zodat de lymfe gemakkelijker kan verschuiven.
Bij dikke bovenbenen kan de zwachtel snel losschieten en zich ophopen in de liesplooi en insnijden. Stel het dan bij: rol het af en breng het opnieuw goed aan.
Elastische kous (of handschoen)
Aanbevolen voor mensen die veel bewegen, omdat het de oedeemverminderende werking van spierbeweging versterkt.
Het is minder strak dan de zwachtel, maar wel elastischer. Het aantrekken is niet eenvoudig, vooral voor zwaarlijvige en bewegingsbeperkte personen. Vraag hulp van een familielid of verzorger.
Gebruik bij beweging ALTIJD een elastische kous, want beweging + compressiekous is veel effectiever dan alleen beweging of alleen de kous.
Manuele lymfedrainage
Dit is een massage met zachte bewegingen waarmee de therapeut het oedeem naar een gebied met gezonde circulatie strijkt en leidt.
Manuele lymfedrainage is in de jaren 1930 ontwikkeld. Er is geen overtuigend bewijs dat het effectief is. Desondanks wordt het veel toegepast, omdat het de traditionele methode is — men doet het al bijna honderd jaar zo. In het Westen wordt het nut ervan steeds meer betwijfeld.
In de noodzakelijke behandelintensiteit is het voor de meeste mensen onbetaalbaar. Een bijkomend probleem is dat patiënten de behandeling vaak niet krijgen wanneer ze die het meest nodig hebben, maar wanneer de masseur tijd heeft en patiënten kan ontvangen.
Electrotherapeutische lymfedrainage
Elektrische impulsen wekken spiercontracties op die, net als bij lopen — de meest natuurlijke motor van de lymfecirculatie — de circulatie verbeteren en het oedeem verminderen.
Spierstimulatorapparaten zijn veelzijdiger in gebruik dan apparaten voor lymfedrainage. Daarom kunnen ze bijdragen aan de vermindering van zwelling bij alle ernstniveaus van lymfoedeem. Daarnaast hebben ze vele toepassingen, zoals pijnvermindering, vermindering van spierstijfheid, het tegengaan van spieratrofie, het ondersteunen van herstel van spierkracht en behandeling van gewrichts- en peesontstekingen met microstroom (MENS).
Bij milde oedeemvorming kan een spierstimulator een lymfedrainageapparaat vervangen. Bij matige en ernstige vormen versterken ze elkaars werking wanneer ze gecombineerd worden met een lymfedrainageapparaat.
Bemer-therapie
Bemer is een unieke methode. Er is geen vervangend of zelfs maar vergelijkbaar apparaat.
Een Bemer-behandeling = fysieke vaattherapie. Het verbetert de bloedcirculatie buitengewoon effectief. Daarmee draagt het ook bij aan verbetering van de lymfecirculatie. Het heeft een aantoonbaar effect bij het verminderen van zwellingen.
Het verbeteren van de bloedcirculatie heeft vele gunstige effecten op de algemene gezondheid, zoals het versterken van het immuunsysteem en ontstekingsremmende effecten.
Klik hier voor meer informatie over Bemer-therapie.
Machinale lymfedrainage
Onderzocht en aangetoond als de meest effectieve methode om oedeem te verminderen. Het werkt met compressie: een manchet die om het ledemaat wordt gelegd, wordt opgeblazen en drukt de huid en de onderliggende zachte weefsels samen, waardoor lymfe uit de weefsels en lymfevaten — en zelfs veneus bloed uit de aderen — wordt ‘‘uitgeperst’’. De luchtruimtes van de manchet worden na elkaar opgeblazen (van onder naar boven), waardoor lymfe en bloed naar boven en naar gezonde gebieden worden geleid.
Bekijk mijn video over apparaten voor lymfedrainage. Klik op de afspeelknop!
Machinale lymfedrainage ondersteunt de arteriële, veneuze en lymfatische circulatie en vermindert bovendien het risico op trombose. Langzaam maar zeker zal het in de thuis-onderhoudszorg de plaats van andere methoden overnemen.
Zelf-lymfedrainage
Lymfedrainage die door de patiënt zelf kan worden uitgevoerd; de technieken en bewegingen zijn met enkele uren oefening aan te leren.
In de onderstaande video laat ik stap voor stap de techniek van zelf-lymfedrainage zien. De opnames van de oefeningen zijn afkomstig uit een voorlichtingsfilm van het MD Anderson Cancer Clinic in Texas, een universitair ziekenhuis.
Bekijk mijn video over zelf-massage ter vermindering van oedeem. Klik op de afspeelknop!
Zelfbehandeling van de arm is voor iedereen geschikt; zelfbehandeling van de voet is uitstekend voor slanke, lenige en beweeglijke mensen. Zwaarlijvige en bewegingsbeperkte mensen kunnen vaak niet zelf bij hun eigen voet komen omdat ze niet kunnen bukken.
Voor hen kan (ook) een massagestok helpen.
