Moet u maanden wachten op onderzoek of behandeling?
Een herkenbare situatie: u heeft klachten, maar krijgt pas over maanden een afspraak voor onderzoek of behandeling. Voor een specialist, een echo, MRI of fysiotherapie kunt u tegenwoordig wel 2-6 maanden moeten wachten. Ondertussen houden pijn, tintelingen, zwelling of kortademigheid geen rekening met de agenda: ze belemmeren uw werk, slaap en dagelijks leven. In zo'n situatie voelt u zich machteloos en wacht u lijdzaam af. Toch zijn er mogelijkheden.
Belangrijk! Mijn adviezen zijn NIET bedoeld voor klachten die levensbedreigend kunnen zijn, maar voor klachten waarmee mensen daadwerkelijk op een wachtlijst terechtkomen. (Controleer in de lijst met alarmsignalen aan het begin van het artikel of dit zeker voor u geldt.) En ik wil hier alvast één uitgangspunt vastleggen, omdat elk advies daarop is gebaseerd: thuisbehandeling werkt vooral goed als uw diagnose al is bevestigd. Zolang u niet weet wat de klacht veroorzaakt, kunt u ook niet weten WAT u WAARMEE moet behandelen – elke poging om het probleem op te lossen is dan min of meer een gok. Daarom behandel ik de twee basissituaties apart: wanneer de klacht NIEUW is en wanneer een BEKENDE aandoening opvlamt.
Kernidee
Het behandelplan is gebaseerd op de diagnose – de aanpak hangt ervan af of u al weet wat er aan de hand is.
De volgende vraag is: is deze klacht NIEUW, of is een BEKENDE aandoening (astma, bronchitis, slijtage, hernia) opgevlamd?
Bij een nieuwe klacht is het tijdens het wachten uw taak om de situatie veilig in de gaten te houden, de afspraak te vervroegen en u voor te bereiden – niet om zomaar zelf te gaan behandelen.
Bij een al langer bekende aandoening (diagnose) kunt u daarentegen meestal zonder nieuw onderzoek terugvallen op het eerdere behandelplan, bewezen methoden en hulpmiddelen voor thuis – de wachtlijst staat behandeling dan niet in de weg.
Weet u zeker dat uw klacht kan wachten?
Een wachtlijst is een aanvaardbaar compromis bij kniepijn door slijtage – maar kan bij sommige andere symptomen gevaarlijk zijn. Deze korte lijst is de eerste controle: als een van de punten in de eerste groep voor u of uw ouder geldt, houd u dan niet bezig met de wachtlijst, maar neem direct contact op met een arts en bel in ernstige gevallen een ambulance – bij deze symptomen gaat alles vóór een afspraak.
| Symptoom | Wat kan het betekenen? | Wat moet u doen? |
|---|---|---|
| Pijn of druk op de borst; plotselinge kortademigheid | Mogelijk een noodsituatie met een oorzaak in het hart of de longen | Bel onmiddellijk een ambulance (112) |
| Plotselinge verlamming, hangende mondhoek, spraakproblemen, zwakte aan één kant | Vermoeden van een beroerte – elke minuut telt | Bel onmiddellijk een ambulance (112) |
| Problemen met het ophouden van urine of ontlasting, gevoelloosheid rond het kruis, snel toenemende zwakte in de benen bij rugpijn | Ernstige druk op de zenuwen in het ruggenmerg – spoedgeval | Ga direct naar de spoedeisende hulp – dit is een zeldzame, maar kritieke vorm van rugpijn |
| Bloed in de ontlasting, urine of het opgehoeste slijm; onbedoeld gewichtsverlies, nachtzweten, aanhoudende koorts, een nieuwe knobbel | ‘Waarschuwingssignalen’ – onderzoek om ernstige oorzaken uit te sluiten is nodig | Neem binnen enkele dagen contact op met uw huisarts en vraag om een spoedverwijzing |
| Plotselinge zwelling, pijn en warmte in één been | Vermoeden van trombose | Neem nog dezelfde dag contact op met een arts – masseer en verwarm het been tot die tijd niet |
| Chronische, bekende pijn; klachten door slijtage; terugkerende toename van oude rugpijn; verergering van COPD, enz. | Dit valt doorgaans inderdaad in de categorie die kan wachten | De rest van dit artikel gaat hierover |
Drie stappen tijdens het wachten: vervroegen, voorbereiden, voorzichtig zijn
Een wachtlijst ligt niet vast. Dit kunt u proberen: vraag uw huisarts om op de verwijzing te vermelden waarom uw situatie spoed heeft – als uw klachten u belemmeren bij het werk, uw slaap verstoren of erger worden, is dat een goede reden en kan het helpen om hoger op de lijst te komen. Bel elke week de afsprakenbalie: geannuleerde afspraken komen steeds vrij, en wie klaarstaat om meteen te gaan (zelfs de volgende dag) kan vaak weken eerder terecht. Informeer bij andere instellingen: op basis van de vrije artsenkeuze kan een praktijk in een andere stad u mogelijk ook ontvangen, en de wachtlijsten verschillen sterk per instelling – vooral voor een echo. Vraag naar de mogelijkheid van teleconsultatie: sommige consulten kunnen online plaatsvinden. En als u het zich kunt veroorloven: een privéconsult is vaak de snelste weg naar een diagnose – daarna kan de behandeling verdergaan via de publieke zorg of thuis. Een privéconsult is dan geen luxe, maar een gerichte investering om sneller een diagnose te krijgen.
Een consult bij een specialist duurt vaak 10-15 minuten – en hoeveel u daaraan heeft, hangt grotendeels van u af. De maanden waarin u wacht, kunt u hiervoor gebruiken. Houd een klachtendagboek bij: wanneer de klacht optreedt, waardoor die wordt uitgelokt, wat verlichting geeft, hoe hevig die is op een schaal van 1-10 en welke invloed de klacht heeft op uw slaap en werk – een paar regels per week zijn genoeg. Verzamel eerdere onderzoeksresultaten en ontslagbrieven in chronologische volgorde en noteer welke medicijnen en voedingssupplementen u gebruikt. Maak een gedateerde foto van zichtbare veranderingen (zwelling, huidklacht) – tegen de tijd dat u aan de beurt bent, heeft u misschien net geen klachten. Noteer vooraf ook uw drie belangrijkste vragen. Met een patiënt die alles goed heeft gedocumenteerd, kan de arts in een paar minuten bereiken waar anders een tweede consult voor nodig zou zijn – zo veranderen de maanden op de wachtlijst in uw voordeel.
Een bepaald symptoom kan heel verschillende oorzaken hebben – en wat bij de ene oorzaak helpt, is bij een andere oorzaak neutraal of schadelijk.
‘Rugpijn’ kan door spieren worden veroorzaakt (waarbij bewegen en warmte goed kunnen doen), door een hernia met zenuwklachten (waarbij sommige oefeningen de klachten juist kunnen verergeren) of, zelden, door uitstralende pijn als gevolg van een aandoening van een inwendig orgaan.
Een gezwollen been kan komen door spataderen of lymfestuwing (waarbij lymfedrainage verlichting kan geven) – maar ook door een recente trombose (waarbij diezelfde massage gevaarlijk is).
Langdurig pijnstillers gebruiken is bovendien een bijzonder verraderlijke valkuil: het medicijn kan wekenlang een symptoom onderdrukken dat juist iets probeert aan te geven.
Daarom is het belangrijk dat u begrijpt: zonder diagnose kan zelfbehandeling van symptomen hooguit een korte, tijdelijke oplossing zijn bij lichte klachten. Als langetermijnstrategie is het verstandig het onderzoek af te wachten en ondertussen op een slimme manier te proberen de afspraak te vervroegen.
Als de klacht nieuw is – dit is nog nooit eerder gebeurd
Dit is de lastigste situatie, omdat er nog geen duidelijke richting is: een pijn, tinteling, zwelling of hoest die voor het eerst optreedt, kan allerlei oorzaken hebben. De wachtlijst schuift het antwoord juist maanden voor zich uit. Het goede nieuws: ook in deze situatie kunt u zinvolle dingen doen – alleen anders dan u misschien vanzelf zou doen. U moet niet behandelen, maar de klacht VERSTANDIG IN DE GATEN HOUDEN, veilig verlichting bieden en u voorbereiden. Zo doet u dat:
| Doe dit bij een nieuwe klacht | Vermijd dit |
|---|---|
| Begin in de eerste week met een klachtendagboek – bij een nieuwe klacht is het VERLOOP (wordt het beter, blijft het gelijk of wordt het erger?) de belangrijkste informatie voor de arts | Een gerichte behandeling starten op basis van een zelfdiagnose op internet – symptomen kunnen op wel tien verschillende aandoeningen wijzen, maar de behandeling moet op één ervan zijn afgestemd |
| Doe het rustig aan en gebruik uw gezond verstand: belast niets wat pijn doet te zwaar, maar blijf ook niet wekenlang in bed; blijf binnen uw pijngrens dagelijks bewegen6 | Volledige bedrust en niet bewegen – bij de meeste klachten aan spieren en gewrichten verslechtert dit het resultaat6 |
| Verlicht de symptomen kortdurend met middelen van de apotheek – volgens de dosering op de verpakking, maximaal 1-2 weken en in overleg met de apotheker | Wekenlang pijnstillers gebruiken zonder onderzoek – dit kan het symptoom maskeren en de kans op bijwerkingen neemt toe naarmate u het middel langer gebruikt |
| Koud of warm? Bij een nieuwe, gezwollen en warme klacht: de eerste dagen koelen; bij oude, stijve spierenpijn: warmte – als u het niet zeker weet, is koelen veiliger | Een zwelling met onbekende oorzaak verwarmen, masseren of comprimeren – dit is gecontra-indiceerd bij trombose en ontstekingsprocessen |
| Controleer uzelf wekelijks aan de hand van de lijst met alarmsignalen: een klacht die verergert, zich uitbreidt of nieuwe symptomen krijgt = direct opnieuw naar de huisarts en om een hogere urgentie vragen | De oorspronkelijke afspraak afwachten terwijl de klacht intussen is veranderd of erger is geworden – de wachtlijst was gebaseerd op uw toestand toen u werd aangemeld |
| Koop geen apparaat, maar volg de basisadviezen uit dit artikel (leefstijl) en bereid u voor – ook zonder diagnose zijn die goed voor u | Een behandelapparaat voor thuis kopen met het idee ‘misschien is dit precies wat ik nodig heb’ – dubbel risico: het symptoom wordt gemaskeerd en u geeft onnodig geld uit |
De ‘tweewekentest’ bij een nieuwe klacht
Een eenvoudige, maar nuttige regel: als een nieuwe klacht na twee weken rust, verstandige verlichting van de symptomen en observatie niet minder wordt – of tussentijds verandert –, is het niet langer iets wat ‘vanzelf wel overgaat’. Het is belangrijke informatie voor de arts en een reden om aan te dringen op een eerdere afspraak. Pak in dat geval uw klachtendagboek, bel uw huisarts en vertel precies wat er in die twee weken is gebeurd. De meeste onschuldige klachten beginnen binnen twee weken te verbeteren; klachten die dat niet doen, verdienen aandacht – ook als de afspraak nog ver weg is.
Als de diagnose bekend is – een oude aandoening is opgevlamd
Dit is een gunstigere situatie: wie weet dat hij of zij astma, chronische bronchitis, artrose of een hernia heeft, weet meestal welke medicatie tijdelijk verhoogd moet worden, wanneer bijvoorbeeld een slijmoplosser, inhalator of zuurstof nodig is, of wanneer massage of elektrotherapie kan worden ingezet.
Terwijl u op een controleafspraak wacht, kunt u daar al mee beginnen – het grootste deel van de behandeling vindt sowieso thuis plaats.
Onderzoek laat dit ook zien: patiënten die hun bekende aandoening bewust behandelen volgens een vooraf afgesproken plan, belanden minder vaak in het ziekenhuis of op de spoedeisende hulp. Bij astma verminderden een schriftelijk actieplan en zelfcontrole het aantal ziekenhuisopnamen met een derde.7
U moet twee dingen weten: wat u intussen met bewezen hulpmiddelen kunt doen en wanneer een opvlamming NIET meer ‘gebruikelijk’ is – want dan is de situatie nieuw en is een nieuwe verwijzing of urgentere zorg nodig.
| Bekende aandoening | Dit kunt u doen terwijl u op controle wacht | Dit is NIET meer een gebruikelijke opvlamming – neem contact op met een arts |
|---|---|---|
| Astma | Volg het behandelplan dat u eerder heeft gekregen (gebruik uw onderhoudsmedicatie regelmatig en houd uw noodmedicatie bij de hand); vermijd bekende prikkels; houd een dagboek bij van uw symptomen of piekstroom; als aanvulling kunt u ’s nachts zoute lucht gebruiken – meer informatie in het artikel over astma en zouttherapie | U heeft steeds vaker uw noodmedicatie nodig (vaker dan eens per 4 uur), u raakt buiten adem tijdens het praten, wordt ’s nachts wakker of uw lippen en nagels worden blauw – neem onmiddellijk contact op met een arts of bel een ambulance |
| Chronische bronchitis, COPD | Drink voldoende, doe ademhalingsoefeningen om slijm op te hoesten, vermijd tabaksrook en gebruik voorgeschreven inhalatoren regelmatig; als aanvulling kunt u zoute lucht gebruiken – meer informatie in het artikel over COPD | De kleur van het slijm verandert (geel-groen), de hoeveelheid neemt toe, u krijgt koorts, wordt kortademiger of heeft vaker dan gebruikelijk last van kortademigheid in rust – neem binnen enkele dagen contact op met uw huisarts (hiervoor is vaak medicamenteuze behandeling nodig) |
| Gewrichtsslijtage (artrose) | Stem de belasting af: blijf bewegen binnen uw pijngrens; gebruik warmte voor een stijf gewricht; let op uw gewicht; bij een bekende diagnose kunnen hulpmiddelen voor thuis (TENS, softlaser) zinvol zijn – meer informatie in de handleiding voor knieartrose | Een gewricht wordt plotseling warm, rood en sterk gezwollen, vooral als u ook koorts heeft – dit is geen slijtage, maar mogelijk een gewrichtsontsteking of infectie: neem nog dezelfde dag contact op met een arts |
| Hernia, terugkerende rugpijn | Blijf actief – onderzoek laat zien dat een actieve leefstijl iets betere resultaten geeft dan bedrust6; zoek comfortabele houdingen, maak korte wandelingen en doe eerder aangeleerde oefeningen; TENS en softlaser bij een bekende diagnose – meer informatie in het artikel over hernia | Problemen met het ophouden van urine of ontlasting, gevoelloosheid rond het kruis, snel toenemende zwakte in de benen – ga ONMIDDELLIJK naar de spoedeisende hulp. Dit is een zeldzame vorm van rugpijn waarbij een spoedoperatie nodig kan zijn |
| Spataderen, lymfoedeem | Leg uw benen hoger, draag compressiekousen, wandel en gebruik een lymfedrainageapparaat voor thuis als de diagnose eerder is vastgesteld – meer informatie op de pagina over vaat- en lymfaandoeningen | Plotselinge, EENZIJDIGE, pijnlijke en warme zwelling – laat nog dezelfde dag trombose uitsluiten en masseer het been tot die tijd niet |
De valkuil van een ‘gebruikelijke’ opvlamming
Wie al jaren met een aandoening leeft, schrijft elk nieuw symptoom al snel toe aan die bekende aandoening: ‘het zal mijn rug wel weer zijn’, ‘het zal mijn astma wel zijn’. Meestal klopt dat – maar niet altijd.
De regel: als deze opvlamming ANDERS is dan eerdere opvlammingen – de pijn zit ergens anders, voelt anders of is heviger, gaat gepaard met een nieuw symptoom (tintelingen, koorts, gewichtsverlies, bloeding) of uw gebruikelijke methoden helpen niet –, behandel de klacht dan als nieuw: u heeft een nieuwe, urgentere afspraak met een arts nodig.
Als u machteloos toekijkt terwijl uw ouders klachten hebben
Misschien is dit de moeilijkste situatie: uw oudere ouder of een ander familielid heeft klachten, de afspraak is pas over maanden – en u kijkt toe zonder te weten wat u kunt doen.
Toch is de rol van een naaste hier bijzonder waardevol, omdat die precies kan aanvullen wat de patiënt vaak niet doet (vooral op oudere leeftijd): helpen om regelmatig te blijven, de symptomen in de gaten houden, zaken organiseren en voor de patiënt opkomen (de patiënt vertegenwoordigen tegenover het zorgsysteem). Een paar bijzonder belangrijke aandachtspunten voor ouderen.
Ten eerste: ouderen uiten klachten OP EEN ANDERE MANIER. Veel mensen zeggen niet dat ze pijn hebben – in plaats daarvan trekken ze zich terug, eten en drinken ze minder, slapen ze slechter, worden ze ‘humeurig’, stoppen ze met hun favoriete bezigheden of raken ze juist verwarder. Dit kunnen tekenen van pijn of ziekte zijn. U merkt ze misschien op, terwijl de arts ze tijdens het consult niet ziet.
Ten tweede: pijnstillers die zonder recept verkrijgbaar zijn, zijn niet onschuldig voor ouderen. Ontstekingsremmers belasten de nieren, de maag en de bloeddruk en kunnen een wisselwerking hebben met bloedverdunners, bloeddrukmedicatie en plaspillen. Geef uw oudere ouder niet langdurig op eigen initiatief een middel van de apotheek: uw huisarts of apotheker kan binnen enkele minuten zeggen wat samengaat met de medicijnen op de lijst.
Ten derde: de medicatielijst zelf – verzamel die, schrijf hem op, neem hem overal mee naartoe en controleer wat uw ouder daadwerkelijk inneemt (en vergeet). Een deel van de klachten bij ouderen wordt niet door een aandoening veroorzaakt, maar door verkeerd gebruik van medicijnen of wisselwerkingen tussen medicijnen.
| Wat kunt u als naaste doen? | Hoe? |
|---|---|
| Neem de organisatie op u | Bel zelf de afsprakenbalie (vraag naar geannuleerde afspraken!), vraag de huisarts om de urgentie te verhogen en documenteer de verslechtering, breng uw ouder naar het consult en ga mee naar binnen – vier oren horen meer, en de arts legt vaak meer uit als er iemand meekomt |
| Houd zelf het klachtendagboek bij | Schrijf elke week een paar regels: waar de pijn zit, hoe hevig die is en wanneer die erger wordt; noteer ook slaap, eetlust, vochtinname, stemming en mobiliteit – neem een samenvatting mee naar het consult en noteer ook wat er tijdens het wachten is veranderd |
| Houd uw ouder voorzichtig in beweging | ‘Laat maar lekker rusten’ is het slechtste advies: enkele dagen bedrust kan bij ouderen leiden tot spierverlies, een groter risico op vallen en verwardheid. Korte dagelijkse wandelingen, oefeningen waarbij u vanuit een stoel opstaat en dagelijkse activiteiten helpen om in beweging te blijven – binnen de pijngrens26 |
| Let op voldoende drinken en eten | Ouderen voelen minder goed wanneer ze dorst hebben. Uitdroging kan op zichzelf pijn, verwardheid en zwakte veroorzaken – houd de dagelijkse vochtinname bij (ongeveer 1,5 liter, tenzij de arts iets anders heeft gezegd) en let op de eetlust |
| Maak het huis veilig | Bij pijnlijke gewrichten of een gevoelloos been is vallen het grootste risico: uitstekende vloerkleedranden, slechte verlichting en geen steunbeugel in de badkamer – een middag werk kan maanden bescherming bieden |
| Bij een bekende aandoening: bedien het hulpmiddel voor thuis | Als een arts eerder slijtage, een rugprobleem of lymfoedeem heeft vastgesteld, kunt u de TENS, softlaser of het lymfedrainageapparaat voor uw ouder bedienen. Zo wordt de behandeling voor een oudere daadwerkelijk en regelmatig toegepast, in plaats van dat het apparaat alleen maar ‘gekocht in de kast staat’ |
Deze plotselinge verandering is bij ouderen spoed – wacht er niet mee
Bij ouderen uit een aandoening zich vaak niet met het ‘gebruikelijke’ symptoom, maar met een plotselinge verandering in de toestand. Als uw ouder binnen enkele dagen verward raakt, valt, niet eet of drinkt, koorts krijgt, plotseling niet meer kan staan of ‘zichzelf niet is’ – gaat het niet om de wachtlijst, maar om een medisch onderzoek op dezelfde dag. Een eenvoudige urineweginfectie, uitdroging of bijwerking van een medicijn kan zich op oudere leeftijd zo uiten en is goed te behandelen als de oorzaak op tijd wordt herkend. De oplossing voor het machteloze gevoel van een naaste is niet geduld, maar een waakzaam systeem: u bent degene die ook langzame veranderingen opmerkt.
Mijn advies
Of het nu om uzelf of uw ouders gaat, mijn advies is om de maanden op de wachtlijst niet als wachttijd, maar als voorbereidingstijd te zien.
Het slechte nieuws (een late afspraak) heeft een verborgen cadeau: het geeft u TIJD. En de belangrijkste dingen kosten nu eenmaal tijd: observeren, documenteren, de basis op orde brengen en zaken organiseren.
Wie zich zo op een consult voorbereidt, komt niet met drie verloren maanden, maar met een compleet dossier waarmee de arts meteen aan de slag kan.
Bij een bekende aandoening moet u bovendien durven terugvallen op het eerdere behandelplan, bewezen methoden en hulpmiddelen voor thuis – de wachtlijst betekent uitstel van een controle, niet dat behandeling verboden is.
Doe één ding niet: laat het gevoel van machteloosheid u niet passief maken of aanzetten tot overhaaste zelfbehandeling. Er is altijd een middenweg.
Wat ook zonder diagnose veilig is: de vijf basisprincipes
Er zijn een aantal stappen waarvoor u de precieze diagnose niet hoeft te kennen. Ze zijn bij vrijwel elke aandoening gunstig, maskeren niets en verbeteren de resultaten van elke latere behandeling – zowel bij een nieuwe klacht als bij een bekende aandoening, bij uzelf en uw ouders. Hieronder vindt u ze kort samengevat, want over elk onderwerp staat een apart, uitgebreid artikel op de blog:
| Basisprincipe | Waarom is het de moeite waard om hier tijdens het wachten mee te beginnen? |
|---|---|
| Stoppen met roken | Roken kost gemiddeld meer dan 10 levensjaren, en stoppen levert op elke leeftijd aantoonbaar voordeel op1 – bovendien verslechtert roken het verloop van bijna elke aandoening, van wondgenezing tot bronchitis |
| Bewegen – binnen de pijngrens | Regelmatige lichaamsbeweging is aantoonbaar onderdeel van de behandeling van tientallen chronische aandoeningen2; de regel tijdens het wachten: beweeg zoveel als uw klachten toelaten, maar ‘bijt niet als een fakir’ door de pijn heen |
| Uw voeding verbeteren | Een voedingspatroon met veel groenten, vis en olijfolie (mediterrane stijl) verlaagde in een groot onderzoek het risico op ernstige hart- en vaatproblemen met bijna een derde3 – en is ook een goede basis bij ontstekingsklachten en klachten aan spieren en gewrichten. Vermijd zware, belastende maaltijden. |
| Uw slaap beschermen | Langdurig te kort slapen hangt samen met een hoger sterfterisico4 en vermindert uw pijntolerantie – 7-8 uur regelmatig slapen is de goedkoopste ‘therapie’ |
| Stress aanpakken | Bewuste methoden om stress te verminderen, verlichten aantoonbaar angst, somberheid en pijn5 – de angst tijdens het wachten (‘wat gaat er met mij gebeuren?’) kan op zichzelf al klachten veroorzaken |
Hulpmiddelen voor behandeling thuis – voor wie, wanneer en waarvoor?
Veel mensen vragen mij: ‘Moet ik een behandelapparaat voor thuis kopen terwijl ik wacht?’ Na wat hierboven staat, is het antwoord eenvoudig.
Als uw diagnose IS bevestigd – de arts heeft vastgesteld dat het probleem bijvoorbeeld knieartrose, spiergerelateerde rugpijn, zwakte na een operatie, lymfoedeem of incontinentie is – en u alleen maanden moet wachten op de behandeling (fysiotherapie of een kuur fysiotherapie), of als naar de praktijk gaan niet haalbaar is, is een hulpmiddel voor thuis heel zinvol. Voor een groot deel van de fysiotherapeutische behandelingen in de praktijk bestaat een veilige versie voor thuis. De prijs van het apparaat is vaak vergelijkbaar met een kuur van 10-20 behandelingen in de praktijk. Thuis kunt u dagelijks behandelen in plaats van twee keer per week – en bij fysiotherapie is regelmaat een van de belangrijkste factoren. Bij een oudere ouder kunt u de behandeling bovendien zelf uitvoeren, zodat deze regelmatig plaatsvindt.
Als u NOG GEEN diagnose heeft, wacht dan ook met het kopen van een apparaat: eerst de diagnose, dan het hulpmiddel. Tot die tijd zijn observeren, de basisprincipes en voorbereiding uw taak.
| Bevestigde diagnose / doel | Welke soorten hulpmiddelen voor thuis zijn mogelijk geschikt? | Waar vindt u meer informatie? |
|---|---|---|
| Pijn aan spieren en gewrichten (slijtage, spier- of gewrichtsklachten) | TENS (pijnverlichting via zenuwstimulatie), softlaser, magneetveldtherapie (PEMF) | Pijnbehandeling, hulpmiddelen voor spieren en gewrichten |
| Herstel van spieren na een operatie of blessure | EMS-spierstimulatie (met een programma dat een fysiotherapeut heeft laten zien), softlaser voor weefselherstel | Hulpmiddelen voor spieren en gewrichten, handleiding voor softlaser |
| Klachten met een neurologische oorzaak (tintelingen, neuropathie – bevestigd) | TENS, microstroom, softlaser | Neurologische klachten |
| Zwelling van het been door spataderen of lymfestuwing (trombose uitgesloten!) | Lymfedrainageapparaat (pneumatische compressie) + been omhoog leggen, compressiekousen | Vaat- en lymfaandoeningen |
| Incontinentie, verzwakte bekkenbodem | Bekkenbodemstimulator, gecombineerd met oefeningen voor thuis | Behandeling van incontinentie |
| Luchtwegklachten (bij bevestigde astma, allergie of chronische bronchitis) | Zouttherapieapparaat als aanvulling | Handleiding voor zouttherapie |
De regel van 2-4 weken
Voor elk hulpmiddel voor thuis geldt: het effect wordt meestal pas na 2-4 weken regelmatig gebruik merkbaar. Wees geduldig en houd vol. Houd ook een klachtendagboek bij! Als u duidelijke verbetering merkt, ga dan door en vertel het bij uw volgende controle aan de arts.
Als er na 2-4 weken regelmatig gebruik volgens de voorschriften geen verandering is, verhoog dan de ‘dosis’ niet en stap niet zomaar over op een ander apparaat. Bespreek het met uw arts, want misschien ligt het probleem niet bij het apparaat, maar moet de diagnose worden bijgesteld.
Waar kunt u kijken als de diagnose bekend is?
Behandelapparaten voor thuis
TENS- en EMS-apparaten, softlasers, hulpmiddelen voor magneetveldtherapie en lymfedrainage op één plek – te filteren op klacht en diagnose, met uitgebreide beschrijvingen zodat u in overleg met uw arts een keuze kunt maken.
Handleidingen over aandoeningen en behandelingen
Een kennisbank ingedeeld op aandoening: wat u moet weten over een bepaalde diagnose, welke behandelmogelijkheden er thuis zijn en wat onderzoek daarover zegt – zodat u een goed onderbouwde keuze kunt maken.
Wanneer mag u NIET beginnen met thuistherapie?
- Bij alarmsignalen – pijn op de borst, symptomen van verlamming of spraakproblemen, bloedingen, plotseling gewichtsverlies, koorts, een nieuwe knobbel, problemen met urine of ontlasting bij rugpijn: neem contact op met een arts, niet met een apparaat
- Massage, warmte of compressie bij een ledemaat met mogelijk trombose – bij een pijnlijk, gezwollen en warm been moet trombose eerst door een arts worden uitgesloten, nog dezelfde dag
- Langdurige behandeling met een apparaat voor een niet-onderzochte klacht met onbekende oorzaak – het maskeren van het symptoom kan de herkenning van de werkelijke oorzaak vertragen
- Koorts, een acute infectie of een onbehandelde tumor – gebruik apparaten voor elektrotherapie, lichttherapie en magneetveldtherapie alleen na toestemming van een arts
- Pacemaker, zwangerschap – gebruik een elektrotherapieapparaat alleen na voorafgaand overleg met een arts
- Langdurig gebruik van een vrij verkrijgbare pijnstiller bij een oudere ouder op eigen initiatief – risico op problemen met de nieren en maag en op wisselwerkingen met andere medicijnen; bespreek eerst de medicatielijst met de huisarts of apotheker
Veelgestelde vragen
Op korte termijn, bij een bekende klacht en volgens de dosering op de verpakking: ja, daarvoor zijn vrij verkrijgbare middelen bedoeld. De valkuil is LANGDURIG gebruik, weken achtereen, voor een klacht die nog niet is onderzocht. Het medicijn kan het symptoom maskeren dat juist iets probeert aan te geven. Bovendien kunnen ook vrij verkrijgbare pijnstillers risico's hebben (voor maag, nieren, lever en bloeddruk), die toenemen naarmate u ze langer gebruikt – vooral bij ouderen. Twee praktische regels: als u een klacht langer dan 1-2 weken alleen met medicijnen kunt verdragen, is dat op zichzelf een reden om aan te dringen op onderzoek (laat het uw huisarts weten!); en bespreek langdurig gebruik van pijnstillers altijd met een arts of apotheker – die kan beoordelen of het samengaat met uw andere medicijnen.
Dit komt vaak voor. Meestal spelen angst (wat zullen ze vinden?), het gevoel anderen tot last te zijn (geen problemen willen veroorzaken) of ervaringen met het ziekenhuis een rol – niet koppigheid.
Wat kan helpen: ga niet in discussie over de klacht, maar bied concrete hulp aan (‘ik regel de afspraak en breng u erheen, u hoeft alleen maar met mij mee te gaan’); koppel het aan een concreet doel (‘zodat u in de lente weer kunt tuinieren’); en gebruik het klachtendagboek als argument (‘u wordt er nu al drie weken elke nacht wakker van – dat laten we aan de arts zien’).
Als uw ouder zich helemaal afsluit, kunt u ook zelf met de huisarts praten. U kunt vertellen wat u ziet, en de huisarts kan vaak een vorm vinden (een huisbezoek of telefonisch consult) waar uw ouder wel mee instemt.
Bij een plotselinge verandering in de toestand (verwardheid, vallen, niet eten of drinken) valt er echter niet te onderhandelen: er is diezelfde dag een arts nodig.
Vaak wel – als u er gericht gebruik van maakt. De grootste waarde van particuliere zorg zit vaak niet in de behandeling, maar in een SNELLE DIAGNOSE: één consult en het benodigde onderzoek (echo, laboratoriumonderzoek) kunnen u binnen enkele weken een beeld geven waarop u in de publieke zorg maanden zou moeten wachten.
Met de diagnose zijn er vervolgens meer mogelijkheden: u kunt de behandeling voortzetten via de publieke zorg (nu met een gerichte verwijzing), thuis (met hulpmiddelen en oefeningen) of met een combinatie van beide.
Praktische tip: neem ook naar een privéconsult al uw onderzoeksresultaten en uw klachtendagboek mee. Zo levert dat eenmalige consult daadwerkelijk een diagnose op, in plaats van alleen een rondje ‘kom terug voor controle’.
Vergelijk de klacht met eerdere episodes aan de hand van vier vragen: WAAR (doet het op dezelfde plek pijn of ook ergens anders?), HOE (voelt het hetzelfde of is er iets nieuws, zoals tintelingen, zwakte of koorts?), HOE ERG (is de pijn zoals gebruikelijk of erger dan ooit?) en WAT HELPT (werken uw gebruikelijke methoden nog of niet?).
Als het antwoord op alle vier ‘hetzelfde’ is, gaat het waarschijnlijk om een gebruikelijke opvlamming en geldt uw eerdere behandelplan.
Als het antwoord op een van de vragen ‘anders’ is, behandel de klacht dan als nieuw: documenteer wat er is veranderd en vraag een nieuwe, urgentere afspraak met een arts aan. De rechterkolom van de tabel over opvlammingen laat per aandoening zien wat zeker niet meer ‘gebruikelijk’ is.
Een verslechtering is een nieuwe situatie en gaat vóór de eerdere beoordeling – veel mensen weten dit niet en wachten geduldig op de afspraak die maanden eerder is gemaakt, terwijl hun klacht intussen ernstiger is geworden.
De juiste stappen: noteer de verslechtering in uw klachtendagboek (wat is erger geworden en sinds wanneer), neem opnieuw contact op met uw huisarts en vraag om de urgentie van de verwijzing te verhogen of om een nieuwe spoedverwijzing – bij een duidelijke verslechtering is dat terecht.
Bij een verandering met alarmsignalen (zie de tabel aan het begin van dit artikel) belt u niet de polikliniek: neem contact op met de huisartsenpost of spoedeisende hulp, of bel in ernstige gevallen een ambulance. De wachtlijst was gebaseerd op uw toestand toen u werd aangemeld – niet op de toestand waarin uw klacht inmiddels is veranderd.
Wat onderzoek zegt – antwoord op vragen van lezers
‘Ik heb rugpijn en moet maanden wachten op een MRI – moet ik liggen of bewegen?’6
Blijf bewegen – binnen redelijke grenzen. Volgens een analyse van een internationaal onderzoeksteam waarin 10 studies zijn samengevat, gaf het advies om ‘actief te blijven’ bij acute lage rugpijn een klein, maar meetbaar beter resultaat voor pijn en functioneren dan bedrust. Bij ischias (pijn die uitstraalt naar het been) was er geen wezenlijk verschil tussen beide – met andere woorden, bedrust biedt ook daar geen voordeel.6 Praktisch vertaald naar de maanden dat u wacht: blijf binnen uw pijngrens uw dagelijkse activiteiten uitvoeren. Het bed biedt hooguit 1-2 dagen beschutting, maar is geen strategie. En iedereen met rugpijn moet de alarmsignalen aan het begin van dit artikel uit het hoofd kennen – problemen met urine of ontlasting, gevoelloosheid rond het kruis en snel toenemende zwakte in de benen – want die kunnen niet wachten op een afspraak.
‘Maakt het als astmapatiënt echt uit of ik een “plan” heb voor een opvlamming?’7
Jazeker – dit is een van de sterkste bewijzen dat bewuste thuisbehandeling van een bekende aandoening geen noodoplossing is, maar deel uitmaakt van de behandeling. Volgens een internationale analyse van 36 studies daalde het aantal ziekenhuisopnamen met een derde, bezoeken aan de spoedeisende hulp met bijna een vijfde en nachtelijke astmaklachten met een derde bij astmapatiënten die hun aandoening zelf controleerden (met symptomen of piekstroommetingen), een schriftelijk actieplan hadden en regelmatig op controle gingen bij een arts.7 De les geldt voor iedereen met een chronische aandoening: tijdens de maanden op de wachtlijst is het eerder afgesproken behandelplan uw waardevolste hulpmiddel. Heeft u nog geen plan, vraag uw arts er dan bij het volgende consult uitdrukkelijk naar: ‘Wat moet ik doen als mijn aandoening de volgende keer opvlamt?’
‘Maken de basisprincipes van een gezonde leefstijl echt verschil, of zijn ze alleen maar opvulling met goedbedoeld advies?’12345
De cijfers spreken voor zich – en komen allemaal uit grote, serieuze onderzoeken. Roken kost gemiddeld meer dan 10 levensjaren. Wie vóór de leeftijd van 40 jaar stopt, wint ongeveer 90% van het extra risico weer terug.1 Regelmatige lichaamsbeweging is aantoonbaar een werkzaam onderdeel van de behandeling van 26 chronische aandoeningen – van diabetes tot gewrichtsslijtage.2 Een mediterraan voedingspatroon verlaagde het risico op ernstige hart- en vaatproblemen in een onderzoek met duizenden deelnemers met bijna een derde.3 Langdurig te kort slapen verhoogt het sterfterisico meetbaar4, en in een samenvattende analyse verminderden methoden om stress aan te pakken angst en pijn.5 Onze uitgebreide artikelen gaan hierover. De kern is één zin: deze vijf stappen zijn ook zonder diagnose veilig en verbeteren de basis voor elke latere behandeling.
Samenvatting
Waar gaat dit artikel over? Een praktische handleiding voor situaties waarin u maanden moet wachten op een afspraak bij een specialist, een echo of een behandeling voor een niet-levensbedreigende, maar kwellende klacht: de controle op alarmsignalen, het vervroegen van de afspraak en de voorbereiding – met een apart plan voor vier basissituaties: een nieuwe klacht, een opvlamming van een bekende aandoening, uw eigen klacht of die van uw oudere ouder.
Voor wie is dit bedoeld? Voor iedereen die op een wachtlijst staat – en voor iedereen die voor een oudere ouder zorgt die op een wachtlijst staat en deze periode niet werkeloos wil aanzien, maar ook geen risico wil nemen met overhaaste zelfbehandeling.
Belangrijkste boodschap: De diagnose is de kaart. Bij een nieuwe klacht is het uw taak om de situatie veilig in de gaten te houden (met een klachtendagboek en de tweewekentest), de symptomen verstandig te verlichten, de afspraak te vervroegen en u voor te bereiden – niet om zomaar zelf te gaan behandelen. Zolang u niet weet wat er aan de hand is, is elke poging om het probleem op te lossen een gok. Bij een opvlamming van een bekende aandoening heeft u daarentegen al een kaart: het eerdere behandelplan, bewezen methoden en hulpmiddelen voor thuis kunt u nu al inzetten – de wachtlijst betekent uitstel van een controle, niet dat behandeling verboden is. Leer alleen herkennen wanneer de opvlamming ‘anders’ is dan gebruikelijk. Bij een oudere ouder kan uw waakzame systeem (dagboek, medicatielijst, begeleiding, helpen om in beweging te blijven, voldoende drinken en een veilig huis) aanvullen wat uw ouder zelf niet meer kan – en een plotselinge verandering in hun toestand vereist een medisch onderzoek op dezelfde dag.
Volgende stap: Controleer de alarmsignalen. Als u geen alarmsignalen ziet, bepaal dan in welke situatie u zit (een nieuwe klacht of een opvlamming van een bekende aandoening; uzelf of uw ouder), begin vandaag nog een klachtendagboek en bel de afsprakenbalie om te vragen naar geannuleerde afspraken – en als uw diagnose is bevestigd, open dan onze handleiding voor thuisbehandeling van die aandoening.
Lees verder
Wetenschappelijke bronnen
- Jha P, Ramasundarahettige C, Landsman V, et al. (2013). 21st-century hazards of smoking and benefits of cessation in the United States. New England Journal of Medicine. DOI: 10.1056/NEJMsa1211128
- Pedersen BK, Saltin B. (2015). Exercise as medicine – evidence for prescribing exercise as therapy in 26 different chronic diseases. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports. DOI: 10.1111/sms.12581
- Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J, et al. (2018). Primary prevention of cardiovascular disease with a Mediterranean diet supplemented with extra-virgin olive oil or nuts. New England Journal of Medicine. DOI: 10.1056/NEJMoa1800389
- Cappuccio FP, D'Elia L, Strazzullo P, Miller MA. (2010). Sleep duration and all-cause mortality: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Sleep. DOI: 10.1093/sleep/33.5.585
- Goyal M, Singh S, Sibinga EMS, et al. (2014). Meditation programs for psychological stress and well-being: a systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine. DOI: 10.1001/jamainternmed.2013.13018
- Dahm KT, Brurberg KG, Jamtvedt G, Hagen KB. (2010). Advice to rest in bed versus advice to stay active for acute low-back pain and sciatica. Cochrane Database of Systematic Reviews. DOI: 10.1002/14651858.CD007612.pub2
- Gibson PG, Powell H, Coughlan J, et al. (2003). Self-management education and regular practitioner review for adults with asthma. Cochrane Database of Systematic Reviews. DOI: 10.1002/14651858.CD001117
