Wat is een steroïde — en waarom zorgt het voor zoveel verdeeldheid?
Laten we eerst een veelvoorkomend misverstand ophelderen. Het gaat hier om corticosteroïden: de synthetische, tot geneesmiddel ontwikkelde variant van uw lichaamseigen hormoon cortisol, dat in de bijnierschors wordt aangemaakt. Het vermindert ontstekingen krachtig en remt het immuunsysteem. Het heeft niets te maken met de anabole steroïden die worden gebruikt voor spiergroei en berucht zijn vanwege misbruik — de twee zijn alleen in naam verwant.
Kernidee
Een steroïde is in een acute situatie een van de waardevolste middelen in de geneeskunde — in bepaalde gevallen redt het levens. Het probleem zit niet in de steroïde zelf, maar in langdurig, routinematig gebruik: bij langdurige inname neemt het risico op bijwerkingen voortdurend toe, terwijl — vooral bij gewrichtsklachten — het gunstige effect steeds korter duurt en steeds kleiner wordt. Het doel is dus niet om steroïden af te wijzen, maar om ze verstandig en zuinig te gebruiken.
Wanneer een vriend? Als het zelfs levens kan redden
Dit moet duidelijk worden gezegd, omdat veel mensen door horrorverhalen die ze op internet lezen ook een noodzakelijke behandeling afwijzen — en zichzelf daarmee in gevaar brengen. Er zijn enkele situaties waarin een steroïde geen optie is, maar een noodzakelijk, soms levensreddend middel.
Bij een ernstige allergische reactie (anafylaxie) — bijvoorbeeld na een wespensteek of bij een pinda-allergie — kan een steroïde deel uitmaken van de snel toegediende medicamenteuze behandeling: het helpt de toestand te stabiliseren. Bij auto-immuunziekten — lupus, vaatontstekingen en ernstige reumatoïde artritis — kan een opflakkering vitale organen (nieren, longen en bloedvaten) beschadigen; in zo'n situatie wint de steroïde de tijd die nodig is om de langetermijnbehandeling op te bouwen. Ook bij een ernstige verergering van astma en COPD kan de steroïde een sleutelrol spelen. In deze situaties is de balans duidelijk: het nut van de steroïde is vaak vele malen groter dan het risico.
En er is een tussengebied: korte, gerichte kuren. Een door een arts begeleide behandeling van enkele dagen tot weken veroorzaakt bij de meeste mensen geen blijvende problemen. Het echte terrein van de bijwerkingen is het voortdurende gebruik gedurende maanden of jaren.
Hoe werkt het en in welke vormen is het verkrijgbaar?
Een ontsteking is op zichzelf geen vijand: het is een natuurlijk afweer- en herstelproces van het lichaam — roodheid, warmte, zwelling en pijn zijn daar tekenen van. Bij bepaalde ziekten raakt het immuunsysteem echter overactief of valt het zelfs uw eigen weefsels aan. Een steroïde remt dan de ontsteking en de immuunreactie — snel en krachtig. Daarin schuilt zowel de kracht als het gevaar: het maakt geen onderscheid. Samen met de schadelijke, overdreven ontsteking worden ook nuttige afweer- en herstelprocessen gedempt.
U kunt het lokaal krijgen (crème, zalf, oogdruppels), via de mond (tablet), als injectie (in een ader, spier of gericht in een gewricht of naast een pees) of via inhalatie (bij de behandeling van astma en COPD). De vorm is geen detail, maar bepalend voor het risico: in het algemeen geldt dat hoe kleiner het gebied is waarop u mikt en hoe minder werkzame stof u gebruikt, hoe minder bijwerkingen het hele lichaam ondervindt. Over gewrichtsinjecties heb ik in een apart artikel uitgebreid geschreven: Steroïdinjectie (cortisol shot) — wat is belangrijk om te weten? →
Een crème die op de huid wordt aangebracht of een spray die u inhaleert, werkt vooral daar waar u het middel toedient — slechts een kleine hoeveelheid komt in de bloedbaan terecht. Een tablet en een infuus brengen de werkzame stof daarentegen in het hele lichaam: daarom treden de bijwerkingen die in het volgende deel worden genoemd vooral op bij een systemische behandeling (voor het hele lichaam). Een gewrichtsinjectie zit daar tussenin: deze is gericht, maar vanuit het depot komt een deel van de werkzame stof langzaam in de bloedsomloop terecht — en ook voor het gewricht zelf maakt het uit hoe vaak het een injectie krijgt (daarover hieronder, bij de onderzoeken).
Wanneer wordt het een vijand? De prijs van langdurig gebruik
Volgens onderzoek krijgt de overgrote meerderheid van de mensen die gedurende langere tijd regelmatig steroïden gebruiken — in sommige onderzoeken tot 90% — een of andere bijwerking. Niet elke bijwerking is ernstig, maar het is goed om ze te kennen, omdat de meeste aanvankelijk onopgemerkt blijven:
| Gebied | Wat kan er gebeuren? | Waar moet u op letten? |
|---|---|---|
| Botten | Osteoporose — bij een aanzienlijk deel van de langdurige gebruikers, tot 40%, ontstaat botverlies, dat al in de eerste 6-12 maanden kan beginnen1 | Botdichtheidsmeting, aanvulling van calcium en vitamine D op advies van een arts |
| Stofwisseling | Stijging van de bloedsuikerspiegel (ontstaan of verergering van diabetes), gewichtstoename, kenmerkende verandering van de vetverdeling (vollemaansgezicht) | Regelmatige controle van de bloedsuikerspiegel, uw gewicht bijhouden |
| Hart- en vaatstelsel | Stijging van de bloeddruk, vochtretentie (oedeem) | Ook thuis regelmatig uw bloeddruk meten |
| Psychisch welzijn | Slapeloosheid, rusteloosheid, stemmingswisselingen, soms depressie | Meld het aan uw arts — het is geen „verbeelding”, maar een bekend effect |
| Immuunsysteem | Grotere vatbaarheid voor infecties, tragere wondgenezing | Neem bij koorts of een ontsteking eerder contact op met uw arts |
| Ogen | Verhoogd risico op staar en glaucoom | Jaarlijkse oogheelkundige controle bij langdurig gebruik |
| Spieren, huid | Spierzwakte, dunner worden van de huid, snel blauwe plekken | Krachttraining opnemen in uw routine (zie het volgende deel) |
| Maag-darmstelsel | Maagklachten, risico op een maagzweer — vooral bij gelijktijdig gebruik van ontstekingsremmers | Combineer het nooit op eigen initiatief met een NSAID-pijnstiller |
De belangrijkste regel: stop nooit plotseling
Tijdens langdurig gebruik van steroïden went uw bijnier eraan om zelf minder cortisol aan te maken. Als u het geneesmiddel van de ene op de andere dag weglaat, blijft uw lichaam zonder dit hormoon achter — dit kan leiden tot malaise, een daling van de bloeddruk en in ernstige gevallen een levensbedreigende toestand. Afbouwen gebeurt altijd geleidelijk en altijd onder leiding van uw arts.
Gewrichts- of bewegingsklachten? Vertrouw niet alleen op steroïden
En nu komt het belangrijkste deel van dit artikel — het deel dat mensen met bewegingsklachten helemaal moeten lezen. Bij knieslijtage, schouderpijn, een tenniselleboog en rugklachten worden nog steeds op grote schaal steroïdinjecties gegeven — en op korte termijn werken ze ook: de pijn neemt binnen enkele dagen af. Precies daarin schuilt de valkuil.
Onderzoek laat namelijk eensluidend zien dat het effect van steroïden bij gewrichts- en peesklachten na verloop van tijd omslaat: de eerste injectie helpt veel, de volgende minder en korter, en regelmatig herhalen verbetert de uitkomst op lange termijn niet alleen niet, maar kan deze zelfs verslechteren — ten koste van kraakbeen en peesweefsel.2,4 De steroïde schakelt de pijn uit, maar behandelt de oorzaak van de klacht niet — de zwakke spieren, de overbelaste pees of het versleten kraakbeen. Bovendien belasten veel mensen het gewricht tijdens de pijnvrije weken op dezelfde manier verder, waardoor het onderliggende probleem in stilte verergert.
Wat raad ik in plaats daarvan aan? Een dubbele strategie — en bewaar de steroïde voor wat het is: een middel voor incidentele symptoombestrijding.
De eerste pijler is het versterken van spieren en pezen. De belangrijkste beschermer van uw gewricht is de sterke spiermassa eromheen: deze neemt een deel van de belasting over, stabiliseert het gewricht en voedt het kraakbeen — kraakbeen wordt namelijk door beweging „gevoed”. Een door een fysiotherapeut opgesteld krachtprogramma en regelmatige, rustige lichaamsbeweging (wandelen, fietsen, zwemmen, aquagym) zijn geen symptoombehandeling, maar pakken de oorzaak aan. Onderzoek laat zien dat consequente fysiotherapie bij knieslijtage na een jaar betere resultaten gaf dan een steroïdinjectie3 — het werkt langzamer, maar houdt langer aan.
De tweede pijler is aanvullende fysiotherapie met natuurlijke energieën. Deze methoden werken niet met chemische stoffen, maar met fysieke prikkels — licht, geluid, elektrische impulsen en magnetische velden — en belasten daardoor de maag, botten en bloedsuikerspiegel niet. Therapeutische echografie en softlaser kunnen de plaatselijke bloedsomloop en het herstel op celniveau ondersteunen, magneetveldtherapie (PEMF) kan helpen bij weefselherstel, TENS kan helpen pijnsignalen te dempen, microstroom kan de energieproductie van beschadigde weefsels ondersteunen en EMS kan helpen zwakke spieren weer sterker te maken — en dient daarmee precies de eerste pijler. Het doel van dit alles is niet om de steroïde van de ene op de andere dag te „vervangen”, maar om de behoefte aan steroïden geleidelijk te verminderen: als de pijn met fysiotherapie en oefeningen onder controle kan worden gehouden, hoeft u minder vaak naar noodmaatregelen te grijpen.
Mijn advies: maak een „steroïdenbesparend plan”
Bespreek open met uw behandelend arts dat u uw klachten met zo weinig mogelijk steroïden onder controle wilt houden. Vraag om een verwijzing voor fysiotherapie of een oefenprogramma voor thuis, neem dagelijkse beweging en fysiotherapie voor thuis op in uw routine — en houd een pijndagboek bij. Als het dagboek bij de volgende controle verbetering laat zien, zal uw arts de injecties met plezier minder vaak geven. De steroïde blijft op de plank voor noodgevallen — en precies daar hoort hij thuis.
Mogelijkheden voor fysiotherapie thuis
De onderstaande apparaatgroepen dienen de tweede pijler van een steroïdenbesparende strategie. U hoeft ze niet allemaal tegelijk aan te schaffen — de aard van uw klacht bepaalt waarmee u het beste kunt beginnen. De bovenstaande technologiehandleiding of uw behandelend arts kan u daarbij helpen.
B-Cure Laser Classic softlaser
Softlaserapparaat voor thuisgebruik bij gewrichts- en weke-delenklachten: het licht kan de stofwisseling van de cellen in het behandelde gebied en het herstel ondersteunen. Dankzij het grote behandeloppervlak is het ook praktisch voor de behandeling van grotere gewrichten (knie, schouder) en het gebruik is pijnloos.
SonicRelief therapeutische echografie
Micromassage van dieper gelegen weefsels — pezen en gewrichtskapsels: echografie kan de plaatselijke bloedsomloop en het herstel van weefsels verbeteren. Een goede aanvulling bij chronische pees- en gewrichtsklachten; behandelritme: om de dag één behandeling, eventueel 20-30 behandelingen achter elkaar.
Premium 400 elektrotherapieapparaat
Vierkanaals apparaat dat beide pijlers van de strategie tegelijk ondersteunt: TENS voor het dempen van pijn, microstroom ter ondersteuning van weefselherstel en EMS om zwakke spieren weer sterker te maken. Als u met één apparaat wilt beginnen, is dit de meest veelzijdige keuze.
Magnum 2500 magneetveldtherapieapparaat
Apparaat voor pulserende magneetveldtherapie (PEMF), dat weefselherstel en de botstofwisseling kan ondersteunen — dit laatste kan een extra aandachtspunt zijn voor mensen die langdurig steroïden gebruiken. Tijdens de behandeling kunt u lezen of televisie kijken: het magnetische veld dringt ook door kleding heen.
Behandeling met steroïden: wanneer is extra voorzichtigheid nodig?
Bij de onderstaande aandoeningen kan een behandeling met steroïden alleen worden voortgezet na zorgvuldige afweging door een arts en met strengere controle — als een van deze situaties op u van toepassing is, meld dit dan altijd aan uw arts:
- Diabetes – steroïden verhogen de bloedsuikerspiegel; tijdens de behandeling kunnen vaker controles en eventueel aanpassing van de medicatie nodig zijn.
- Osteoporose – steroïden kunnen het botverlies verder versnellen; botbeschermende behandeling kan worden overwogen.
- Hoge bloeddruk, hartziekte – vanwege vochtretentie en een stijging van de bloeddruk is strengere controle nodig.
- Actieve infectie – steroïden verzwakken de immuunreactie, waardoor de infectie kan opvlammen of langer kan aanhouden.
- Maagzweer of zweer van de twaalfvingerige darm – de klachten kunnen verergeren, vooral in combinatie met ontstekingsremmers.
- Glaucoom – de oogdruk kan verder stijgen; oogheelkundige controle is nodig.
- Zwangerschap, borstvoeding – alleen op basis van een duidelijke medische indicatie en na individuele afweging.
- Oedemateuze toestand, lymfoedeem – steroïden verhogen het vasthouden van vocht, waardoor het oedeem ongunstig kan verergeren.
Belangrijke informatie
Het starten, aanpassen en afbouwen van een behandeling met steroïden is altijd een medische beslissing. Dit artikel moedigt u niet aan om uw voorgeschreven geneesmiddel te stoppen — het moedigt u aan om met uw arts te bespreken wat de laagst werkzame dosis is en welke aanvullende, medisch onderbouwde alternatieven er zijn.
Wat zeggen de onderzoeken?
„Wat gebeurt er als ik regelmatig een steroïdinjectie in mijn knie krijg?”
Een zorgvuldig opgezet onderzoek van twee jaar gaf een opmerkelijk antwoord op deze vraag. De ene helft van de deelnemers met knieslijtage kreeg elke drie maanden een steroïdinjectie in het gewricht, de andere helft kreeg op dezelfde momenten een injectie zonder werkzame stof — en na twee jaar was het kniekraakbeen bij degenen die steroïden hadden gekregen meetbaar sterker verdund, terwijl hun pijn niet minder was dan die van de andere groep.2 Regelmatig, routinematig herhalen ging dus ten koste van het kraakbeen, zonder blijvend voordeel. Een incidentele, medisch geïndiceerde injectie blijft daarmee een geoorloofd middel — de gewoonte „elk kwartaal ga ik voor mijn gebruikelijke prik” verdient op basis hiervan echter heroverweging.
„Kan mijn knie echt meer verbeteren door oefeningen dan door een injectie?”
Een onderzoek dat in een vooraanstaand tijdschrift werd gepubliceerd, vergeleek dit precies bij mensen met knieslijtage: de ene groep kreeg een steroïdinjectie, de andere werd behandeld onder begeleiding van een fysiotherapeut. Na een jaar meldden de deelnemers uit de fysiotherapiegroep minder pijn en een betere beweeglijkheid dan degenen die een injectie hadden gekregen.3 De oefeningen brachten langzamer verbetering — maar het resultaat bleef behouden. Dat is de kern van het verschil: de injectie behandelt het symptoom, de oefeningen pakken de oorzaak aan.
„Waarom zeggen mensen dat een snelle verbetering misleidend kan zijn?”
Onderzoek naar een tenniselleboog gaf daarop het duidelijkste antwoord. In een onderzoek verbeterden de deelnemers die een steroïdinjectie kregen in de eerste weken duidelijk sneller dan degenen die een injectie zonder werkzame stof kregen — maar een jaar later was het beeld omgekeerd: in de steroïdengroep waren minder mensen volledig hersteld en kregen meer dan vier keer zoveel mensen opnieuw klachten.4 Een snelle pijnvermindering is dus niet altijd een teken van herstel — soms maskeert deze alleen dat het weefsel nog niet hersteld is en dat een te vroege hervatting van de belasting nieuwe schade veroorzaakt.
„Belast langdurig gebruik de botten echt zo sterk?”
Helaas wel — dit is een van de best gedocumenteerde bijwerkingen. Uit grote overzichtsanalyses blijkt dat langdurig oraal gebruik van steroïden al in een lage dosis meetbaar het risico op botverlies en botbreuken verhoogt, en dat dit proces al in de eerste maanden van de behandeling begint.1 Het goede nieuws: het risico kan worden aangepakt — met een botdichtheidsmeting, aanvulling van calcium en vitamine D, zo nodig botbeschermende medicatie en niet in de laatste plaats regelmatige lichaamsbeweging met belasting, die ook de botten opbouwt. Bespreek dit met uw arts als u langer dan 3 maanden een behandeling met steroïden moet volgen.
Praktische adviezen voor mensen die steroïden gebruiken
De laagst mogelijke dosis, zo kort mogelijk. Dit is de gouden regel van een behandeling met steroïden — en u hebt het recht om uw arts te vragen of uw dosis daaraan voldoet en wanneer geprobeerd kan worden deze te verlagen.
Geef de voorkeur aan lokale vormen. Als uw klacht lokaal is (huid, één gewricht, luchtwegen), veroorzaakt een lokale behandeling (crème, injectie, inhalator) doorgaans minder bijwerkingen voor het hele lichaam dan een tablet. Ook dit is een medische beslissing — maar u mag ernaar vragen.
Ga op controle. Bij langdurig gebruik zijn regelmatige controles van bloeddruk, bloedsuikerspiegel, ogen en botdichtheid geen overdreven voorzichtigheid, maar onderdeel van de behandeling. De meeste bijwerkingen zijn goed te behandelen als ze vroeg worden ontdekt.
Blijf bewegen — juist vanwege de steroïden. Langdurig gebruik kan spierzwakte en botverlies veroorzaken; regelmatige krachttraining en beweging met belasting werken daar allebei tegen. Bewegen is voor iemand die steroïden gebruikt geen optie, maar van levensbelang.
Veelgestelde vragen
Dat hangt af van het middel: kortwerkende middelen (bijvoorbeeld hydrocortison) werken enkele uren, langwerkende middelen (bijvoorbeeld dexamethason) 1-2 dagen. Depotinjecties in een gewricht werken wekenlang — zo komt de snelwerkende component van Diprophos binnen enkele uren op gang, komt het depotgedeelte gedurende weken vrij en wordt het grootste deel van de werkzame stof binnen 2-3 weken uit het lichaam verwijderd.
Nee. Bij korte kuren met een lage dosis onder toezicht van een arts zijn bijwerkingen zeldzaam en meestal tijdelijk. Het risico neemt toe met de dosis en vooral met de duur — langdurig, continu gebruik gedurende maanden is de situatie waarin de genoemde bijwerkingen echt vaak voorkomen. Dit artikel is daarom niet tegen steroïden gericht, maar tegen langdurig, routinematig gebruik.
Dat hangt ervan af waarvoor u de steroïden krijgt. Bij een auto-immuunziekte of een ernstige allergie kunnen steroïden niet worden vervangen — daar vormen ze de basis van de behandeling. Bij bewegingsklachten kunnen oefeningen en fysiotherapie volgens onderzoek op lange termijn echter betere resultaten geven, en door beide te combineren kan de behoefte aan steroïden aanzienlijk worden verminderd. Beslis altijd samen met uw arts over overstappen of verminderen — nooit op eigen initiatief.
Meestal wel, en zelfs: het wordt nadrukkelijk aanbevolen — bewegen gaat spier- en botverlies tegen. Houd u aan twee verstandige regels: geef het behandelde gewricht na een gewrichtsinjectie enkele dagen rust (uw arts vertelt u hoe lang) en laat het verdwijnen van de pijn u niet verleiden om meteen volledig te belasten — minder klachten betekent niet hetzelfde als genezing van het weefsel.
Gooi het recept niet weg, maar gebruik het middel ook niet stilzwijgend terwijl u angstig bent — bespreek het met uw arts. Vraag: wat gebeurt er als ik het niet gebruik? Hoe lang moet ik het gebruiken? Wat is het plan voor het afbouwen? Welke aanvullende mogelijkheden kunnen de kuur verkorten? Een goede arts beantwoordt deze vragen graag. De slechtste beslissing is een behandeling stiekem stoppen — daarmee haalt u de nadelen van beide werelden in huis.
Samenvatting – Snel overzicht
Bronnen
- van Staa TP, Leufkens HG, Cooper C. (2002). The epidemiology of corticosteroid-induced osteoporosis: a meta-analysis. Osteoporosis International. PubMed: 12378366
- McAlindon TE, LaValley MP, Harvey WF, et al. (2017). Effect of intra-articular triamcinolone vs saline on knee cartilage volume and pain in patients with knee osteoarthritis: a randomized clinical trial. JAMA. PubMed: 28510679
- Deyle GD, Allen CS, Allison SC, et al. (2020). Physical therapy versus glucocorticoid injection for osteoarthritis of the knee. New England Journal of Medicine. PubMed: 32268027
- Coombes BK, Bisset L, Brooks P, et al. (2013). Effect of corticosteroid injection, physiotherapy, or both on clinical outcomes in patients with unilateral lateral epicondylalgia: a randomized controlled trial. JAMA. PubMed: 23385272
