Wat is vaginisme?
Vaginisme (volgens de recente DSM-5-indeling onderdeel van de genito-pelvic pain/penetration disorder) is een onwillekeurige, krampachtige samentrekking van de spieren rond de vagina die bij penetratie — of het nu gaat om een gynaecologisch onderzoek, een tampon of seksuele gemeenschap — ongemak, brandend/trekkend gevoel of hevige pijn kan veroorzaken. In veel gevallen is penetratie überhaupt niet mogelijk, omdat het lichaam als het ware de deur sluit, zelfs als je bewuste bedoeling anders is.
Belangrijk om direct te zeggen: dit is niet jouw schuld. Het is geen gebrek aan wilskracht, geen teken dat je je partner niet genoeg liefhebt en ook geen aanstellerij. Het is een verdedigingsreflex van de bekkenbodemspieren — net zo automatisch als je oogleden dichtknipperen als er iets naar je toe komt. Het verschil is dat deze reflex afgeleerd of opnieuw geprogrammeerd kan worden met professionele begeleiding, stap voor stap.
Vaginisme staat zelden op zichzelf. Vrijwel altijd is het het resultaat van meerdere factoren: biologische aanleg, psychische ervaringen, relatie-dynamiek en de cultuur waarin je bent opgegroeid. Daarom is er geen "enkel" wonderpil — maar juist daarom is er hoop: je kunt op meerdere fronten aan herstel werken.
Kernpunt
Vaginisme is een verdedigingsreflex, geen karakterfout. Het is behandelbaar en onderzoek toont aan dat een complexe (bio-psycho-sociaal) benadering de betrouwbaarste resultaten geeft. Geduld is hier geen slogan, maar een therapeutisch instrument.
Hoe werkt het? – Het bio-psycho-sociale model
De moderne literatuur is duidelijk: je begrijpt vaginisme alleen als je alle drie de "lagen" tegelijk bekijkt. In de onderstaande tabs bespreken we precies dat.
Centraal staat een langdurig verhoogde rusttonus van de bekkenbodemspieren (pc-spier, levator ani). In de literatuur gebruikt men hiervoor de term hypertonic / overactive pelvic floor — in de praktijk betekent dat dat de spieren niet kunnen ontspannen, zelfs niet wanneer ze geen "taak" hebben.
Bijdragende factoren kunnen zijn:
- een eerdere pijnlijke gynaecologische onderzoekservaring, bevalling, of operatie,
- vaginale ontsteking, atrofie, hormonale invloeden,
- sensitisatie van het zenuwstelsel (de pijndrempel daalt),
- algemene lichamelijke spanning, aanhoudende stress, dominantie van het sympathische zenuwstelsel.
Het goede nieuws: als een spier heeft geleerd te verkrampen, kan ze ook leren te ontspannen — daar bouwt bekkenbodemtherapie op voort.
De psychische laag zit niet "alleen in je hoofd", maar bestaat als een echt zenuwstelselpatroon. De cirkel van angst–pijn–spanning is typerend: wie eenmaal pijn heeft ervaren, kan bij een volgende toenadering al door verwachting de spiersamentrekking activeren.
Veelvoorkomende psychische factoren:
- gebrek aan seksuele kennis, angsten (bv. "wat als het scheurt"),
- prestatiedruk, problemen met lichaamsbeeld,
- angst- of stemmingsstoornissen,
- traumatische ervaringen (daarover praten we apart bij situatie 4).
Dit is de laag waar cognitieve gedragstherapie (CGT), mindfulness en seksuotherapeutische consultatie bijzonder effectief kunnen zijn.
We leven niet in een vacuüm. Familie-, religieuze en culturele boodschappen over seksualiteit, normen als "goed meisje" of "alleen binnen het huwelijk", en socialisatie gebaseerd op schuldgevoel kunnen zich over decennia ophopen tot lichamelijke spanning.
Hiertoe behoort ook de partnerrelatiedynamiek: hoe praat je met je partner over seks, voel je je veilig, is er druk ("we hebben het al zo lang niet"), en hoe geduldig is men in het gezamenlijke herstelwerk. Relatietherapie of gezamenlijke sessies kunnen het herstel vaak flink versnellen.
Medisch perspectief
De drie lagen zijn geen concurrenten. De echte vraag is nooit of het "in je hoofd" of "in je lichaam" zit, maar hoeveel steun je vanuit elke laag nodig hebt om het geheel lichter te laten voelen.
Types en classificatie
In de klinische praktijk onderscheiden we vaginisme langs twee hoofdassen. De onderstaande tabel helpt je te oriënteren — maar voordat je erin duikt: ongeacht in welke categorie je valt, zijn de behandelprincipes erg vergelijkbaar; alleen de accenten verschillen.
| As | Subtype | Kenmerk |
|---|---|---|
| Tijd van optreden | Primair | Nooit eerder pijnvrije penetratie gehad; vaak ontdekt bij het eerste gynaecologische onderzoek of eerste seksuele ervaring. |
| Secundair | Eerder was pijnvrije penetratie mogelijk, maar na een gebeurtenis (bv. bevalling, operatie, ontsteking, trauma) ontstond de krampreflex. | |
| Situatieafhankelijkheid | Algemeen | Elke vorm van penetratie is moeilijk of onmogelijk — tampon, onderzoek, partner, zelfonderzoek allemaal. |
| Situationeel | Treedt alleen in bepaalde situaties op (bijv. bij een specifieke partner of alleen tijdens een medisch onderzoek), en niet altijd. | |
| Ernst | Gedeeltelijk | Pentratie is ongemakkelijk, pijnlijk of slechts beperkt mogelijk. |
| Volledig | Pentratie is helemaal niet mogelijk; de spierwand van de vaginale ingang sluit de toegang af. |
Mijn advies
Houd jezelf niet vast aan een "exacte diagnose". De nauwkeurige classificatie helpt de professional bij het plannen; voor jou is belangrijk te herkennen dat wat je ervaart echt is en een naam heeft. Alleen dat al maakt het makkelijker om erover te praten.
Veelvoorkomende situaties – wanneer komt het aan het licht?
Het maakt uit wanneer je voor het eerst met het probleem geconfronteerd wordt. De volgende vier situaties zijn het meest voorkomend — klik op degene die het meest op jouw verhaal lijkt.
Typisch scenario voor primair vaginisme. Het lichaam bereidt zich voor op het onbekende, angst zorgt voor extra spierspanning en pijn bevestigt de angst. De sleutel is geleidelijkheid: eerst zelfkennis (je eigen lichaamskaart), daarna een door een professional geleide, zeer trage desensitisatie.
Goed nieuws: bij dit type werkt een gestructureerd, multidisciplinair programma vaak bijzonder goed; jongere leeftijd werkt vaak in je voordeel vanwege leerbaarheid.
Dit is vaak de eerste aanwijzing — soms jaren voordat de seksuele activiteit begint. Als je dit meemaakt, vraag de gynaecoloog dan om bij de consultatie te blijven in plaats van direct het onderzoekstafeltraject te starten, en ontwikkel samen een onderzoeksplan waarbij jij het tempo bepaalt (bijv. je plaatst zelf de speculum, of je begint met een dunnere instrument).
Een samenwerkende gynaecoloog kan op zich al steunend werken — accepteer niet dat er tegen je gezegd wordt "ontspan maar".
Klassieke secundaire vorm. Hechtingsweefsel van het perineum, episiotomie-littekens, oestrogeentekort tijdens de borstvoedingsperiode, volledige uitputting — dit alles kan pijnervaringen creëren en binnen enkele weken de verdedigingsreflex doen optreden.
Hier is bekkenbodemfysiotherapie een bijzonder sterke eerste stap: littekenbehandeling en het normaliseren van de spierspanning kunnen al veel oplossen. Over hormonaal beleid overleg je met je gynaecoloog.
De literatuur laat duidelijk zien dat een voorgeschiedenis van seksuele of emotionele mishandeling de kans op het ontwikkelen van vaginisme aanzienlijk kan verhogen.5 Dit is geen eenduidige oorzaak-gevolgrelatie ("als dit gebeurde, zal dit altijd gebeuren"), maar eerder een statistische samenhang — en een belangrijke aanwijzing.
Als dit jouw verhaal is: in deze situatie zijn fysieke interventies (huiselijke hulpmiddelen, dilatatoren) op zichzelf niet alleen onvoldoende, maar kunnen ze, bij te vroeg beginnen, het herstelproces juist terugwerpen. De eerste professionele partner hier is een trauma-sensitieve psychotherapeut (bijv. EMDR, somatische traummethoden). Het werk aan de bekkenbodem sluit hierop aan en mag dit niet voorafgaan.
De vijfpijlerige, complexe behandeling
De meest recente professionele consensus stelt dat de pijlers van vaginismebehandeling geen alternatieven zijn, maar elkaar aanvullen.2 De meest gunstige uitkomst komt voort uit de filosofie: "van elke pijler zoveel als nodig".
| Pijler | Waar gaat het over? | Wie voert het uit? |
|---|---|---|
| 1. Psychotherapie | Cognitieve gedragstherapie (CGT), seksuotherapie, waar nodig trauma-specifieke methoden. Het doorbreken van de angst–pijn-cyclus, lichaamsbeeld, angstbeheersing. | Klinisch psycholoog / seksuotherapeut |
| 2. Bekkenbodemfysiotherapie | Manuele behandeling, littekentherapie, adem- en ontspanningstechnieken, biofeedback-ondersteund spierleren. Het herleren van het vermogen tot ontspanning. | Fysiotherapeut gespecialiseerd in bekkenbodem |
| 3. Geleidelijk desensitisatie-/dilatatieprogramma | Startend met een zeer kleine diameter, in eigen tempo uit te voeren thuisoefeningen. Geen "training", maar veiligheid leren. | Samen: fysiotherapeut + jij |
| 4. Betrekken van partner | Gezamenlijke communicatie, drukvrije intimiteit (sensate focus), gezamenlijke sessies. De belangrijkste taak van de partner: geduld en samen met jou leren. | Gezamenlijk / relatietherapeut |
| 5. Medische / farmacologische laag | Gynaecologisch onderzoek (uitsluiten van ontsteking, atrofie), waar nodig lokale oestrogeenbehandeling, spasmolytische zetpillen, in zeer zeldzame gevallen botuline toxine — uitsluitend op advies van een specialist. | Gynaecoloog / pijnspecialist |
Kernpunt
De volgorde van de pijlers is persoonsgebonden. Bij sommige vrouwen is fysiotherapie de eerste stap, bij anderen psychotherapie; bij trauma-achtergrond is het vrijwel altijd nodig eerst psychische veiligheid te creëren. Dit beslis je bij voorkeur samen met je behandelaar.
Voordat je enig hulpmiddel hanteert — belangrijke waarschuwing
De onderstaande hulpmiddelen zijn geen "snelle oplossingen" en vormen geen zelfstandige therapie. Het zijn ondersteunende hulpmiddelen die, indien ingebed in een professioneel behandelplan, kunnen helpen — maar alleen als je lichaam al klaar is voor toenadering.
Als er in de achtergrond van jouw vaginisme mishandeling, geweld of een andere ernstige trauma vermoed wordt — of zelfs als je dat alleen maar vermoedt — begin dan niet als eerste met dilatatie-oefeningen thuis. Te vroeg thuis beginnen kan retraumatiseren en versterkt in plaats van dat het veiligheid leert. In die gevallen is de eerste professionele partner een traumasensitieve psychotherapeut (bv. EMDR, somatische trauma-aanpakken); fysieke hulpmiddelen worden pas daarna en onder begeleiding van een bekkenbodemfysiotherapeut ingezet.
Als je je eenzaam voelt met deze last, praat dan met je huisarts of gynaecoloog over mogelijke doorverwijzingen. Je staat hier niet alleen voor.
Thuis ondersteunende hulpmiddelen
De drie onderstaande hulpmiddelen kunnen helpen om het met de professional opgestelde behandelplan thuis, in jouw eigen tijd en tempo, te voortzetten. Ik benadruk: deze vervangen geen professionele begeleiding — de beginstappen van geleidelijke dilatatie en bekkenbodemontspanning is altijd verstandig om met een fysiotherapeut door te nemen.
PeriSphera AT vaginale probe, dun
De PeriSphera AT is een slanke intravaginale elektrotherapiesonde die, aangesloten op een compatibel stimulatieapparaat, gebruikt kan worden bij de behandeling van vaginisme. Door het kleine diameter is deze probe ook te proberen wanneer het plaatsen van reguliere sondes nog te belastend zou zijn. De platina-gouden elektroden zijn geschikt bij metaalallergie. De door de professional ingestelde fijne elektrische impulsen kunnen het "herleren" van de bekkenbodemspieren ondersteunen — maar dit hoort thuis in een protocol, niet als zelfstandige thuiskuur.
Voor wie kan dit nuttig zijn? In de fase van behandeling waarin de professional al milde intravaginale apparaattoepassing toestaat, en het doel is het leren ontspannen van de vaginale musculatuur met behulp van een compatibele stimulator.
PeriProbe Analis anale probe
De PeriProbe Analis is een anale elektrotherapiesonde die volgens de webshop beschrijving specifiek ingezet wordt bij een nauwe vagina of in de elektrotherapeutische behandeling van vaginisme — dus wanneer intravaginale plaatsing tijdelijk of blijvend niet mogelijk is. De fumé-gouden elektroden zijn ook bruikbaar bij metaalallergie. De bekkenbodemspieren vormen één systeem, daarom kan stimulatie aangeboden via het rectum ook de voor de behandeling relevante spiergroepen bereiken.
Voor wie kan dit nuttig zijn? Alleen op aanbeveling van een professional — het is geen algemeen thuishulpmiddel, maar een doelgerichte klinische alternatiefkeuze.
evoStim E – EMG-biofeedback en elektrostimulator
De evoStim E is een EMG-biofeedback gebaseerd, tweekanaals elektrostimulator die ook in de behandeling van vaginisme wordt toegepast. Eén kanaal is een EMG-ingangssensor — die de elektrische activiteit van de bekkenbodemspieren monitort en omzet naar zichtbare/ hoorbare feedback. Het andere kanaal is uitvoerbaar, waarop volgens advies van de behandelaar een passende intravaginale of anale probe (bijv. PeriSphera AT of PeriProbe Analis) kan worden aangesloten.
De praktische rol van biofeedback: wanneer het scherm terugkoppelt dat een spiergroep die je eerder niet voelde, wel kan ontspannen — is dat op zich al een bemoedigende ervaring. Het apparaat kan thuisoefeningen ondersteunen volgens het door de professional voorgeschreven protocol, inclusief ETS- (EMG-triggered stimulation) functies.
Gebruiksidee
Met deze hulpmiddelen is het doel niet prestatie, maar veiligheid leren. Als spanning na een oefening toeneemt, betekent dat niet dat je het fout doet — het geeft aan dat die dag nog niet geschikt was. Leg het rustig weg en bespreek het bij de volgende sessie met je behandelaar.
Voordat je thuis hulpmiddelen gaat gebruiken
In de onderstaande situaties wordt het thuisgebruik van dilatatie-/biofeedback-hulpmiddelen afgeraden, of zij moeten alleen in overleg met een arts/fysiotherapeut overwogen worden. Als er iets van toepassing is, praat eerst met je behandelend arts.
Wanneer wees je voorzichtig?
- Actieve vaginale of bekkeninfectie – bij klachten die op bacteriële vaginose, blaasontsteking of PID wijzen kan inbrengen de infectie en pijn verergeren. Eerst behandeling van de ontsteking.
- Onverwerkt traumatisch verleden – bij een voorgeschiedenis van mishandeling, geweld of ander trauma kan te vroeg thuis beginnen retraumatiseren. Eerst psychotherapie met een traumaspecialist.
- Recente gynaecologische operatie of herstelfase na bevalling – tijdens de vorming van littekens kan inbrengen complicaties veroorzaken. Pas na toestemming van de behandelend gynaecoloog en geleidelijk.
- Tijdens de zwangerschap – bij hoogrisicozwangerschap, vroegtijdige ontsluiting of bedreigde miskraam is het verboden; over het algemeen alleen na consultatie met de gynaecoloog.
- Vaginale bloedingen van onbekende oorsprong – bij onverklaarde bloedingen wordt geen intravaginaal hulpmiddel aangeraden; eerst diagnostisch onderzoek.
- Ernstige angstaanvallen of dissociatie tijdens oefeningen – als alleen de gedachte aan inbrengen paniek of een gevoel van losraken veroorzaakt, geeft dat aan dat je psychisch nog niet klaar bent. Treed terug en breng het in je volgende psychotherapiesessie in.
Belangrijk om te weten
Hulpmiddelen voor thuis zijn aanvullingen op de behandeling, ze vervangen geen medische of psychotherapeutische beoordeling. Als je aanhoudende pijn, bloedingen, abnormale afscheiding of andere verontrustende symptomen ervaart, raadpleeg dan je behandelend arts.
Wetenschappelijke achtergrond
De onderstaande vijf referenties vatten de moderne behandelvisie op vaginisme/GPPPD samen — zonder uitzondering PubMed-geïndexeerde, internationale literatuur.
Professionele review 2024 (FP Essentials)
Een overzichtsartikel uit 2024 concludeert dat bij de behandeling van genito-pelvic pain/penetration disorder (inclusief vaginisme) de bekkenbodemfysiotherapie en psychosociale interventies — in het bijzonder cognitieve gedragstherapie — het meest consistente bewijs leveren. De auteur benadrukt dat klachten vrijwel altijd multifactorieel zijn, waardoor een gedetailleerde anamnese en patiëntgerichte evaluatie essentieel zijn.1
Overactieve bekkenbodem – Deel 2: beoordeling en behandeling (Sex Med Rev, 2021)
Padoa et al. laten in hun uitgebreide analyse zien dat bij de behandeling van een overactieve bekkenbodem (OPF) een multimodale aanpak het pijnniveau gunstig kan verminderen, bij kan bijdragen aan normalisatie van de spiertonus en verbetering van seksuele functie. Effectieve psychologische instrumenten zijn CGT, mindfulness en relatietherapie; aan de fysiotherapeutische kant zijn biofeedback-ondersteunde oefeningen, manuele therapie en het gebruik van dilatatoren belangrijke componenten.2
De primaire rol van bekkenbodemfysiotherapie (Curr Opin Obstet Gynecol, 2019)
Wallace en collega’s benadrukken in hun overzicht over bekkenbodemdysfuncties dat bekkenbodemfysiotherapie een robuste, op bewijs gebaseerde eerstelijns conservatieve behandeling is — onder andere bij vaginisme, vulvodynie en hypertonische bekkenbodemaandoeningen. Individuele protocollen vragen nog verdere standaardisatie, maar het bewijs dat de methode ondersteunt is stevig.3
Vaginale dilatatoren – Issues and Answers (Sex Med Rev, 2021)
Liu et al. wijzen in hun review op dat het gebruik van vaginale dilatatoren de beste resultaten geeft wanneer de therapie ten minste 3 maanden duurt en de oefening vergezeld gaat van mindfulness of rustgevende muziek. De meest voorkomende positieve emoties aan het eind van het proces waren gevoelens van "kracht" en "optimisme". Patiënten gaven aan dat zelfstandig dilateren het beste werkt wanneer het onder professionele begeleiding wordt gestart — gestandaardiseerde protocollen ontbreken echter nog.4
Mishandeling-voorgeschiedenis en vaginisme – systematische review en meta-analyse (J Sex Med, 2021)
De meta-analyse van Tetik en Yalçınkaya Alkar, met 14 studies (1428 deelnemers), toont aan dat een voorgeschiedenis van seksuele (OR 1,55) en emotionele mishandeling (OR 1,89) significant geassocieerd is met de diagnose vaginisme. De auteurs adviseren om bij het onderzoek naar vaginisme routinematig en sensitief naar mishandeling te vragen en dit mee te nemen in het behandelplan — dit weerspiegelt ook mijn trauma-waarschuwing in dit artikel.5
Praktische tips
De eerste stap: een behandelaar, geen hulpmiddel
De allereerste en belangrijkste stap is niet het kopen van een hulpmiddel, maar een eerste consult bij een fysiotherapeut gespecialiseerd in de bekkenbodem of een seksuotherapeut. Zoek in jouw regio gerust naar psychosomatische gynaecologen, bekkenbodemfysiotherapeuten of relatietherapeuten met expertise in seksualiteit. Op mijn website vind je ook aanbevelingen.
Voorbereiden op de oefeningen
Wanneer je begint met dilatatie- of biofeedbackoefeningen, zijn omgeving en sfeer minstens zo belangrijk als het hulpmiddel. Kies een stille, warme kamer, zachte kussens en rustgevende muziek. Voor veel vrouwen helpt het om niet in de slaapkamer of niet in aanwezigheid van de partner te beginnen — de leerfase is even helemaal van jou.
Ademhaling en smering
Buikademhaling (4 seconden in, 6 seconden uit) kan direct de spanning van de bekkenbodem verlagen. Voldoende, kwalitatieve glijmiddel (waterbasis, geurvrij) is geen luxe maar basismateriaal. Een droge vagina kan zelfs bij anders gezonde spieren pijn veroorzaken.
De rol van je partner
Als je een partner hebt en het veilig voelt om erover te praten, betrek hem/haar — maar niet als prestatiepartner, eerder als leerpartner. In sensate focus-oefeningen zijn de eerste weken bewust penetratievrij. De regel "geen doel nu" bevrijdt jullie allebei.
Geduld en het bijhouden van een dagboek
Houd een dagboek bij van je oefeningen — niet voor prestaties, maar voor gevoelens. Wat ging goed vandaag? Wat gaf spanning? Wanneer kon je het beste ontspannen? Dit dagboek is goud waard bij je volgende behandelafspraak. En het herinnert je eraan dat je vooruitgang boekt — ook als die niet lineair verloopt.
Veelgestelde vragen
Er is geen eenduidig antwoord. Afhankelijk van individuele factoren kan het proces weken tot maanden, en soms één à twee jaar duren — vooral als er ook trauma in het spel is. Literatuur suggereert dat een gestructureerde behandeling met meerdere professionals bij veel vrouwen samenhangt met significante verbetering.2 Ik zeg altijd: stel jezelf niet de vraag "wanneer precies", maar "wat kan ik vandaag doen".
In plaats van "of" is hier vaak "en" het juiste antwoord. Bekkenbodemfysiotherapie is vaak de eerste praktische stap en kan op zichzelf veel helpen. Maar als je voelt dat de angstlaag net zo sterk is als de spierlaag, of als er trauma speelt, is psychotherapie op zichzelf ook behandeling — en samen werken ze sneller dan apart.
Eerlijk antwoord: het is beter om zo niet te beginnen. Een verkeerd gekozen maat, te snelle progressie of foutieve techniek kan de verdedigingsreflex eerder versterken dan verminderen. De eerste paar sessies met een bekkenbodemfysiotherapeut zijn een kleine investering die de effectiviteit vele malen kan vergroten. Thuis kun je daarna rustig verder oefenen.
Ja, dat komt voor — maar vaak is er hulp nodig. Als penetratie moeilijk is, kunnen gynaecologen tegenwoordig oplossingen aanbieden (bv. ondersteuning bij thuininseminatie, geassisteerde reproductie). Ongeacht dit alles is het zinvol om de behandeling van vaginisme parallel te starten als gezinsplanning actueel is — dat is op zichzelf al de moeite waard.
Dyspareunie is pijn bij penetratie die niet uitsluitend door spiersamentrekking veroorzaakt wordt (bv. ontsteking, atrofie, vulvodynie kunnen pijn geven). Vaginisme verwijst specifiek naar de krampachtige, "sluitende" vorm. Sinds de DSM-5 worden beide diagnoses vaak samen onder de categorie genito-pelvic pain/penetration disorder (GPPPD) geplaatst, omdat er vaak geen scherpe scheidslijn te trekken is.
Bij ernstige, therapieresistente gevallen kan het volgens sommige reviews een plaats hebben — altijd op basis van een specialistische beslissing, en nooit als enige maatregel, maar als onderdeel van een complex behandelplan.2 Het kan tijdelijke spierontspanning geven, waarbinnen fysiotherapeutisch en psychotherapeutisch werk beter effect kan hebben. Het is geen routinematige eerste stap maar zelden toegepaste reserveoptie.
Zeg zoveel als je wilt en kunt. Een goed begin: "Dit gaat niet over jou, het betekent niet dat ik je minder aantrekkelijk vind of minder van je houd. Mijn lichaam geeft een verdedigingsreflex, die ik wil leren opheffen. Hiervoor hebben we tijd en geduld nodig, en het is de bedoeling dat nabijheid voorlopig zonder penetratie centraal staat." Als het kan, lees dit artikel samen — voor veel stellen zorgt dat al voor ontspanning.
Samenvatting – Kort overzicht
Bronnen
- Brown B. (2024). Female Pelvic Conditions: Dyspareunia and Vulvodynia. FP Essentials, 547, 8–15. PubMed: 39692792
- Padoa A, McLean L, Morin M, Vandyken C. (2021). The Overactive Pelvic Floor (OPF) and Sexual Dysfunction. Part 2: Evaluation and Treatment of Sexual Dysfunction in OPF Patients. Sexual Medicine Reviews, 9(1), 76–92. PubMed: 32631813
- Wallace SL, Miller LD, Mishra K. (2019). Pelvic floor physical therapy in the treatment of pelvic floor dysfunction in women. Current Opinion in Obstetrics & Gynecology, 31(6), 485–493. PubMed: 31609735
- Liu M, Juravic M, Mazza G, Krychman ML. (2021). Vaginal Dilators: Issues and Answers. Sexual Medicine Reviews, 9(2), 212–220. PubMed: 32014450
- Tetik S, Yalçınkaya Alkar Ö. (2021). Vaginismus, Dyspareunia and Abuse History: A Systematic Review and Meta-analysis. The Journal of Sexual Medicine, 18(9), 1555–1570. PubMed: 34366265
