Wat kunt u verwachten na een prostaatoperatie?
Het volledig verwijderen van de prostaat (radicale prostatectomie) is een van de meest toegepaste, levensreddende behandelingen bij gelokaliseerde prostaatkanker. Na de operatie kunnen echter twee problemen ontstaan waarover in het ziekenhuis vaak maar kort wordt gesproken, terwijl ze het dagelijks leven maandenlang beïnvloeden: urineverlies (incontinentie) en erectiestoornissen. Ik heb dit artikel geschreven zodat u precies begrijpt wat er in uw lichaam gebeurt, wat vanzelf overgaat, waarvoor u zelf aan de slag moet — en hoe.
De logica is hetzelfde als bij andere vormen van revalidatie: de chirurg heeft zijn werk gedaan, u gaat snel weer naar huis, maar het grootste deel van het herstel vindt daarna plaats, met uw dagelijkse deelname en inspanning — en de timing is belangrijk. Bij beide complicaties is er een ‘venster’ waarin revalidatie het meeste effect heeft.
Belangrijkste gedachte
Incontinentie en erectiestoornissen na een operatie zijn bij de meeste mannen niet blijvend — maar verbetering komt niet door passief afwachten, maar door gerichte revalidatie. Bekkenbodemoefeningen verbeteren het vermogen om urine op te houden, terwijl een vacuümtraining die na de operatie wordt gestart helpt om de erectiefunctie terug te krijgen. Voor het herstel van zenuwen die tijdens de operatie vaak beschadigd raken, kan 1-2 jaar nodig zijn. Revalidatieprogramma’s geven u een betere kans — wacht niet af met de gedachte ‘het gaat vanzelf over’.
Waarom ontstaan deze complicaties?
Twee sluitspieren zorgen ervoor dat u urine kunt ophouden. De inwendige, onwillekeurige sluitspier wordt samen met de prostaat verwijderd — na de operatie houden alleen de uitwendige, willekeurige sluitspier en de bekkenbodemspieren de urine tegen. Deze spieren waren tot nu toe slechts ‘reservespelers’ en krijgen nu de hoofdrol — maar ze zijn zwak. Ook kunnen de zenuwvezels die de spieren aansturen rond de operatie beschadigd raken. Daarom treedt urineverlies op bij hoesten, niezen of tillen (stressincontinentie). Het goede nieuws: de spier kan worden getraind en bij de meeste mannen treedt binnen 3-12 maanden duidelijke verbetering op.
De zenuwen die verantwoordelijk zijn voor een erectie lopen direct langs de prostaat. Ondanks een zenuwsparende techniek krijgen ze tijdens de operatie te maken met druk, trekkracht en warmte. Hun werking kan maandenlang ‘stilvallen’ — het herstel kan 1-2 jaar duren. In deze periode ontstaan in de penis geen spontane (nachtelijke) erecties. De zwellichamen krijgen geen zuurstofrijk bloed en door langdurig zuurstoftekort (caverneuze hypoxie) wordt de soepele spier langzaam vervangen door bindweefsel: er ontstaat littekenweefsel en verschrompeling. Dit is het werkelijke doel van revalidatie: het herstel van de zenuwen kan niet worden versneld, maar het weefsel moet worden beschermd totdat de zenuw terugkeert.
Bij beide complicaties zijn de eerste maanden het waardevolst. Bekkenbodemoefeningen kunnen direct na het verwijderen van de katheter worden gestart — idealiter leert u ze zelfs al vóór de operatie. Volgens onderzoek kunt u het beste in week 4-8 na de operatie beginnen met vacuümrevalidatie: mannen die vroeg begonnen, behielden de lengte van hun penis beter en kregen de functie eerder terug dan mannen die een half jaar wachtten.3,4 Of de erectie definitief terugkeert, hangt af van de mate van zenuwbeschadiging — niemand kan dit garanderen — maar de toestand van het weefsel die de terugkerende zenuw aantreft, hangt grotendeels van u af.
Overzicht van de complicaties — wat gaat vanzelf over en waarvoor is inspanning nodig?
De complicaties van de acute ziekenhuisfase (bloeding, infectie, urineretentie, bloedstolsels en lekkage van de hechting) worden op de afdeling behandeld — thuis moet u de signalen ervan herkennen (zie de waarschuwing hieronder). Met de complicaties op lange termijn gaat u zelf aan de slag:
| Complicatie | Hoe vaak komt dit voor en hoe lang duurt het? | Wat moet u doen? |
|---|---|---|
| Urine-incontinentie | In het begin heeft de meerderheid van de mannen ermee te maken; binnen 3-12 maanden treedt bij de meesten duidelijke verbetering op, bij een kleine groep blijft het blijvend aanwezig | Dagelijks bekkenbodemoefeningen doen, indien nodig biofeedback/stimulatie; tijdelijk een hulpmiddel tegen urineverlies gebruiken |
| Erectiestoornis | In de eerste maanden heeft vrijwel iedereen ermee te maken; het herstel hangt af van het sparen van de zenuwen, de leeftijd en de functie vóór de operatie en kan 1-2 jaar doorgaan | Vroege vacuümrevalidatie (vanaf week 4-8), aanvullende medicatie op advies van de arts en bekkenbodemoefeningen |
| Vernauwing van de plasbuis | Minder vaak; kan door littekenvorming langs de hechtingslijn ook maanden na de operatie ontstaan | Bij een zwakkere urinestraal of persen: urologische controle — dit kan met een verwijding worden behandeld |
| Bekkenpijn, verstoorde darmwerking | Tijdelijk, verdwijnt binnen enkele weken tot maanden | Geleidelijk meer bewegen, zorgen voor regelmatige stoelgang; bij aanhoudende klachten onderzoek laten doen |
| Verlies van vruchtbaarheid | Blijvend — door het verwijderen van de prostaat en zaadblaasjes is er geen zaadlozing | Bij een kinderwens vóór de operatie sperma laten invriezen |
Wanneer moet u direct een arts inschakelen?
Koorts, rillingen; hevige of toenemende buik- of bekkenpijn; plotselinge zwelling of pijn in één been (verdenking op een bloedstolsel); pijn op de borst, benauwdheid (verdenking op een longembolie — bel de hulpdiensten); volledige urineretentie; bloed in de urine met bloedstolsels; pus uit de wond. Deze klachten vereisen in de weken na thuiskomst spoedzorg — wacht niet op de controleafspraak.
Programma 1: het vermogen om urine op te houden terugwinnen
Bekkenbodemoefeningen (Kegeloefeningen) zijn de best onderbouwde behandeling voor incontinentie na een operatie — volgens onderzoek versnellen ze het herstel van de urinecontinentie aanzienlijk.1 Het gaat niet om de hoeveelheid oefeningen, maar om de juiste spier en regelmaat.
Vind de spier. Dit is de spier waarmee u de urinestraal zou tegenhouden of een windje zou ophouden — uw buik, billen en dijen blijven daarbij ontspannen en u blijft rustig doorademen. (Gebruik het daadwerkelijk onderbreken van de urinestraal alleen om de spier te herkennen, niet als oefening.)
De oefening. Span de bekkenbodem aan en til deze ‘naar binnen en omhoog’. Houd 5 seconden vast en ontspan daarna 5-10 seconden. Doe 10 herhalingen per serie; 3 series per dag, in verschillende houdingen (liggend, zittend en staand). Na verloop van tijd kunt u de aanspanning 10 seconden vasthouden. Voeg ook snelle ‘bliksemsamentrekkingen’ van 1 seconde toe — daarmee traint u de reflex tegen hoesten en niezen. Gebruik de oefening bewust: span de bekkenbodem aan vóór het tillen, opstaan of hoesten (‘de truc’).
Als het niet zelfstandig lukt: biofeedback en stimulatie. Veel mannen vinden of voelen de spier niet — in dat geval voegt biofeedback (een apparaat dat de spieractiviteit meet en terugkoppelt) volgens onderzoek echt iets toe aan de oefeningen.1,2 Elektrische stimulatie — impulsen via een rectale sonde die de spier laten samentrekken — kan gedurende de eerste 3 maanden als aanvulling op oefeningen en biofeedback worden overwogen, vooral als de spier helemaal niet zelfstandig kan worden geactiveerd. Op lange termijn zijn de bewijzen echter niet eenduidig. Zie daarom niet de stimulator, maar uw eigen oefeningen als basis.1,2
Tijdelijke hulp. Terwijl de spier sterker wordt, kan een band die de plasbuis licht samendrukt (Prosecca) overdag en tijdens het bewegen het druppelen verminderen — dit is een symptomatisch hulpmiddel, geen behandeling en geen vervanging voor de oefeningen. Ik heb een aparte handleiding over de algemene behandelmogelijkheden bij urine-incontinentie (inleggers, leefstijl en andere hulpmiddelen): Incontinentie thuis behandelen →
Programma 2: penisrevalidatie met een vacuümapparaat (VED-protocol)
Penisrevalidatie is niet gericht op het onmiddellijk hervatten van het seksuele leven, maar op het onderhouden van het erectieweefsel tijdens de maanden waarin de zenuwen herstellen. Het principe van een vacuümerectieapparaat (VED) is eenvoudig: de onderdruk in de cilinder trekt bloed naar de zwellichamen. Hierdoor krijgt het weefsel zuurstof, wordt de gladde spier gemobiliseerd en kunnen littekenvorming en verschrompeling worden tegengegaan. Er zijn geen zenuwen en geen verlangen voor nodig: mechanische ‘training’.
| Parameter | Protocol dat in onderzoek is gebruikt |
|---|---|
| Start | Week 4-8 na de operatie, na goedkeuring van de chirurg (na het verwijderen van de katheter en wondgenezing) |
| Frequentie | 1 keer per dag, 5-7 dagen per week |
| Duur | 5-15 minuten per keer: korte cycli van 1-2 minuten erectie en ontspanning |
| Druk | Geleidelijk verhogen tot een volledige, maar pijnloze zwelling — nooit plotseling |
| Constrictiering | Bij revalidatiegebruik NIET nodig — de ring is bedoeld voor geslachtsgemeenschap, niet voor het trainen van het weefsel |
| Duur van het programma | 3-9 maanden, onder medische controle; voortzetten tot de spontane erectie terugkeert |
Techniek. Sluit de cilinder af met glijmiddel op waterbasis, bouw de druk langzaam op, houd deze 1-2 minuten vast, laat de druk af en herhaal. Stop onmiddellijk als u pijn, blauwverkleuring of gevoelloosheid ervaart en verlaag de druk bij de volgende behandeling. De behandeling is geen erotische ervaring — eerder fysiotherapie; veel mensen doen het tijdens het kijken van een film.
Na terugkeer van de erectie. Wanneer de spontane erectie begint terug te keren, verandert de rol van de VED: van revalidatie en onderhoud wordt het een hulpmiddel dat u naar behoefte gebruikt — nu met een constrictiering voor geslachtsgemeenschap. Ik heb een apart artikel geschreven over medicijnvrije behandelmogelijkheden bij erectiestoornissen — ook onafhankelijk van een prostaatoperatie: Erectiestoornissen behandelen zonder medicijnen →
Mijn advies: praat erover — met de arts en uw partner
De meeste mannen schamen zich om over erectiestoornissen te praten. Daardoor begint de revalidatie soms niet — terwijl dit voor de uroloog een routinevraag is en op de meeste plaatsen naast het vacuüm ook aanvullende medicatie (een PDE5-remmer) wordt geadviseerd. Uw partner erbij betrekken is geen zwakte: een gezamenlijk programma beschermt ook de relatie in de maanden waarin seks op pauze staat. U volgt twee aparte programma’s — oefeningen en vacuüm — en beide zijn gemakkelijker vol te houden als u ze in uw agenda zet.
Hulpmiddelen voor thuis voor beide programma’s
De basis van revalidatie is uw eigen inspanning — hulpmiddelen maken die inspanning nauwkeuriger en beter vol te houden. U hoeft niet alles tegelijk te doen: voor het programma tegen urineverlies zijn oefeningen voor veel mensen voldoende, maar voor penisrevalidatie is het vacuümapparaat zelf onderdeel van het programma.
Rehabi-PVT vacuümtrainer voor de penis
Een handmatig bediende vacuümpomp die speciaal voor revalidatie is ontworpen: geleidelijk instelbare druk, een veilige druklimiet en afgestemd op het dagelijkse protocol van 5-15 minuten. Het apparaat is ontwikkeld voor penisrevalidatie na een prostaatoperatie en bij de ziekte van Peyronie — voor gebruik volgens de tabel hierboven. Na terugkeer van de erectie kan het met een constrictiering ook voor geslachtsgemeenschap worden gebruikt.
TensCare Perfect PFE Men bekkenbodemstimulator
Een bekkenbodemstimulator voor mannen met rectale sonde. Deze kan worden overwogen als u de sluitspier helemaal niet zelfstandig kunt activeren — de stimulatie ‘laat zien’ waar de spier zit en vult de oefeningen in de eerste maanden aan. Het apparaat vervangt uw eigen oefeningen niet: het doel is dat u zo snel mogelijk zelf kunt wat het apparaat doet.
Prosecca-incontinentieband
Een tijdelijk hulpmiddel tegen urineverlies voor de maanden van revalidatie. Door de plasbuis licht samen te drukken, vermindert het druppelen tijdens bewegen, wandelen en sporten — in plaats van of naast een inlegger. Discreet en onzichtbaar onder kleding. Symptomatische hulp, geen behandeling: naast de oefeningen, niet in plaats daarvan.
Voordat u met vacuümrevalidatie begint
Een vacuümapparaat is veilig als u het volgens het protocol gebruikt. Bij sommige aandoeningen mag het echter niet worden gebruikt of alleen na toestemming van een arts:
- Antistollingsbehandeling, bloedingsneiging – het vacuüm kan een inwendige bloeding of blauwe plek veroorzaken; alleen na overleg met een arts.
- Aandoeningen die priapisme kunnen veroorzaken – sikkelcelziekte en sommige bloedziekten: vermijden vanwege het risico op een langdurige erectie.
- Verminderd gevoel in de penis – het beschermende pijnsignaal ontbreekt, waardoor overmatige druk onopgemerkt letsel kan veroorzaken.
- Actieve genitale infectie, open wond of niet-genezen operatiegebied – eerst genezen, daarna revalideren.
- Ernstige, instabiele hart- en vaatziekte – medische beoordeling is nodig.
Belangrijke informatie
Het moment waarop u met revalidatie begint, moet altijd worden goedgekeurd door de opererende chirurg. De rectale sonde van een bekkenbodemstimulator mag niet worden gebruikt bij een recent operatiegebied, een aandoening van de endeldarm of een pacemaker. Hulpmiddelen voor thuis zijn een aanvulling op de urologische zorg — niets vervangt de controleonderzoeken (inclusief PSA-controle!).
Wat zeggen de onderzoeken?
‘Helpen bekkenbodemoefeningen echt, of gaat het vanzelf over?’
Ze helpen. Volgens een overzicht van overzichtsstudies — gebaseerd op gegevens van bijna 30 duizend patiënten — verbeteren bekkenbodemoefeningen de urinecontinentie na de operatie aanzienlijk. Biofeedback (terugkoppeling van de spieractiviteit) levert vooral op korte en middellange termijn extra voordeel op.1 Over elektrische stimulatie zegt dezelfde analyse eerlijk dat het voordeel als zelfstandige behandeling niet overtuigend is aangetoond. Als aanvulling, om de spier te vinden, heeft stimulatie in de eerste maanden wel een plaats.1,2 De volgorde is dus: oefeningen als basis, biofeedback als u de spier niet voelt, stimulatie als het helemaal niet lukt — niet andersom.
‘Wanneer kunt u het beste met vacuümtherapie beginnen? Moet u niet wachten tot alles genezen is?’
Hoe eerder, hoe beter — nadat de wond is genezen. In één onderzoek begon een groep mannen al in de eerste maand na de operatie met een dagelijks vacuümprogramma van 10 minuten, terwijl de andere groep een half jaar wachtte. Bij de mannen die vroeg begonnen, waren de erectiescores na 3 en 6 maanden aanzienlijk beter en bleef de penislengte behouden. Bij de mannen die wachtten, ontstond gemiddeld een verkorting van 2 cm.4 In een groter onderzoek kon 80% van de mannen die 9 maanden lang dagelijks vacuümtherapie gebruikten tijdens het programma seksueel actief zijn. Onder hen herstelden bovendien meer mannen hun natuurlijke erectie dan in de onbehandelde groep.3 Afwachten is dus niet ‘veilig’, maar kan leiden tot weefselverlies — daarom wordt starten na 4-8 weken geadviseerd.
‘Hoe lang kan de incontinentie nog verbeteren?’
Langer dan veel mensen denken. Volgens een recente analyse waarin verschillende behandelcombinaties zijn vergeleken, zorgen begeleide oefeningen met biofeedback in de eerste 1-6 maanden voor de snelste verbetering. Rond de derde maand geeft ook een programma met aanvullende stimulatie goede resultaten. Op een termijn van één jaar leverde een behandeling waarin meerdere methoden werden gecombineerd de beste resultaten op, ook bij hardnekkige gevallen.2 De praktische boodschap: oefeningen zijn na 3 maanden niet ‘afgelopen’. Als u na een half jaar nog urine verliest, is de volgende stap het programma opnieuw bekijken en combineren — niet u erbij neerleggen.
Veelgestelde vragen
Bij de grote meerderheid niet: het vermogen om urine op te houden verbetert binnen 3-12 maanden aanzienlijk en herstelt bij veel mannen volledig. Bij een kleine groep — vooral op hogere leeftijd en na een grotere operatie — kan licht urineverlies blijvend zijn. Ook daarvoor bestaan oplossingen (hulpmiddelen en een operatieve correctie); bespreek dit met uw uroloog. Consequente oefeningen zijn het belangrijkste wat u zelf kunt doen om uw kansen te vergroten.
In onderzoeken begonnen de programma’s 4-8 weken na de operatie — na het verwijderen van de katheter en wondgenezing, met toestemming van de opererende chirurg. Hij of zij bepaalt altijd het precieze moment. Belangrijk is dat er niet passief maanden voorbijgaan.
Dit hangt vooral af van de mate waarin de zenuwen konden worden gespaard, uw leeftijd en de functie vóór de operatie — revalidatie verandert deze factoren niet. Revalidatie zorgt ervoor dat het weefsel gezond blijft totdat de zenuwen herstellen (dit kan 1-2 jaar duren), zodat er weefsel beschikbaar is als de functie terugkeert. En als de erectie niet volledig terugkeert, blijft het vacuümapparaat — nu met ring — een hulpmiddel om het seksuele leven voort te zetten.
Nee. De ring is bedoeld om een erectie tijdens geslachtsgemeenschap in stand te houden. Bij revalidatie gaat het om het kortdurend doorbloeden en van zuurstof voorzien van het weefsel — daarvoor is geen ring nodig. Langdurig afknellen moet juist worden vermeden. De ring gebruikt u wanneer het seksuele leven weer begint.
Ja — in onderzoeken en internationale aanbevelingen vormen vacuümtherapie en medicatie samen de basis van ‘multimodale’ revalidatie: medicatie zorgt voor verwijding van de bloedvaten en het vacuüm voor mechanische mobilisatie. De uroloog schrijft de medicatie voor en stelt deze in; daarnaast kunt u het vacuümapparaat blijven gebruiken. Bekkenbodemoefeningen horen ook bij dit programma.
Samenvatting – snel overzicht
Bronnen
- Yang JM, Ye H, Long Y, et al. (2023). Effect of pelvic floor muscle training on urinary incontinence after radical prostatectomy: an umbrella review of meta-analysis and systematic review. Clinical Rehabilitation. PubMed: 36305082
- Yu K, Bu F, Jian T, et al. (2024). Urinary incontinence rehabilitation after radical prostatectomy: a systematic review and network meta-analysis. Frontiers in Oncology. PubMed: 38584666
- Raina R, Agarwal A, Ausmundson S, et al. (2006). Early use of vacuum constriction device following radical prostatectomy facilitates early sexual activity and potentially earlier return of erectile function. International Journal of Impotence Research. PubMed: 16107868
- Köhler TS, Pedro R, Hendlin K, et al. (2007). A pilot study on the early use of the vacuum erection device after radical retropubic prostatectomy. BJU International. PubMed: 17822466
