Wat is bot oedeem?
Bot oedeem is geen breuk en geen tumor. Het betekent dat zich in het binnenste van het bot, in het sponsachtige botweefsel, vocht heeft opgehoopt – vergelijkbaar met een kneuzing, maar niet onder de huid, maar in het bot zelf. Daarom wordt het in het Engels bone bruise genoemd, en soms ook botkneuzing. Op een röntgenfoto is het meestal niet zichtbaar. Het kan uitsluitend met een MRI-onderzoek worden aangetoond – daarom lopen veel mensen maandenlang rond met ‘onverklaarbare’ pijn voordat duidelijk wordt wat de oorzaak is.
Het symptoom is kenmerkend: diepe, doffe pijn die erger wordt bij belasting en ook ’s nachts en in rust aanwezig kan zijn. De pijn is vaak buitenproportioneel sterk, terwijl er aan de buitenkant niets te zien is – geen zwelling en geen verkleuring. Veel patiënten vinden de ervaring ‘je ziet er niets aan’ op zichzelf al zwaar, omdat hun omgeving niet begrijpt waarom zij het lichaamsdeel niet kunnen belasten.
Belangrijkste gedachte
Bot oedeem is een toestand die vanzelf kan verdwijnen – maar langzaam, meestal in de loop van maanden, en tot die tijd doet het pijn. Het doel van magneetveldtherapie (PEMF) is juist om de vermindering van pijn en oedeem en het verdwijnen van het bot oedeem te ondersteunen, terwijl het lichaam zelf zijn werk doet. Het is geen snelknop, maar een dagelijkse aanvullende behandeling die u thuis kunt uitvoeren naast andere medische zorg.
Eerst de diagnose, daarna de behandeling
‘Bot oedeem’ is op zichzelf een bevinding, geen diagnose. Achter hetzelfde MRI-beeld kan een sportblessure, tijdelijke osteoporose of beginnende botnecrose schuilgaan – en de behandeling, belastbaarheid en prognose daarvan verschillen sterk. Uw orthopeed moet eerst vaststellen wat erachter zit en hoeveel u het lichaamsdeel mag belasten. Daarna kan thuis toegepaste magneetveldtherapie, onder zijn of haar begeleiding, een rol krijgen.
De belangrijkste vormen van bot oedeem
Dezelfde MRI-bevinding kan heel verschillende dingen betekenen. Dat is ook voor u belangrijk, omdat de oorzaak bepaalt hoe lang het duurt, hoeveel u mag belasten en wat u kunt verwachten. De volgende drie groepen omvatten het overgrote deel van de gevallen.
Het ontstaat na een stoot, verstuiking, val of sportongeval: de botbalkjes raken op microscopisch niveau beschadigd, het gebied bloedt in en zwelt op. Het gaat vaak samen met bandletsel – in de knie verschijnt het bijvoorbeeld bij een kruisbandruptuur vrijwel altijd op de botsingsvlakken van het dijbeen en scheenbeen.
Dit is de meest voorkomende en meestal ook de vorm met de gunstigste prognose. Het trekt in de loop van weken tot maanden geleidelijk weg, maar de pijn is tot die tijd echt en kan de terugkeer naar sport aanzienlijk vertragen.
Hier is er geen voorafgaande gebeurtenis: u heeft zich niet gestoten en bent niet gevallen – de pijn ontstaat ‘vanzelf’, meestal in de heup, knie, enkel of talus. Vroeger werd dit tijdelijke (transiënte) osteoporose genoemd, omdat het bot in het aangedane gebied tijdelijk ijler wordt.
Het komt typisch voor bij mannen van middelbare leeftijd en bij vrouwen in het laatste trimester van de zwangerschap. Het is een zelflimiterende toestand – dat wil zeggen dat het vanzelf herstelt –, maar dit kan 6–12 maanden duren en gaat de hele tijd met pijn gepaard. Juist daarom kan aanvullende behandeling zinvol zijn.
In een vroeg stadium van botnecrose kan het MRI-beeld bedrieglijk veel lijken op onschuldig bot oedeem. Het verschil is echter doorslaggevend: botnecrose kan – als het proces voortschrijdt – leiden tot inzakking van het botoppervlak en gewrichtsschade.
Daarom maakt het uit wie de uitslag beoordeelt. Als uw arts vroege botnecrose vermoedt, is nauwe orthopedische controle nodig – magneetveldtherapie kan ook dan als aanvulling worden overwogen, maar onder medische controle en niet in plaats daarvan.
Hoe hangt magneetveldtherapie samen met bot oedeem?
Het pulserende elektromagnetische veld (PEMF) verwarmt niet en is niet voelbaar – onder de applicator voelt u meestal helemaal niets. De werking vindt plaats op weefselniveau, via elektrische processen: het veranderende magnetische veld wekt in het bot een zwakke elektrische stroom op, waarop de cellen reageren. Er zijn drie processen die bij bot oedeem van belang zijn.
De binnenkant van het bot is een starre doos – het vocht dat zich daar heeft opgehoopt, kan nergens heen. Daardoor stijgt de druk in het bot, en die druk veroorzaakt op zichzelf al pijn. PEMF kan, door invloed op de plaatselijke doorbloeding en de ionenstroom door celmembranen, eraan bijdragen dat overtollig vocht gemakkelijker uit het gebied wordt afgevoerd.
Dit verklaart de waarneming dat de pijn vaak al vermindert voordat het MRI-beeld zichtbaar verbetert.
In het oedemateuze botgebied komen ontstekingssignaalstoffen vrij. Deze zijn niet alleen verantwoordelijk voor de pijn, maar belasten ook het gewrichtskraakbeen erboven – daarom kan langdurig bot oedeem op den duur ook invloed hebben op de toestand van het gewricht.
Volgens onderzoek kan PEMF de plaatselijke hoeveelheid van deze ontstekingssignaalstoffen gunstig beïnvloeden en zo indirect ook het kraakbeen beschermen.4
Dit is het langst bekende werkingsgebied van magneetveldtherapie: PEMF kan de activiteit van botvormende cellen (osteoblasten) gunstig beïnvloeden. Dit is het mechanisme waardoor botstimulatoren al tientallen jaren worden gebruikt bij de behandeling van moeilijk genezende breuken – en hetzelfde mechanisme speelt ook een rol wanneer beschadigde botbalkjes zich herstellen.
Als u meer wilt weten over botbreuken of osteoporose, heb ik daar afzonderlijk over geschreven: botbreuk en magneetveldtherapie en osteoporose.
Thuisbehandeling: welk apparaat is geschikt?
Dit is het belangrijkste om te weten voordat u kiest: niet elk Magnum-apparaat heeft een bot-oedeemprogramma. Het speciale programma ‘Bot oedeem (bone bruise)’ is beschikbaar vanaf het Magnum 2500-model. De instapmodellen Magnum L en XL – hoewel uitstekende apparaten voor breuken, artrose en artritis – zijn hiervoor niet geschikt.
| Apparaat | Bot-oedeemprogramma | Voor wie raad ik het vooral aan? |
|---|---|---|
| Magnum L | – | Niet geschikt voor bot oedeem. Wel een goede keuze voor breuken, artrose en artritis. |
| Magnum XL | – | Niet geschikt voor bot oedeem. Heeft programma’s voor schoonheidsverzorging en weefselregeneratie. |
| Magnum 2500 | ✓ | Het instapmodel voor de behandeling van bot oedeem. Als dit uw enige doel is, is dit voldoende. |
| Magnum XL Pro | ✓ | Als u naast bot oedeem ook programma’s voor huid- en weefselregeneratie wilt. |
| Magnum 2 Pro Drive | ✓ | Als u vaak onderweg bent. Werkt op een accu en via de sigarettenaansteker; aanvulling met een Soft4- of MAT100-mat is zinvol. |
| Magnum 3000 Pro | ✓ | Groter programma-aanbod, 1+1-modus. Ook voor gebruik in een praktijk. |
| Magnum 3500 Pro | ✓ | Het grootste aanbod: 2+2-modus, nachtprogramma’s, de hoogste intensiteit en penetratiecapaciteit. |
Magneetveldtherapieapparaten voor de behandeling van bot oedeem →
In deze categorie staan uitsluitend Magnum-apparaten met daadwerkelijk een speciaal bot-oedeemprogramma. U hoeft dus geen programmalijsten meer door te nemen: alles wat u hier vindt, is hiervoor geschikt.
Mijn advies bij het kiezen
Kies niet op basis van het aantal programma’s. Stel uzelf deze twee vragen: (1) Is dit mijn enige klacht, of wil ik het apparaat ook voor iets anders gebruiken? (2) Ga ik het thuis gebruiken, of ben ik er ook mee onderweg? Als het antwoord ‘alleen bot oedeem’ en ‘thuis’ is, dan kan de Magnum 2500 alles wat u nodig heeft – de duurdere modellen bieden programma’s die u in dit geval niet zult gebruiken.
Voordat u met de behandeling begint
Magneetveldtherapie wordt goed verdragen; in onderzoeken zijn geen relevante bijwerkingen beschreven. In enkele situaties mag de behandeling echter niet worden toegepast of alleen met toestemming van een arts. Lees dit alstublieft helemaal door – en bespreek het eerst met uw behandelend arts als een van deze situaties op u van toepassing is.
Wanneer mag u het niet gebruiken, of wanneer moet u eerst uw arts raadplegen?
- Geïmplanteerd elektrisch medisch hulpmiddel – bij een pacemaker, geïmplanteerde defibrillator (ICD), insulinepomp, ruggenmerg- of diepe-hersenstimulator of cochleair implantaat mag de behandeling niet worden toegepast, omdat het magnetische veld de werking van het hulpmiddel kan verstoren.
- Zwangerschap – tijdens de zwangerschap wordt de behandeling niet aanbevolen. Dit verdient extra aandacht, omdat het beenmergoedeemsyndroom juist typisch voorkomt in het laatste trimester van de zwangerschap – in dat geval moet de behandeling worden uitgesteld tot na de bevalling, in overleg met uw arts.
- Maligne aandoening – bij een bekende of vermoedelijke kwaadaardige tumor of bij een tumor in het te behandelen gebied mag de behandeling niet worden toegepast. Als er in het gebied met bot oedeem een vermoeden van een uitzaaiing bestaat, is nader onderzoek de eerste stap.
- Actieve infectie in het te behandelen gebied – bij osteomyelitis, een geïnfecteerd gewricht of een open, geïnfecteerde wond mag de behandeling niet worden toegepast; deze situaties vereisen dringend medische zorg.
- Ernstige hartritmestoornis – bij een niet-gestabiliseerde ritmestoornis moet u vóór het begin van de behandeling advies vragen aan uw cardioloog.
- Epilepsie – bij een bekende neiging tot epileptische aanvallen mag de behandeling uitsluitend worden gestart met toestemming van een neuroloog.
- Metaalimplantaat in het te behandelen gebied – dit is geen absolute belemmering: naast de gebruikelijke orthopedische schroeven, platen en prothesen kan de behandeling meestal worden toegepast. Omdat bot oedeem echter vaak na een operatie of breuk ontstaat, moet u eerst overleggen met de opererende arts.
Belangrijke informatie
De hier besproken apparaten zijn CE/MDR-gecertificeerde medische hulpmiddelen die dienen als aanvulling op een medische behandeling. Ze vervangen geen orthopedisch onderzoek, voorschriften voor belasting, fysiotherapie of eventueel voorgeschreven medicatie. Het vaststellen van de oorzaak van bot oedeem is altijd een medische taak.
Wat weten we uit onderzoek?
Bot oedeem behoort niet tot de uitgebreidst onderzochte gebieden. Het is een zeldzame aandoening. Daarom zijn de onderzoeken kleinschalig en bestaat er praktisch geen grote placebogecontroleerde studie. Wat we weten, komt uit enkele goed gedocumenteerde klinische observaties – hieronder vat ik die samen, inclusief hun werkelijke beperkingen.
‘Kan het helpen als ik bot oedeem in mijn enkel heb?’
Hierover zijn de meest directe gegevens beschikbaar. Een Italiaanse orthopedische groep behandelde patiënten met bot oedeem van onbekende oorzaak in de talus dagelijks enkele uren gedurende één maand. De scores voor de enkel- en voetfunctie gingen van een gemiddeld niveau vóór de behandeling naar een uitstekend niveau aan het einde van het onderzoek. Ook het MRI-beeld verbeterde. Het was een kleinschalig onderzoek zonder controlegroep – we weten dus niet precies welk deel door de behandeling kwam en welk deel door het natuurlijke verdwijnen –, maar zowel het resultaat als de veiligheid zijn opmerkelijk.1
‘En als het in mijn knie zit en de arts botnecrose heeft genoemd?’
Dit is de ernstigste situatie, en juist hierover zijn de meest bemoedigende gegevens beschikbaar. Bij bijna dertig patiënten met botnecrose van de knie in een vroeg stadium werd de situatie twee jaar gevolgd. Naast dagelijkse magneetveldtherapie was de pijn na een half jaar al afgenomen tot de helft à een derde van het oorspronkelijke niveau, en deze verbetering bleef twee jaar later behouden. Het belangrijkste getal is echter dit: 86% van de behandelde knieën ontkwam tot het einde van het tweede jaar aan een protheseoperatie. De omvang van het afgestorven gebied nam in het merendeel van de gevallen meetbaar af.2
‘Hoeveel moet ik het gebruiken om er iets aan te hebben?’
Dit is de lastigste boodschap, maar ik moet het zeggen: veel. In de onderzoeken die resultaat opleverden, kregen de patiënten de behandeling 6–8 uur per dag, gedurende 30–90 dagen. Dit is niet twee keer twintig minuten per week. Tegelijkertijd is dit juist een argument voor een apparaat voor thuisgebruik: niemand zou dit in een praktijk kunnen volhouden – thuis, ’s avonds en tijdens het slapen is het wel realistisch uitvoerbaar.1,3
‘Ik ben sporter – kan ik eerder terugkeren?’
Daar heb ik geen bewijs voor en ik beloof dat ook niet. Overzichten van de literatuur over bot oedeem door sportblessures beschouwen PEMF als een nuttige aanvulling ter ondersteuning van het verdwijnen van het oedeem en ter vermindering van de pijn – maar er is geen onderzoek dat veilig kan aangeven wanneer u weer kunt beginnen. Uw orthopeed en fysiotherapeut bepalen het tempo waarin u de belasting hervat, niet het apparaat.4
Wat is de huidige stand van het bewijs?
Samengevat: magneetveldtherapie komt voor in internationale behandelingsalgoritmen voor bot oedeem als een van de conservatieve mogelijkheden om een operatie te vermijden – maar als aanvulling, niet als eerstelijnsbehandeling.3 De gegevens zijn bemoedigend, de methode is veilig, maar de onderzoeken zijn klein. Wie u meer belooft dan dit, zegt meer dan de vakliteratuur kan onderbouwen.
Praktisch advies voor het dagelijks leven
Bouw het in uw avond in, niet in uw dag
Meerdere uren per dag klinkt in eerste instantie afschrikwekkend. In de praktijk gebruikt het merendeel van mijn patiënten het ’s avonds tijdens het televisiekijken of tijdens het slapen – de applicator kan worden aangebracht, wordt niet warm en stoort niet. Wie ’s ochtends, ’s middags en ’s avonds telkens twintig minuten probeert in te plannen, stopt na een paar weken; wie het aan zijn avondroutine koppelt, houdt het vol.
Stop niet op basis van de pijn
De pijn vermindert vaak eerder dan het oedeem daadwerkelijk verdwijnt. Dat is een valkuil: veel mensen stoppen dan met de behandeling en gaan weer volledig belasten – waarna de klachten terugkomen. De duur van de behandeling en het hervatten van de belasting worden bepaald door de controle-MRI en uw arts, niet door hoe u zich voelt.
Blijf het lichaamsdeel ontlasten
Het belangrijkste onderdeel van de behandeling van bot oedeem is nog altijd het verminderen van de belasting – geen enkel apparaat kan dit vervangen. Als uw arts krukken, een wandelstok of gedeeltelijke ontlasting heeft voorgeschreven, houd u daar dan ook naast de magneetveldtherapie aan. De twee behandelingen werken samen, niet in plaats van elkaar.
Veelgestelde vragen
Dat verschilt sterk en hangt af van de oorzaak. Traumatisch bot oedeem herstelt meestal binnen enkele maanden. Het beenmergoedeemsyndroom duurt langer: 6–12 maanden is mogelijk. De uitkomst bij vroege botnecrose is niet vooraf te voorspellen en vereist daarom nauwgezette controle. Het MRI-beeld verbetert meestal later dan de pijn afneemt – dat is normaal.
Nee. Deze modellen hebben geen speciaal bot-oedeemprogramma. Voor bot oedeem is de Magnum 2500 het instapmodel. De L en XL zijn uitstekende keuzes voor breuken, artrose en artritis, maar kies ze niet voor bot oedeem. In de categorie bot oedeem staan uitsluitend geschikte apparaten.
In de onderzoeken die resultaat opleverden, werd 6–8 uur per dag gebruikt, gedurende 30–90 dagen. Dat is veel, maar thuis en ’s avonds en ’s nachts is het realistisch uitvoerbaar – en juist daarom past een apparaat voor thuisgebruik bij deze aandoening beter dan behandeling in een praktijk. Het concrete programma en de duur staan in de handleiding van het apparaat en worden door uw behandelend arts bepaald.
Het doet geen pijn en meestal voelt u er helemaal niets van – PEMF verwarmt niet en veroorzaakt geen spiercontracties. Veel mensen vinden dat in het begin juist vreemd. De werking hangt niet af van wat u voelt: het magnetische veld werkt in het weefsel zonder sensorische terugkoppeling.
Bij de gebruikelijke orthopedische metalen – schroef, plaat, pen of prothese – kan de behandeling meestal worden toegepast. Wat u niet mag doen: het apparaat gebruiken in de buurt van een elektrisch geïmplanteerd hulpmiddel (pacemaker, defibrillator, insulinepomp of stimulatoren). Omdat bot oedeem vaak na een operatie ontstaat, moet u in alle gevallen overleggen met de opererende arts.
Een terechte vraag. Om twee redenen kan het zinvol zijn. Ten eerste betekent ‘vanzelf’ meestal vele maanden, en tot die tijd doet het pijn – het verminderen van de pijn is op zichzelf al een doel. Ten tweede is langdurig bot oedeem niet onverschillig voor het gewricht: ontstekingssignaalstoffen belasten ook het kraakbeen. Bij vroege botnecrose is afwachten al helemaal geen goed idee – daar staat het behoud van het gewricht op het spel.
In wezen is het hetzelfde, maar met andere woorden. ‘Botkneuzing’ en het Engelse ‘bone bruise’ verwijzen naar bot oedeem door een letsel – in het dagelijks taalgebruik wordt deze term gebruikt. ‘Bot oedeem’ en ‘beenmergoedeem’ zijn bredere begrippen: ze omvatten ieder geval waarin zich vocht in het bot ophoopt, ook als dit niet door een letsel is veroorzaakt.
Samenvatting – Snel overzicht
Bronnen
- Martinelli N, Bianchi A, Sartorelli E, Dondi A, Bonifacini C, Malerba F (2015). Treatment of bone marrow edema of the talus with pulsed electromagnetic fields: outcomes in six patients. Journal of the American Podiatric Medical Association, 105(1):27–32. PubMed: 25675223
- Marcheggiani Muccioli GM, Grassi A, Setti S, et al. (2013). Conservative treatment of spontaneous osteonecrosis of the knee in the early stage: pulsed electromagnetic fields therapy. European Journal of Radiology, 82(3):530–537. PubMed: 23219192
- Bone marrow edema of the knee: a narrative review (2024). Overzichtsartikel over de diagnostiek van bot oedeem van de knie en het conservatieve behandelalgoritme. PubMed Central: PMC11093815
- Applications and Future Perspective of Pulsed Electromagnetic Fields in Foot and Ankle Sport-Related Injuries (2023). Overzichtsartikel over de toepassing van PEMF bij voet- en enkelletsels, waaronder bot oedeem. Applied Sciences, 13(9):5807. MDPI: 10.3390/app13095807
- Massari L, Fini M, Cadossi R, Setti S, Traina GC (2006). Biophysical stimulation with pulsed electromagnetic fields in osteonecrosis of the femoral head. The Journal of Bone and Joint Surgery (American), 88 Suppl 3:56–60. PubMed: 17079368
