Vermoeidheid — wanneer vormt uitputting een gevaar?

Af en toe komt bijna iedereen op het punt waarop hij uitgeput of overbelast raakt. Dergelijke gevallen van tijdelijke vermoeidheid hebben meestal een duidelijk te identificeren oorzaak en een waarschijnlijke remedie. Wanneer het echter om aanhoudende uitputting gaat, duurt het langer, is het ingrijpender en biedt rust geen verlichting. Het is een bijna voortdurende staat van vermoeidheid die, na verloop van tijd en zodra het een vaste begeleider is geworden, de energie, motivatie en concentratie vermindert. Vermoeidheid op dit niveau beïnvloedt het emotionele en psychologische welzijn en is dus een duidelijk risico. De term vermoeidheid is medisch moeilijk te definiëren, omdat het gevoel subjectief is en iedereen het anders ervaart. Over het algemeen is de meest voor de hand liggende oorzaak slaaptekort. Als de vermoeidheid aanhoudt en je het gevoel hebt dat je nooit echt kunt uitrusten, raadpleeg dan zo snel mogelijk een arts!

Oorzaken van vermoeidheid

Vermoeidheid is meestal terug te voeren op één of meer van je gewoonten of routines, maar vooral op gebrek aan beweging. Het hangt vaak ook samen met depressie. Soms is vermoeidheid een symptoom van andere aandoeningen die medische behandeling vereisen.

Leefstijlfactoren

Een eerlijke inventarisatie van mogelijke oorzaken in je levensstijl is vaak de eerste stap naar verbetering. Het kan bijvoorbeeld samenhangen met de volgende zaken:

Alcohol- of drugsgebruik

Ongezonde eetgewoonten

Bijvoorbeeld 's avonds te veel eten. Zware maaltijden ('s avonds vlees met aardappelen of veel brood) kunnen belastend zijn. Enz.

Gebrek aan lichamelijke activiteit

Gebrek aan lichaamsbeweging leidt tot verlies van spierkracht en -massa en daarmee tot een verminderde fysieke belastbaarheid.

Medicijnen

Bijvoorbeeld antihistaminica (vaak tegen allergieën) en hoestmiddelen.

Jetlag

Dit is een tijdelijke slaapstoornis die ontstaat wanneer je met het vliegtuig door meerdere tijdzones reist.

Het lichaam heeft een interne klok (circadiaan ritme: het fysiologische dag-nachtritme) die aangeeft wanneer het wakker moet zijn en wanneer het moet slapen. Jetlag ontstaat doordat de interne klok nog op de oorspronkelijke thuis-tijdzone is afgestemd en niet op de tijdzone waar je naartoe bent gereisd. Hoe meer tijdzones je passeert, hoe groter de kans dat je last krijgt van jetlag.

Tijdverschil kan leiden tot slaperigheid overdag, algemeen onwel voelen, concentratieproblemen en maag-darmklachten. Het effect is tijdelijk, maar kan het plezier van vakantie of zakenreis aanzienlijk verminderen. Gelukkig zijn er stappen die je kunt nemen om de gevolgen te voorkomen of te beperken.

Weinig slaap

Overmatige lichamelijke activiteit

Overmatige training kan ook uitputting veroorzaken. Vergeet niet dat de effecten van trainen zich tijdens de regeneratie opbouwen, dus rust is erg belangrijk.

Aandoeningen

Aanhoudende uitputting kan een teken van een ziekte zijn, of het kan het gevolg zijn van medicijnen of therapieën die tijdens een eerdere of lopende behandeling worden gebruikt, zoals:

Hersenschudding

Een traumatisch hersenletsel dat de werking van de hersenen beïnvloedt. De effecten zijn meestal tijdelijk en kunnen hoofdpijn, concentratie-, geheugen-, evenwichts- en coördinatieproblemen omvatten.

Een klap tegen het hoofd is de meest voorkomende oorzaak, maar ook het heftig schudden van hoofd en bovenlichaam kan een hersenschudding veroorzaken.

Soms gaat het gepaard met bewustzijnsverlies, maar meestal niet.

Hersenschuddingen komen vaak voor bij valpartijen en bij contactsporten zoals vechtsporten of rugby. De meeste mensen herstellen er doorgaans volledig van.

Acute leverfalen

Een snelle afname van de leverfunctie binnen dagen of weken, meestal bij iemand zonder eerder bekende leverziekte. Dit wordt het vaakst veroorzaakt door hepatitisvirussen of medicijnen, zoals paracetamol (pijnstiller). Acute leverinsufficiëntie is minder voorkomend dan chronische leverinsufficiëntie, die zich meestal geleidelijker ontwikkelt.

Deze toestand, ook wel fulminant leverfalen genoemd, kan ernstige complicaties veroorzaken, waaronder ernstige bloedingen en verhoogde druk in de hersenen. Het is een medisch spoedgeval dat ziekenhuisopname vereist.

Afhankelijk van de oorzaak kan acute leverinsufficiëntie soms met behandelingen omkeerbaar zijn. In veel gevallen kan een levertransplantatie echter de enige optie zijn.

Slaapapneu (ademstops)

Dit is een potentieel ernstige slaapstoornis waarbij de ademhaling gedurende lange seconden stopt en daarna weer op gang komt.

Als je snurkt en ondanks een hele nacht slapen herhaaldelijk vermoeid opstaat, kun je slaapapneu hebben.

De belangrijkste typen zijn:

• Obstructieve slaapapneu: de meest voorkomende vorm, die optreedt wanneer de keelspieren verslappen.
• Centraal (centrale) slaapapneu: treedt op wanneer de hersenen geen voldoende signalen naar de ademhalingsspieren sturen.
• Complex slaapapneusyndroom.

Laat je onderzoeken in een slaaplaboratorium, want therapie kan de klachten verlichten. Het belangrijkste is dat behandeling kan helpen hartproblemen en andere complicaties (zoals versnelde cognitieve achteruitgang) te voorkomen.

COPD-opvlamming en emfyseem

De chronische obstructieve longziekte (COPD) is een chronische ontstekingsziekte van de longen die de opname van lucht belemmert. Symptomen zijn onder meer kortademigheid, hoesten, slijmproductie (sputum) en piepende ademhaling. Meestal wordt het veroorzaakt door langdurige blootstelling aan irriterende gassen of deeltjes, voornamelijk sigarettenrook. Het verhoogt het risico op hartaandoeningen, longkanker en tal van andere aandoeningen.

Emfyseem en chronische bronchitis zijn de twee meest voorkomende aandoeningen die bijdragen aan COPD. Deze twee aandoeningen treden vaak samen op en hun ernst kan variëren.

Chronische bronchitis is een ontsteking van de binnenwand van de luchtwegen die lucht naar de longblaasjes (alveoli) voert. Het wordt gekenmerkt door voortdurende hoest en slijmproductie.

Emfyseem is een toestand waarbij de luchtzakjes (alveoli) aan het einde van de kleinste luchtwegen in de longen worden vernietigd en samensmelten, waardoor het oppervlak voor zuurstofopname afneemt.

Hoewel COPD progressief is, is het behandelbaar. Met de juiste therapie kunnen de meeste mensen een goede symptoomcontrole en kwaliteit van leven bereiken en het risico op samenhangende aandoeningen verminderen.

Covid-19, oftewel coronavirusinfectie

Coronavirussen kunnen ziekten veroorzaken variërend van verkoudheid tot ernstige acute respiratoire syndromen zoals SARS en MERS. Een nieuw coronavirus dat in 2019 werd geïdentificeerd, staat bekend als SARS-CoV-2 en veroorzaakt de ziekte COVID-19. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) riep in maart 2020 de COVID-19-uitbraak uit tot pandemie.

Vermoeidheid en uitputting kunnen één van de symptomen zijn van een COVID-19-infectie, net als bij andere virusinfecties.

Diabetes

Een aandoening die beïnvloedt hoe het lichaam glucose (bloedsuiker) gebruikt. Glucose is essentieel voor je gezondheid: het is een belangrijke energiebron voor cellen en weefsels en de voornaamste brandstof voor de hersenen.

Bij diabetes stijgt de bloedsuikerspiegel en kan glucose niet goed in de cellen terechtkomen om daar in energie te worden omgezet. Langdurig hoge bloedsuikerwaarden leiden geleidelijk tot gezondheidsproblemen, waaronder chronische vermoeidheid.

Depressie

Een stemmingsstoornis die aanhoudende droefheid en onverschilligheid veroorzaakt. Het beïnvloedt gevoelens, denken en gedrag en kan leiden tot veel emotionele en lichamelijke problemen. Het belemmert het uitvoeren van gewone dagelijkse activiteiten en soms kun je het gevoel hebben dat het leven het niet waard is om geleefd te worden.

Het is meer dan gewoon een tijdelijke neerslachtigheid: het is niet slechts een beetje zwakte en je kunt er niet zomaar overheen stappen. Depressie kan een langdurige behandeling vereisen.

De meeste mensen voelen zich binnen afzienbare tijd beter met medicijnen, psychotherapie of een combinatie van beide.

Obesitas

Een complexe aandoening die gepaard gaat met overmatige ophoping van lichaamsvet. Het is allerminst ‘alleen’ een cosmetisch probleem. Het verhoogt het risico op andere ziekten en gezondheidsproblemen, zoals hartaandoeningen, diabetes, hoge bloeddruk en bepaalde vormen van kanker. Het dragen van overgewicht legt extra belasting op het lichaam. Zelfs in liggende of zittende houding draag je een extra ‘last’, wat tot vermoeidheid kan leiden.

Er zijn veel redenen waarom sommige mensen moeite hebben met afvallen. Obesitas is meestal het gevolg van een combinatie van erfelijke, fysiologische en omgevingsfactoren, gecombineerd met voedselkeuzes en lichaamsbeweging. Deze factoren hebben een complexe invloed op je leven die vaak moeilijk te veranderen is.

Het goede nieuws is dat zelfs bescheiden gewichtsverlies kan helpen of de gezondheidsproblemen door obesitas kan voorkomen. Een gezonder dieet, meer lichaamsbeweging en het geleidelijk veranderen van slechte gewoonten kunnen helpen bij het afvallen.

Fibromyalgie

Gekenmerkt door pijn in het bewegingsapparaat, vaak vergezeld van vermoeidheid, slaapproblemen, geheugen- en stemmingsstoornissen. Onderzoekers denken dat fibromyalgie de pijnwaarneming versterkt doordat het beïnvloedt hoe de hersenen en het ruggenmerg signalen van pijn en geen pijn verwerken.

De klachten beginnen vaak na een gebeurtenis zoals fysiek trauma, een operatie, een infectie of aanzienlijke psychische stress. Soms ontstaan de symptomen geleidelijk zonder één duidelijke trigger.

Vrouwen krijgen het vaker dan mannen. Veel mensen met fibromyalgie hebben spanningshoofdpijn, temporomandibulaire gewrichtsproblemen (TMJ), het prikkelbare darmsyndroom, angst of depressie.

Hoewel er geen genezing is, kunnen verschillende medicijnen de symptomen helpen beheersen. Lichaamsbeweging, ontspanning en stressverminderingsmethoden zijn ook zeer nuttig.

Rouw

Medicijnen en behandelingen

Vermoeidheid kan worden veroorzaakt door chemotherapie, bestralingstherapie, sommige pijnstillers, hartmedicatie en antidepressiva.

Hyperthyreoïdie (schildklieroveractiviteit)

Dit treedt op wanneer de schildklier te veel van het hormoon thyroxine produceert. Hierdoor versnelt de stofwisseling, wat kan leiden tot ongewenst gewichtsverlies, een snelle of onregelmatige hartslag en voortdurende uitputting.

Er zijn verschillende behandelingen beschikbaar: schildklierremmende medicijnen en radioactief jodium worden gebruikt om de productie van schildklierhormoon te vertragen. Soms omvat de therapie een operatie om (een deel van) de schildklier te verwijderen.

Hoewel het een ernstige aandoening kan zijn (vooral als het onopgemerkt blijft), reageren de meeste mensen goed op tijdige diagnose en behandeling.

Hypothyreoïdie (schildklieronderfunctie)

De schildklier maakt niet genoeg van bepaalde essentiële hormonen. In een vroeg stadium kan hypothyreoïdie geen duidelijke symptomen geven. Onbehandeld kan het na verloop van tijd leiden tot problemen zoals gewichtstoename, gewrichtspijn, vermoeidheid, onvruchtbaarheid en hartaandoeningen.

De diagnose wordt gesteld met schildklierfunctietests. Behandeling met synthetisch schildklierhormoon is over het algemeen eenvoudig, veilig en effectief. De benodigde dosering is individueel en het kan even duren voordat de juiste dosis is gevonden in overleg met je arts.

Chronisch vermoeidheidssyndroom (CFS)

Een complexe aandoening die wordt gekenmerkt door extreme vermoeidheid die ten minste zes maanden aanhoudt en niet volledig te verklaren is door een onderliggende aandoening. De vermoeidheid verergert bij fysieke of mentale activiteit en verbetert niet door rust.

Andere kenmerkende symptomen zijn onder meer:

• Slaap die niet verkwikkend is.
• Slechthorendheid, geheugen- en concentratieproblemen.
• Draaierigheid die verergert bij opstaan uit liggende of zittende positie.

Deze aandoening staat ook bekend als myalgische encefalomyelitis (ME). Recent wordt vaak de term systemische inspanningsintolerantieziekte (SEID) gebruikt.

De oorzaak is onbekend, hoewel er vele theorieën bestaan, variërend van virusinfecties tot psychologische stress. Sommige deskundigen denken dat CFS door een combinatie van factoren kan worden veroorzaakt.

Er is momenteel geen diagnostische test die de aandoening bevestigt. Meerdere medische onderzoeken kunnen nodig zijn om andere aandoeningen met vergelijkbare symptomen uit te sluiten. De behandeling richt zich op het verbeteren van de symptomen.

Chronische infectie of ontsteking

Chronische nierziekte

Een aandoening waarbij de nierfunctie geleidelijk afneemt. De nieren zuiveren afvalstoffen en overtollig vocht uit het bloed, die vervolgens via de urine worden verwijderd. Eén van de belangrijke taken van de nieren is het reinigen van het bloed. Als de nieren dit werk niet kunnen doen en er geen behandeling plaatsvindt, kunnen ernstige gezondheidsproblemen ontstaan. In het ergste geval kan het levensbedreigend worden. Gevorderde chronische nierziekte kan leiden tot gevaarlijke ophoping van vocht, elektrolyten en afvalstoffen.

In een vroeg stadium kan het weinig duidelijke tekenen of symptomen geven; soms wordt het pas in een gevorderd stadium ontdekt.

Behandeling richt zich op het vertragen van de voortgang van de nierschade, meestal door de onderliggende oorzaken aan te pakken of te controleren. Zelfs als de oorzaken onder controle worden gebracht, is het niet altijd mogelijk de achteruitgang volledig te stoppen. Chronische nierziekte kan eindigen in eindstadium nierfalen, dat zonder kunstmatige filtering (dialyse) of niertransplantatie fataal is.

Kwaadaardige tumor (kanker)

Dit zijn aandoeningen die worden gekenmerkt door abnormale celdeling, waarbij cellen ongecontroleerd groeien, omliggend weefsel vernietigen en vaak kunnen uitzaaien door het lichaam.

Kanker is wereldwijd de tweede belangrijkste doodsoorzaak. Overlevingskansen zijn echter verbeterd voor veel typen dankzij screening, behandelingen en preventieve maatregelen.

Aanhoudende pijn

Multiple sclerose

Een aandoening van de hersenen en het ruggenmerg (centraal zenuwstelsel) die mogelijk tot invaliditeit kan leiden.

Het immuunsysteem valt de beschermende laag (myeline) rond de zenuwvezels aan, wat communicatieproblemen tussen de hersenen en andere delen van het lichaam veroorzaakt. De ziekte kan uiteindelijk permanente schade of vernietiging van zenuwen veroorzaken. Afhankelijk van waar de zenuwbeschadiging optreedt, kan MS het gezichtsvermogen, gevoel, coördinatie, beweging en de functie van blaas en darmen beïnvloeden.

De symptomen en tekenen lopen sterk uiteen en hangen af van de mate en locatie van zenuwbeschadiging. Sommige mensen met ernstige MS kunnen het vermogen om zelfstandig te lopen verliezen, terwijl anderen lange perioden van remissie zonder nieuwe symptomen ervaren.

Er is momenteel geen genezing, maar behandelingen kunnen helpen bij het versnellen van herstel na aanvallen, het beïnvloeden van de ziekteprogressie en het verminderen van symptomen.

Hartziekten

Een reeks aandoeningen die het hart betreffen en onder andere chronische vermoeidheid en verminderde fysieke en mentale prestaties kunnen veroorzaken.

Hartaandoeningen omvatten onder meer:

• Vaatziekten, zoals coronaire hartziekte.
• Hartritmestoornissen (aritmieën).
• Aangeboren hartafwijkingen.
• Klepaandoeningen van het hart.
• Aandoeningen van de hartspier.
• Infecties die de hartspier of hartkleppen aantasten.

Veel vormen kunnen worden voorkomen of behandeld door een gezonde levensstijl.

Angststoornissen

Af en toe angst ervaren is een normaal onderdeel van het leven. Mensen met angststoornissen maken zich echter vaak intens, buitensporig en langdurig zorgen of voelen angst in alledaagse situaties. Vaak gaat het gepaard met plotseling opkomende intense angst, angst of paniek die binnen enkele minuten een piek bereikt (paniekaanvallen). Sommige mensen ervaren een benauwd gevoel of pijn op de borst.

Deze angsten en paniekgevoelens verstoren het dagelijkse functioneren, zijn moeilijk te beheersen, staan vaak niet in verhouding tot het werkelijke gevaar en kunnen lang aanhouden.

Daarom kan men bewust bepaalde plaatsen of situaties vermijden om deze paniek te voorkomen. Symptomen kunnen in de kindertijd of adolescentie beginnen en doorgaan in de volwassenheid.

Voorbeelden van angststoornissen zijn sociale fobie, specifieke fobieën en separatieangst. Het is mogelijk dat iemand meerdere soorten angststoornissen ontwikkelt. Soms is angst ook het gevolg van een onderliggende medische aandoening die behandeling vereist.

Welke vorm van angst je ook ervaart, behandeling kan in elk geval helpen.

Stress

Bloedarmoede

Als er niet genoeg gezonde rode bloedcellen zijn om voldoende zuurstof naar de weefsels te vervoeren, kun je je moe en zwak voelen. Dit wordt bloedarmoede genoemd, oftewel een laag hemoglobinegehalte.

Er zijn vele vormen en oorzaken. Het kan tijdelijk of langdurig zijn en de symptomen kunnen variëren van mild tot ernstig. Meestal is er meer dan één oorzaak. Raadpleeg je arts als je vermoedt dat je bloedarmoede hebt, want het kan ook een waarschuwingsteken zijn van een ernstiger aandoening.

De hierboven genoemde aandoeningen en toestanden gaan vaak gepaard met vermoeidheid. Bovendien kan vermoeidheid een symptoom zijn van vele andere ziekten.

Voor een nauwkeurige diagnose raadpleeg altijd een arts!

Wanneer moet je een arts raadplegen?

Bij vermoeidheid moet je onmiddellijk spoedeisende hulp zoeken als je naast de uitputting ook een van de volgende symptomen ervaart.

• Dwanggedachten die je aanzetten jezelf schade toe te brengen (zelfmoordgedachten).
• Zorgen dat je mogelijk iemand anders zou kunnen schaden.
• Benauwend gevoel of pijn op de borst.
• Kortademigheid.
• Onregelmatige of zeer snelle hartslag.
• Het gevoel dat je op elk moment kunt flauwvallen.
• Ernstige buik-, bekken- of rugpijn.
• Abnormale bloedingen, inclusief rectale bloedingen of bloed braken.
• Ernstige hoofdpijn.

Maak een afspraak voor medisch onderzoek

Als de vermoeidheid twee weken of langer aanhoudt ondanks dat je probeert te rusten, stress vermindert, gezond eet en voldoende drinkt, maak dan een afspraak bij je arts voor nader onderzoek.

Over het algemeen weten de meesten dat ononderbroken slaap de oplossing is tegen vermoeidheid.

Weten en daadwerkelijk doen... dat is twee verschillende zaken!

De behoefte aan slaap neemt af naarmate men ouder wordt en varieert per persoon. Kleine kinderen hebben veel slaap nodig; schoolgaande kinderen hebben meestal 10–12 uur slaap per dag nodig om op school te kunnen concentreren. De meeste volwassenen voelen zich na 6–8 uur slaap fris. Ouderen slapen vaak zelfs nog minder.

Vermoeidheid is meestal te behandelen met veranderingen in levensstijl of dagelijkse routine. Het effect is niet onmiddellijk; het kan enkele dagen tot weken duren voordat verbetering optreedt.

Als de vermoeidheid niet verbetert ondanks veranderingen in levensstijl, kan dit betekenen dat er een onderliggende aandoening is. Die aandoening moet zo snel mogelijk worden behandeld.

Bij aanhoudende vermoeidheid of uitputting raadpleeg daarom zo snel mogelijk een arts, zodat eventuele ernstigere oorzaken vroegtijdig worden ontdekt en de behandeling direct kan beginnen!