Wat is TES (Drempelwaarde Elektrische Stimulatie) en waarvoor wordt het gebruikt?
Verschillende neurologische kinderziekten veroorzaken de zogenaamde centrale (hersen)verlamming – de meest kenmerkende vorm is cerebral palsy (CP, hersenverlamming). In de getroffen spieren leidt het verloren gaan van de hersen‑spierverbinding en het ontbreken van contracties na verloop van tijd tot spieratrofie (spierverlies), wat een van de belangrijkste oorzaken van langdurige beperkingen is. Om dit te voorkomen ontwikkelde Karen Pape de TES‑methode — Threshold (drempelwaarde) Electrical Stimulation.
TES is NIET hetzelfde als TENS!
De letters lijken op elkaar, maar de twee methoden verschillen fundamenteel:
- TENS = Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation – pijnbestrijding.
- TES = Threshold Electrical Stimulation – subcontractiele spieractivatie bij cerebral palsy.
Raak ze niet door elkaar! Dit artikel gaat uitsluitend over de Pape‑gebaseerde Threshold ES.
Kernidee
TES volgens het Pape‑protocol betekent onder de voelbare drempel liggen: het veroorzaakt geen zichtbare spiercontractie, maar verhoogt de doorbloeding en de voedingsaanvoer in de spier. Doel: voorkomen van gebruiksgebonden spieratrofie op langere termijn (6× per week, ’s nachts 8–12 uur, 2–4 jaar). De wetenschappelijke bewijzen zijn gemengd — sommige onderzoeken rapporteren positieve, andere negatieve resultaten. De moderne bewijslast voor NMES in CP is sterker, maar TES blijft onderdeel van een uitgebreid behandelplan.
Waarom is voortdurende "pulsering" belangrijk voor de spier?
Elke spier staat via de motorische zenuw in verbinding met het ruggenmerg en de hersenen. Bij een gezond lichaam is deze verbinding continu actief en werkt heen en weer. Dit regelt onder andere de spierspanning: ongeveer 10% van de spiervezels is altijd licht aangespannen en de vezels "wisselen" elkaar af. Dit zorgt voor voortdurende houdingsondersteuning.
Zonder de fijne, continue pulsering van de spiervezels zou de regulatie van de doorbloeding stagneren — tijdens de slaap speelt de spiertonus een sleutelrol in de veneuze terugvoer. De perifere bloedretour naar het hart wordt deels door de spierpomp ondersteund.
Wanneer de verbinding tussen spier en zenuw verbroken is:
- Als de onderbreking in het ruggenmerg of de hersenen ligt (centrale verlamming, bv. CP, beroerte): de spieren die de verbinding verliezen worden geleidelijk stijf — ze worden spastisch.
- Als het zenuwletsel onder het ruggenmerg plaatsvindt, in perifere zenuwen (denervatie, bv. peroneus‑parese): de spieren worden volledig slap.
In beide gevallen is het slechts een kwestie van tijd voordat het spierweefsel beschadigd raakt. Bij afwezigheid van contracties starten degeneratieve processen: het cytoplasma van de geatrofieerde vezels (de celcomponenten die functioneren mogelijk maken) neemt af, actine en myosine (de contractiele elementen) zijn weinig of afwezig, en uiteindelijk worden spiercellen vervangen door bindweefsel en vet. Dit proces voltrekt zich in ongeveer
NMES vs FES vs TES – wat is het verschil?
De term "elektrische stimulatie" omvat een hele groep therapeutische methoden. Bij cerebral palsy kom je doorgaans drie vormen tegen, elk met een ander doel:
NMES (Neuromuscular Electrical Stimulation)
De klassieke "spierstimulatie". Het geeft krachtige pulsen die zichtbare spiercontracties opwekken. Het kind kan rusten of actief meewerken; de stimulator kan ook autonoom werken. Doel: toename van spierkracht en neuromusculaire retraining.
Een meta‑analyse uit 2023 (14 RCT’s, 421 spastische CP‑kinderen) toonde aan dat NMES meetbaar de loopsnelheid en de globale motorische functie (GMFM) verbetert vergeleken met conventionele fysiotherapie.5 Een meta‑analyse uit 2022 (8 RCT’s, 294 CP‑kinderen) vond dat NMES gecombineerd met taakgerichte/constraint‑induced therapie handfunctie en bovenste extremiteit‑kracht verbeterde.7
ETS (Electromyography Triggered Stimulation)
ETS is een geavanceerdere vorm van NMES: de stimulatie wordt geactiveerd door een vrijwillige functionele beweging. Het wordt vaak gebruikt bij revalidatie na een beroerte en voor correctie van foot‑drop (peroneus‑verlamming) — de stimulatie activeert de peroneus‑geïnnervende spieren tijdens de swingfase van het lopen.8
ETS is dus "beweging‑geactiveerde" stimulatie, terwijl NMES eerder "statisch, zittend of liggend" is. Beide wekken spiercontractie op — TES doet dat niet.
TES (Threshold Electrical Stimulation)
Drempelwaarde elektrische stimulatie gebruikt subcontractiele prikkels — de impulssterkte ligt onder de voelbare drempel. Het veroorzaakt geen zichtbare spiercontractie en het kind voelt het meestal niet bewust. Het effect wordt bereikt door het verhogen van de doorbloeding en de cellulaire voedingsaanvoer.
Deze methode is specifiek gericht op het "levend houden" van de spier, niet op krachtopbouw. Het is een aanvulling op de andere twee methoden, geen vervanging.
Hoe werkt TES? — De doorbloedingstheorie
Het werkingsmechanisme van TES is niet volledig opgehelderd, maar de meest geaccepteerde theorie luidt als volgt:
- Subcontractiele stroom bereikt de spier (onder de voelbare drempel, ongeveer 1–2 mA).
- De stroom verhoogt lokaal de doorbloeding van het spierweefsel — alsof een milde "massage" wordt gegeven.
- De verhoogde doorbloeding transporteert groeifactoren en voedingsstoffen naar de spiervezels.
- Deze groeifactoren en voedingsstoffen worden vooral tijdens de slaap in de bloedbaan gepompt — daarom wordt TES vaak met een nachtelijk protocol toegepast.
- Goed gevoede spiervezels "herstellen zichzelf" en regenereren. Onder de microscoop is na TES‑behandeling meer cytoplasma zichtbaar en nieuw synthese van actine/miozyne wordt waargenomen.
Het opnieuw groeien van verschrompelde vezels duurt ongeveer 3–6 maanden — TES werkt dus niet direct maar is een langdurige, onderhoudende behandeling. Spieropbouw vereist continuïteit: volgens het Pape‑protocol is behandeling aanbevolen 6 nachten per week, dagelijks 8–12 uur, gedurende 2–4 jaar.
Belangrijke context
TES vervangt geen andere behandelingen (fysiotherapie, orthesen, NMES, chirurgische ingrepen), maar fungeert als aanvulling. Het kan deel uitmaken van een complex CP‑programma — het is geen op zichzelf staande oplossing. Een geschikt therapeutisch team (kinderarts/kinderneuroloog, kinderfysiotherapeut) helpt bij de indicatiestelling en instelling van TES.
Wat zeggen onderzoeken over TES?
Het is belangrijk de wetenschappelijke achtergrond van TES te bespreken: de bewijzen zijn gemengd. Sommige onderzoeken rapporteren positieve resultaten, andere negatieve. De hedendaagse bewijslast voor NMES is sterker voor algemene musculaire problemen bij CP — TES is specifiek bedoeld voor preventief, "levend‑houdend" gebruik.
"Waar komt TES vandaan? — Pape's eerste bevestiging"
De methode wordt geassocieerd met het werk van Karen Pape (Toronto). In de proof‑of‑concept studie uit 1993 werden bij 6 licht‑tot‑matig CP‑kinderen na 6 maanden nachtelijke subthreshold ES meetbare verbeteringen gezien op de Peabody motor development scales — bij stopzetting verdwenen de effecten, en bij hervatting keerden ze terug.1 Dit vormde de basis voor het TES‑protocol.
"Wat toonde de grootste TES‑studie aan?"
De strengste dubbel‑blinde, placebogecontroleerde studie (Dali et al., 2002) volgde 57 lopende CP‑kinderen (5–18 jaar) gedurende 12 maanden in actieve TES versus placebo. De uitkomst: er werd GEEN significant verschil gevonden in motorische functie, bewegingsbereik, spasticiteit of CT‑gemeten toename van spiermassa.2 Dit suggereert dat TES op zichzelf, volgens deze zorgvuldig opgezet studie, niet duidelijk beter presteerde dan placebo.
"Zijn er ook positieve TES‑resultaten?"
Ja, in specifieke populaties. In een klinische studie uit 1997 (Steinbok et al.) kregen kinderen die een selectieve dorsale rhizotomie (SDR) hadden ondergaan TES, en de actieve behandeling gaf significant betere GMFM‑resultaten (5,5% vs 1,9%, p=0,001) bij 1‑jaars follow‑up.3 Dus bij een chirurgisch gemodificeerde subgroep toonde TES effect.
"Wat levert moderne NMES in CP op? (ter vergelijking)"
De moderne NMES‑evidentie is sterker: een meta‑analyse uit 2023 (14 RCT’s, 421 spastische CP‑kinderen) toonde meetbare verbeteringen in loopsnelheid en globale motorische functie met NMES.5 Een andere pediatrische meta‑analyse uit 2021 (18 studies, 595 kinderen met CP, spinale spieratrofie of plexusbrachialisletsels) vond dat NMES spierkracht, bewegingsbiomechanica en functionele mobiliteit verbeterde.6
"Wat zegt een Cochrane‑niveau overzicht?"
De systematische review van Kerr et al. (2004), die TES, NMES en FES in CP analyseerde, concludeerde dat de bewijzen voor kracht‑ en functieverbetering "veelbelovend maar beperkt" zijn door kleine steekproeven en methodologische tekortkomingen.4
Hoe moeten we dit interpreteren?
TES is een specifieke, gerichte methode — geen "universeel wondermiddel". Resultaten zijn variabel en daarom wordt TES niet aanbevolen als enige behandeling voor CP. Moderne NMES heeft een sterkere bewijsbasis voor verbetering van kracht en functie, terwijl TES een aanvullende rol kan spelen, vooral voor nachtelijke, langdurige preventie van spieratrofie als onderdeel van een multidisciplinair programma. Kies altijd na medisch overleg de juiste methode.
Apparaten die geschikt zijn voor het TES‑protocol
Voor nachtelijke (8–12 uur), subcontractiele TES‑toepassing is een apparaat nodig dat programmeerbaar, laag in intensiteit en langdurig inzetbaar is. Huidige 4‑kanaals multifunctionele elektrotherapie‑apparaten op de markt voldoen vaak aan deze eisen:
Globus Genesy 300 Pro
Multifunctioneel elektrotherapie‑apparaat met TENS, EMS, NMES, FES, MENS, MCR en iontoforese‑programma’s. 4‑kanaals (8 elektroden). Programmaparameters kunnen fijn worden ingesteld voor het TES‑protocol. Ook geschikt voor thuisgebruik.
Globus Premium 400
Multifunctioneel Globus‑apparaat met TENS, EMS, NMES, MCR en iontoforese‑programma’s. 4‑kanaals, compact ontwerp. Kan worden gebruikt voor het TES‑protocol — fijnstelling van parameters volgens de gebruikershandleiding.
Globus Genesy 600 / Genesy 1500
Hoge‑eind Globus‑modellen met honderden programma’s. Het is mogelijk om unieke parameters in te stellen, zodat het Pape‑TES‑protocol configureerbaar is. Voor complexe revalidatiebehoeften.
Aanbeveling voor instelling
De op kinderen afgestemde TES‑protocollen moeten altijd door een kinderfysiotherapeut of kinderneurolog worden vastgesteld. De voelbare drempel verschilt per kind — het fijnregelen is een taak voor de specialist. Ouders of verzorgers kunnen worden ingewerkt voor veilig thuisgebruik.
Het klassieke Pape‑TES‑protocol
Hieronder het oorspronkelijke door Pape beschreven TES‑protocol. In de praktijk moet het echter worden aangepast aan de leeftijd van het kind, de spierstatus en de samenloop van andere behandelingen, onder leiding van een kinderneuroloog / kinderfysiotherapeut:
| Parameter | Waarde | Opmerking |
|---|---|---|
| Intensiteit | ~1–2 mA | Onder de voelbare drempel, VEROORZAAKT GEEN zichtbare contractie |
| Frequentie | ~35 Hz | Continu, laag |
| Duur (één nacht) | 8–12 uur | Tijdens slaap, zonder onderbreking |
| Per week | 6 nachten | Één nacht rust per week |
| Totaalduur | 2–4 jaar | Langdurige onderhoudsbehandeling |
| Elektrodeplaatsing | Op de doelspier | Meestal kuit, dij, volgens aanwijzing van de fysiotherapeut |
TES is een pediatrische behandeling
TES wordt specifiek aanbevolen voor kinderen met een diagnose door een neuroloog. Thuisgebruik moet altijd aanvankelijk worden opgestart met een fysiotherapeut — correcte elektrodeplaatsing, instelling van de intensiteit en veiligheidsregels zijn essentieel. Tijdens de nachtelijke behandeling is toezicht (zeker in de eerste weken) de verantwoordelijkheid van de ouder of verzorger.
Voordat je met TES begint
In de volgende situaties is TES contra‑indicatief of aan strikt medisch overleg gebonden:
- Ontbrekende kinderarts-/kinderneuroloog‑diagnose – TES is alleen geïndiceerd bij correct gediagnosticeerde CP of vergelijkbare pediatrische neurologische aandoeningen.
- Pacemaker, ICD of ander actief implantaat – elektrische behandeling in de nabijheid is gecontra‑indiceerd.
- Acute koorts of infectieziekte – wacht op herstel.
- Huidaandoening, letsel of gevoelsverlies op het behandelingsgebied – de huid moet intact zijn.
- Actieve kwaadaardige tumor in het behandelingsgebied – vermijd het betrokken gebied.
- Epilepsie of andere aanvalsklachten – stimulatie kan een trigger zijn; specialistische goedkeuring vereist.
- Ernstige cardiovasculaire aandoening – bij hartritmestoornissen of hartfalen cardiologische goedkeuring vragen.
- Te jonge leeftijd – bij kinderen jonger dan circa 2 jaar weegt de kinderarts de toepassing individueel af.
- Ernstige verstandelijke of communicatieve beperkingen – als het kind niet kan aangeven dat het ongemak ervaart, is zorgvuldiger toezicht nodig.
- Ongecontroleerd nachtelijk gebruik zonder toezicht – begin altijd met ouder/verzorger‑toezicht en veilige elektroderegeling.
Meer lezen
Voor de volledige contra‑indicatie‑lijst en technologie‑specifieke informatie, lees ons artikel over contra‑indicaties van elektrische behandeling.
Veelgestelde vragen
Fundamenteel. TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) is een pijnbehandelingsmethode — het prikkelt sensorische zenuwvezels om signaaldoorvoer naar de hersenen te moduleren. TES (Threshold Electrical Stimulation) werkt met onder de voelbare drempel liggende stimulatie voor weefselvoeding van spierweefsel. TENS is kortdurend (20–30 min), TES is langdurig (8–12 uur 's nachts). Ander apparaat, ander doel, ander protocol.
Volgens het Pape‑protocol wel — preventie van spieratrofie vraagt continuïteit. In de moderne praktijk wordt de duur echter geïndividualiseerd op basis van de toestand van het kind en de aansluiting met andere therapieën. Een neuroloog en fysiotherapeut evalueren regelmatig de noodzaak en voortgang.
De methode is specifiek en levert niet bij elk kind even meetbare resultaten op. De grootste dubbel‑blinde studie (Dali 2002) vond geen significant verschil versus placebo in de totale populatie2, terwijl een andere studie (Steinbok 1997) bij een subgroep na rhizotomie positieve effecten rapporteerde.3 Kortom: niet gegarandeerd voor iedereen, maar in bepaalde omstandigheden nuttig. Gebruik TES als onderdeel van een complex behandelplan op advies van een kinderneuroloog.
Deze keuze is specialistisch: NMES voor krachtopbouw (zichtbare contractie), ETS voor functionele bewegings‑hertraining (lopen, armbeweging), TES voor het "levend houden" van de spier (preventief, nachtelijk, subcontractiel). Moderne CP‑protocollen gebruiken vaak een combinatie, naast fysiotherapie.5, 7
Oorspronkelijk werd het door Pape voor CP ontwikkeld. Het basisprincipe (nachtelijke subcontractiele stimulatie om bloeddoorstroming en voeding te verhogen ter preventie van spieratrofie) zou theoretisch voor andere pediatrische neurologische aandoeningen inzetbaar zijn (bv. spinale spieratrofie, plexusbrachialisletsels), maar er is weinig gerichte klinische bewijsvoering voor deze indicaties.6 NMES is buiten CP ook in meerdere pediatrische aandoeningen onderzocht.
In de meeste studies gericht op pediatrische NMES/TES blijkt de methode veilig — complicaties zijn zeldzaam en de therapie wordt meestal goed verdragen.3, 6 Belangrijkste aandachtspunten: specialistische supervisie bij aanvang, correcte elektrodeplaatsing en ouderlijk toezicht (vooral tijdens de eerste nachten). Bij huidreacties wordt de behandeling onderbroken.
Samenvatting — Kort overzicht
Bronnen
- Pape KE, Kirsch SE, Galil A, Boulton JE, et al. (1993). Therapeutic electrical stimulation (TES) for the treatment of disuse muscle atrophy in cerebral palsy. Journal of Pediatric Orthopedics 13(5):628-633. PubMed: 8376565
- Dali C, Hansen FJ, Pedersen SA, Skov L, et al. (2002). Threshold Electrical Stimulation (TES) in ambulant children with CP: a randomized double-blind placebo-controlled clinical trial. Developmental Medicine & Child Neurology 44(6):364-369. PubMed: 12088304
- Steinbok P, Reiner A, Kestle JR. (1997). Therapeutic electrical stimulation following selective posterior rhizotomy in children with spastic diplegic cerebral palsy: a randomized clinical trial. Developmental Medicine & Child Neurology 39(8):515-520. PubMed: 9295846
- Kerr C, McDowell B, McDonough S. (2004). Electrical stimulation in cerebral palsy: a review of effects on strength and motor function. Developmental Medicine & Child Neurology 46(3):205-213. PubMed: 14995090
- Chen YH, Wang HY, Liao CD, Liou TH, Escorpizo R, Chen HC. (2023). Effectiveness of neuromuscular electrical stimulation in improving mobility in children with cerebral palsy: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Rehabilitation 37(1):3-16. PubMed: 35730135
- Cobo-Vicente F, San Juan AF, Larumbe-Zabala E, et al. (2021). Neuromuscular Electrical Stimulation Improves Muscle Strength, Biomechanics of Movement, and Functional Mobility in Children With Chronic Neurological Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. Physical Therapy 101(10):pzab170. PubMed: 34184031
- Ou CH, Shiue CC, Kuan YC, Liou TH, Chen HC, Kuo TJ. (2023). Effectiveness of Neuromuscular Electrical Stimulation for Upper-Limb Function and Reducing Spasticity in Children With Cerebral Palsy: A Meta-Analysis. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation 102(2):151-158. PubMed: 35687763
- Khamis S, Herman T, Krimus S, Danino B. (2018). Is functional electrical stimulation an alternative to ankle-foot orthotic management in children with cerebral palsy?. European Journal of Paediatric Neurology 22(1):7-16. PubMed: 29102346
- Leandro de Albuquerque G, da Silva Souza V, Matheus Santos da Silva Calado C, et al. (2024). Effects of perinatal anoxia and sensorimotor restriction on skeletal muscle and microglia in animal models of cerebral palsy: a systematic review and meta-analysis. Neuroscience 563:93-109. PubMed: 39515512
