Wat is een springersknie — en waarom gaat het niet vanzelf over?
De kenmerkende klacht is pijn bij de onderste punt van de knieschijf, op een plek die u met één vinger kunt aanwijzen: eerst alleen na de training, daarna aan het begin van de training (waarbij de pijn „na het warm worden verdwijnt”), en uiteindelijk tijdens de training en ook in het dagelijks leven — bij traplopen, hurken en na lang zitten. En daar zit de valkuil waarvoor dit artikel is geschreven: een springersknie is geen blessure die u simpelweg kunt „uitrusten”. In rust neemt de pijn af, maar de pees wordt niet sterker — bij de eerste zwaardere belasting begint alles opnieuw. De oplossing is precies het tegenovergestelde van wat uw instinct ingeeft: u moet de pees niet ontzien, maar verstandig en geleidelijk belasten.
Kernidee
Volgens de huidige stand van het onderzoek is een springersknie geen klassieke ontsteking, maar een door overbelasting verstoorde en „slecht herstelde” herstructurering van de pees — daarom werken alleen rust, ontstekingsremmende tabletten of een corticosteroïdinjectie op zichzelf niet blijvend. Wat in onderzoeken duurzaam werkt, is een consequent uitgevoerd oefenprogramma met belasting gedurende meerdere weken — zoals excentrisch hurken op een helling of zware, langzaam uitgevoerde krachttraining — waarmee de pees geleidelijk opnieuw wordt opgebouwd. Fysiotherapie (softlaser, ultrageluid) kan dit proces ondersteunen; ze vervangt de oefeningen niet.
Wat gebeurt er in de pees — en bij wie ontstaat het?
Klik op de tabbladen:
Een pees lijkt op een gevlochten touw: duizenden parallelle collageenvezels brengen de kracht over. Als de belasting blijvend groter is dan het herstelvermogen van de pees kan bijhouden, ontstaan er microscheurtjes in de vezels en verloopt het herstel gehaast: er ontstaat ongeordend bindweefsel van mindere kwaliteit, met ingegroeide kleine bloedvaten en zenuwuiteinden — die laatste zijn de belangrijkste bron van de pijn. Histologisch zijn er dan nauwelijks ontstekingscellen aanwezig — daarom is de naam tendinopathie nauwkeuriger dan tendinitis, en daarom geneest een ontstekingsremmer dit proces niet: het herstructurerende peesweefsel moet niet „afgekoeld” worden, maar door geordende belasting opnieuw worden opgebouwd. Hetzelfde mechanisme speelt ook bij de achillespees en in de elleboog — het principe is daar hetzelfde: Achillespeesontsteking →
Een springersknie verloopt kenmerkend stapsgewijs.
Stadium 1: pijn alleen NA de training — de prestaties nemen nog niet af.
Stadium 2: pijn aan het begin van de training, die bij het warm worden „verdwijnt”, maar bij vermoeidheid terugkomt.
Stadium 3: pijn tijdens en na de training, met afnemende prestaties — ook dagelijkse activiteiten (traplopen, hurken, lang zitten) worden beïnvloed.
Stadium 4: gedeeltelijke of volledige scheur van de pees.
De les: hoe eerder u begint met het sturen van de belasting, hoe korter de weg terug — in stadium 1-2 duurt dit weken, in stadium 3 doorgaans maanden. Dat de pijn „bij het warm worden verdwijnt” is geen geruststellend teken, maar de definitie van stadium 2.
De belangrijkste factor is een plotselinge toename van de belasting: een nieuw seizoen, een trainingskamp, een harde sportvloer of meer sprongen — de pees houdt van langzaam opgebouwde belasting, niet van een plotselinge piek. Ook stijve bovenbeen- en kuitspieren dragen bij (een gespannen spier geeft meer kracht door aan de pees), evenals zwakke bil- en rompspieren (slechte landingstechniek), platvoeten of een hoge voetboog, overgewicht; het komt vaker voor bij jongens en mannen.
Bij adolescenten komt dezelfde belasting niet op de pees terecht, maar op de groeischijven — pijn aan de knobbel onder de knieschijf is bij tieners de ziekte van Osgood-Schlatter, geen springersknie, en vereist een andere behandeling.
Preventie volgt dezelfde lijst in omgekeerde richting: geleidelijke verhoging van de belasting (de regel van ongeveer 10% per week), rekken, sterke bil- en rompspieren en goede schoenen.
De basis van de behandeling: het oefenprogramma met belasting
Na het stellen van de diagnose (palpatie, ultrageluid en zo nodig MRI) en het uitsluiten van een scheur bestaat de basis van de behandeling uit een consequent oefenprogramma van 12 weken. Er zijn twee door onderzoek ondersteunde varianten — beide kunnen thuis worden uitgevoerd:
| Programma | Hoe? | Voor wie? |
|---|---|---|
| Excentrisch hurken op een helling | Op een hellingplank van ongeveer 25 graden laat u zich op één been LANGZAAM zakken in een hurkzit met het pijnlijke been (dit is de pijnlijke fase) en komt u vervolgens met het andere been of met hulp weer omhoog. 3×15 herhalingen, tweemaal per dag, gedurende 12 weken.1 | Het klassieke en meest onderzochte protocol; buiten het seizoen of bij een lagere activiteitsgraad |
| Zware, langzaam uitgevoerde krachttraining (HSR) | Hurken, legpress met een apparaat of gewichten: hoge weerstand, zeer langzaam tempo (3 seconden omlaag, 3 seconden omhoog), 3 trainingen per week, met geleidelijk verhoogd gewicht, gedurende 12 weken.2 | Voor patiënten die toegang hebben tot een sportschool en willen terugkeren naar hun sport — in het onderzoek waren zij hiermee het meest tevreden |
| Aanvullende onderdelen | Dagelijks rekken van bovenbeen-, kuit- en bilspieren; bil- en rompkrachttraining; verbetering van de landingstechniek (zacht landen met gebogen knieën) | Voor iedereen — het ontlasten van de patellapees hangt hier op lange termijn van af |
Twee regels maken het programma effectief. De eerste: matige pijn tijdens de oefening (tot 3-4 op een schaal van 10) is toegestaan en zelfs te verwachten — dit is geen teken van schade; scherpe, toenemende pijn die de volgende dag erger is, is niet toegestaan. De tweede: u hoeft de sportbelasting niet tot nul terug te brengen, maar moet die aanpassen aan het pijnstadium (minder sprongen, meer techniek- en krachttraining) en daarna stapsgewijs weer opbouwen: De belasting opbouwen tijdens revalidatie →
Aanvullende fysiotherapie voor thuis
Naast het oefenprogramma — niet in plaats daarvan — kunnen de volgende hulpmiddelen worden gebruikt als aanvullende behandeling van de pijn en het herstel van de pees:
Personal-Laser L400
Softlaser van 808 nm voor behandeling op afzonderlijke punten: hiermee kunnen de aanhechtingsplaats en het verloop van de pees worden behandeld, in kuren en als aanvulling op het rek- en krachtprogramma. Over laserbehandeling van peesontstekingen en de dosering gaat een apart artikel: Softlaser bij peesontsteking →
SonicRelief
Therapeutisch ultrageluid voor thuis: de diepe weefselmicromassage is een traditionele aanvullende behandeling van pezen en aanhechtingsplaatsen — geschikt voor kleine, goed te richten oppervlakken en dagelijkse behandelingen van enkele minuten.
Premium 400
De TENS-programma's zijn bedoeld om de pijn te verlichten (zodat u het oefenprogramma kunt uitvoeren), de EMS-programma's voor het versterken van de bovenbeen- en bilspieren — de sportprogramma's (Runner, Soccer, Cycling Pro) zijn specifiek ontwikkeld voor sportief gebruik.
Wanneer een thuisprogramma niet volstaat — de rode vlaggen
- Plotselinge, knappend aanvoelende pijn + de knie niet kunnen strekken – verdenking op een gedeeltelijke of volledige scheur van de patellapees (bij een spronglanding of het inzetten van een sprint): direct orthopedisch-traumatologische hulp inschakelen; een volledige scheur is een operatieve spoedsituatie.
- Pijn onder de knieschijf tijdens de adolescentie – bij tieners wijst dit beeld meestal op de ziekte van Osgood-Schlatter of overbelasting van de groeizone van de onderste knieschijfpunt: het volwassen peesprotocol (hurken op een helling, HSR) is hiervoor niet geschikt — begeleiding door een sportarts of orthopedist is nodig.
- Een gezwollen, warme knie die ook in rust pijn doet – een springersknie geeft plaatselijke pijn die afhankelijk is van belasting; een ontsteking van het hele gewricht wijst op een andere aandoening (artritis, jicht of infectie) — laat dit onderzoeken: Overzicht van gewrichtspijn →
- Geen resultaat na 3 maanden consequent oefenen – dan zijn controlebeeldvorming en een nieuwe beoordeling door een specialist aangewezen (gedeeltelijke scheur? andere oorzaak?) — niet het eindeloos forceren van het programma.
- Herhaalde corticosteroïdinjecties in de pees – een corticosteroïd in de patellapees kan tijdelijk verbetering geven, maar verzwakt de structuur van de pees en verhoogt het risico op een scheur — vraag om uitleg als dit wordt voorgesteld en lees: Corticosteroïden: vriend of vijand? →
Wat zeggen de onderzoeken? Op basis van vragen van lezers
„Waarom moet ik op een helling hurken? Maakt dat echt verschil?”
Ja, dat maakt verschil — en een directe vergelijking heeft dat aangetoond. In een baanbrekend onderzoek van een Australische sportkliniek deed één groep sporters met een chronische springersknie gedurende 12 weken excentrische hurkoefeningen op een vlakke ondergrond, terwijl de andere groep dit op een hellingplank van 25 graden deed. Het resultaat was opvallend verschillend: de pijn in de hellinggroep daalde op een schaal van 100 van 74 naar 28 punten, en de meerderheid keerde terug naar de sport — de groep die op een vlakke ondergrond hurkte, verbeterde praktisch niet.1 De verklaring: de helling schakelt de „hulp” van de kuitspier uit en richt de belasting op de patellapees — precies de plek waar we herstructurering willen stimuleren. Een hellingplank kan thuis worden vervangen door bijvoorbeeld een dik boek of een wigvormige plank; het gaat om de hoek en de langzame, gecontroleerde beweging omlaag.
„Is een corticosteroïdinjectie niet eenvoudiger?”
Op korte termijn wel, maar op lange termijn werkt dit meestal averechts. In een Deens gerandomiseerd onderzoek werden drie behandelingen voor een springersknie met elkaar vergeleken: een corticosteroïdinjectie, excentrisch hurken op een helling en zware, langzaam uitgevoerde krachttraining (HSR). Na twaalf weken waren alle drie de groepen verbeterd — de corticosteroïdgroep het snelst. Een half jaar later waren de resultaten van de corticosteroïdgroep echter weer verslechterd, terwijl het effect van beide oefenprogramma's behouden bleef; de HSR-groep was het meest tevreden en in hun peesweefsel was ook meetbare structurele verbetering zichtbaar (een geordendere collageenherstructurering).2 De les is tweeledig: snelle verlichting van klachten is niet hetzelfde als herstel — en bij peesaandoeningen is de geduldigere weg duurzamer.
„Wat kan softlaser toevoegen?”
Als aanvulling kan softlaser een plaats hebben, mits goed ingesteld. Een meta-analyse van laserbehandeling bij peesaandoeningen concludeerde op basis van 25 onderzoeken dat softlaser bij peesklachten een consistente pijnvermindering gaf wanneer de aanbevolen (WALT) doseringsrange werd gebruikt — instellingen onder deze range waren „zuinig” maar ineffectief.3 De algemene les van deze technologie is: niet het bestaan van het apparaat, maar de golflengte, het vermogen en de dosis per punt bepalen het resultaat. In de praktijk is laser tijdens de pijnlijkere fasen een aanvulling op het oefenprogramma met belasting — ik heb de dosering en behandelpunten uitgebreid beschreven in het artikel over peesontsteking: Softlaser bij peesontsteking →
Veelgestelde vragen
In de meeste gevallen wel — met aanpassingen. In stadium 1-2 kunt u blijven sporten met minder sprongen; in stadium 3 moet u spring- en sprintonderdelen doorgaans tijdelijk stoppen, maar kracht- en techniektraining kunnen doorgaan. Volledig stoppen is zelden een goede oplossing: een pees heeft belasting nodig. De maatstaf voor terugkeer is niet de kalender, maar de pijnproef: op één been hurken en daarna springen zonder pijn — en kijken hoe de knie de volgende dag reageert.
Als symptoomverlichting wel: de band verandert de trekrichting van de pees en verdeelt de belasting, waardoor veel sporters merkbaar minder pijn hebben tijdens het trainen. Wat de band niet kan, is de pees genezen — hij kan een aanvulling zijn op het oefenprogramma, maar geen vervanging. Als u met een band pijnvrij bent, betekent dat niet dat de pees hersteld is, maar dat u het symptoom heeft omzeild — u moet het programma van 12 weken dus nog steeds afmaken.
Een pees is langzaam weefsel — afhankelijk van het stadium moet u realistisch rekenen op 6 weken tot 6 maanden; de onderzoeksprotocollen duren niet voor niets 12 weken. De meest voorkomende reden dat het misgaat, is niet de verkeerde methode, maar ongeduld: na 2-3 weken verbetering weer volledig belasten — en alles begint opnieuw. Houd er rekening mee dat de belastbaarheid van de pees na het verdwijnen van de pijn nog weken wordt opgebouwd; bouw uw terugkeer stapsgewijs op en blijf ook daarna 1-2 keer per week krachttraining doen om het resultaat te behouden.
Op basis van de plaats en het karakter van de pijn. Bij een springersknie zit de pijn in de pees ONDER de knieschijf, op een plek die u met één vinger kunt aanwijzen, en ontstaat deze bij spring- en remmende belasting. Patellofemorale pijn (achter de knieschijf) is vager, wordt „rond of achter de knieschijf” gevoeld en neemt toe bij naar beneden lopen op een trap, hurken en lang zitten. De behandeling van beide aandoeningen verschilt deels, dus het is goed om dit vast te stellen — een volledig overzicht van de knie helpt u de plaats te bepalen: Oorzaken van kniepijn →
Zelden. Een operatie (het blootleggen en verwijderen van het herstructurerende peesweefsel) is bedoeld voor hardnekkige gevallen die niet reageren op een goed begeleide conservatieve behandeling van ten minste 3-6 maanden en voor scheuren — de grote meerderheid van de patiënten herstelt zonder operatie. Als een operatie nodig is, volgt daarna dezelfde geleidelijke opbouw van de belasting als bij een conservatieve behandeling — u ontkomt dus ook dan niet aan het oefenprogramma, u begint er alleen later mee.
Samenvatting – Snel overzicht
Bronnen
- Purdam CR, Jonsson P, Alfredson H, Lorentzon R, Cook JL, Khan KM. A pilot study of the eccentric decline squat in the management of painful chronic patellar tendinopathy. Br J Sports Med. 2004;38(4):395-397. DOI: 10.1136/bjsm.2003.000053
- Kongsgaard M, Kovanen V, Aagaard P, et al. Corticosteroid injections, eccentric decline squat training and heavy slow resistance training in patellar tendinopathy. Scand J Med Sci Sports. 2009;19(6):790-802. DOI: 10.1111/j.1600-0838.2009.00949.x
- Tumilty S, Munn J, McDonough S, Hurley DA, Basford JR, Baxter GD. Low level laser treatment of tendinopathy: a systematic review with meta-analysis. Photomed Laser Surg. 2010;28(1):3-16. DOI: 10.1089/pho.2008.2470
