Oorzaken en behandeling van spierkrampen

De oorzaak van nachtelijke spierkrampen is meestal niet te achterhalen. Met het ouder worden komen ze vaker voor.

Algemeen gezegd kunnen spierkrampen samenhangen met spiervermoeidheid, voedingstoestand, zuurstoftoevoer en zenuwproblemen. Deze situaties kunnen ook bij gezonde mensen voorkomen, maar veroorzaken dan meestal slechts tijdelijke en zeldzame krampen. Bij terugkerende nachtelijke krampen moet men echter denken aan een onderliggende aandoening die de oorzaak kan zijn. Als je geen bekende ziekte hebt maar vaak kramp in je benen krijgt, laat je dan uitgebreid onderzoeken.

Laten we de aandoeningen bespreken die vaak gepaard gaan met nachtelijke beenkrampen.

Fysieke/structurele afwijkingen

Perifere arteriële ziekte (PAD)

Een veelvoorkomend circulatieprobleem. Er ontstaan afzettingen aan de binnenwand van de slagaders, waardoor het vaatkanaal steeds nauwer wordt (het is als een keukenafvoer die langzaam verstopt raakt en waarbij het water steeds moeilijker wegloopt).
Door de vernauwing bereikt niet genoeg bloed de ledematen, waardoor deze een tekort aan zuurstof en voedingsstoffen ondervinden.

Meestal treedt het in de benen op, maar het kan ook in de handen ontstaan. De klachten zijn vooral bij beweging duidelijker – dan hebben de spieren meer bloed (en zuurstof) nodig. Al tijdens het lopen kan pijn in het been optreden (claudicatio), die na een bepaalde afstand optreedt. Na stoppen en rust kun je weer een stukje lopen. De verminderde bloed- en zuurstoftoevoer kan ook nachtelijke spierkrampen veroorzaken, vooral in de kuit.

Perifere vaatziekte is in een vroeg stadium nog behandelbaar. Dit vereist echter vaak een ingrijpende leefstijlverandering. Dagelijkse lichamelijke activiteit (wandelen, hiken, joggen, fietsen) en gezonde voeding (minimaliseren van transvetten) vormen de basis. Roken verergert de aandoening en moet daarom in alle vormen worden gestaakt.

Ruggenmergkanaalvernauwing

Een vernauwing van het wervelkanaal kan ontstaan door botafzettingen. Het wervelkanaal vernauwt en kan druk uitoefenen op de daarin lopende zenuwen. Meestal komt dit voor in het onderste gedeelte van de rug (lumbaal) en in de nek.

Een deel van de patiënten heeft geen klachten. Anderen kunnen pijn, tintelingen, gevoelloosheid en spierzwakte ontwikkelen. De klachten kunnen in de loop van de tijd verergeren.

Ruggenmergkanaalvernauwing wordt vaak veroorzaakt door degeneratieve veranderingen samenhangend met wervelkolomveroudering. In ernstige gevallen kunnen artsen opereren om ruimte te maken voor het ruggenmerg of de uitgaande zenuwen.

Metabole problemen

Acute nierinsufficiëntie

De nieren worden plotseling niet meer in staat geacht afvalstoffen uit het bloed te filteren. Als je nieren hun filterfunctie verliezen, kunnen gevaarlijke hoeveelheden afvalstoffen zich in je bloed ophopen en verandert de chemische samenstelling. Acute nierschade ontwikkelt zich snel, meestal in minder dan enkele dagen. Meestal treedt het op bij patiënten die al in het ziekenhuis liggen in kritieke toestand en intensieve zorg nodig hebben. Het kan levensbedreigend zijn en intensieve behandeling vereisen, maar het is omkeerbaar. Je nierfunctie kan terugkeren naar normaal of vrijwel normaal.

Addison (bijnierinsufficiëntie)

Ook bekend als bijnierschorsinsufficiëntie. Een niet veelvoorkomende aandoening die ontstaat als het lichaam te weinig cortisol en aldosteron produceert. Deze hormonen zijn onder meer belangrijk voor de regulatie van het transport van Na, Cl en kalium over celmembranen. Verstoring van het ionenevenwicht van celmembranen verandert de neuromusculaire prikkelbaarheid en kan leiden tot frequente krampen.

Het kan in alle leeftijdsgroepen en bij beide geslachten voorkomen en potentieel levensbedreigend zijn. De behandeling bestaat uit het aanvullen van de ontbrekende hormonen.

Bloedarmoede

Er zijn niet genoeg gezonde rode bloedcellen om voldoende zuurstof naar de weefsels van het lichaam te brengen. Hierdoor kun je je moe en zwak voelen. Er bestaan veel vormen en oorzaken van bloedarmoede. Het kan tijdelijk of langdurig zijn en variëren van mild tot ernstig. Raadpleeg je behandelend arts als je bloedarmoede vermoedt, want het kan ook een teken van een ernstiger aandoening zijn.

De behandeling varieert van voedingssupplementen tot medische ingrepen. Sommige typen kun je voorkomen met gezonde, gevarieerde voeding.

Chronische nierziekte

Ook wel chronische nierinsufficiëntie genoemd. Het betekent een geleidelijke afname van de nierfunctie. De nieren filteren afvalstoffen en overtollig vocht uit het bloed, die vervolgens via de urine worden uitgescheiden. In gevorderde stadia kan gevaarlijke ophoping van vocht, elektrolyten en afvalstoffen in het lichaam optreden. In een vroeg stadium kunnen er weinig of geen symptomen zijn; het wordt vaak pas duidelijk als de nierfunctie aanzienlijk is aangetast.

De behandeling van chronische nierziekte richt zich op het vertragen van de voortgang van de nierschade, meestal door de onderliggende oorzaak onder controle te houden. Het kan uitmonden in eindstadium nierfalen, wat zonder kunstmatige filtering (dialyse) of niertransplantatie dodelijk kan zijn.

Cirrhose (leverfibrose)

Levercirrose is het late stadium van littekenvorming (fibrose) in de lever, veroorzaakt door verschillende leverziekten en -aandoeningen zoals hepatitis en chronisch alcoholmisbruik. Gifstoffen, ziekteverwekkers en alcohol beschadigen levercellen, waarna de lever probeert zichzelf te herstellen. Daarbij wordt het beschadigde leverweefsel vervangen door littekenweefsel. Naarmate levercellen verloren gaan, neemt het aantal functionele levercellen af en neemt het littekenweefsel toe. Dit littekenweefsel heeft geen ontgiftende functie, waardoor de ontgiftingscapaciteit van de lever geleidelijk vermindert. In gevorderde stadia kan dit levensbedreigend zijn omdat de bescherming tegen toxines geheel wegvalt (gedecompenseerde cirrose).

De door cirrose veroorzaakte leverbeschadiging is onomkeerbaar. Vroege ontdekking en behandeling van de oorzaak kan verdere schade voorkomen en in beperkte mate verbetering mogelijk maken.

Hyperthyreoïdie (overactieve schildklier)

De schildklier produceert te veel thyroxine. Dit kan de stofwisseling versnellen en leiden tot ongewilde gewichtsafname en een snelle of onregelmatige hartslag.

Er zijn verschillende behandelingen beschikbaar. Artsen gebruiken schildklierremmende medicijnen en radioactief jodium om de productie van schildklierhormonen te verminderen. Soms is (gedeeltelijke) verwijdering van de schildklier operatief een optie. Over het algemeen reageren de meeste patiënten goed op tijdig gestart beleid.

Hypothyreoïdie (traagwerkende schildklier)

Hierbij maakt de schildklier onvoldoende van sommige cruciale hormonen aan. In een vroeg stadium veroorzaakt dit niet altijd merkbare klachten. Onbehandeld kan het in de loop van de tijd leiden tot verschillende gezondheidsproblemen zoals gewichtstoename, gewrichtspijn, onvruchtbaarheid en hartziekten. Behandeling met synthetische schildklierhormonen is doorgaans eenvoudig, veilig en effectief – de juiste dosering moet echter worden vastgesteld.

Type 1 diabetes

Vroeger bekend als jeugddiabetes of insulineafhankelijke diabetes. Het is een chronische aandoening waarbij de alvleesklier weinig of geen insuline produceert. Insuline is een hormoon dat nodig is om suiker (glucose) in de cellen te krijgen zodat deze energie kan produceren.

Bij de ontwikkeling van type 1 diabetes spelen verschillende factoren een rol, waaronder genetica en bepaalde virussen. Hoewel het meestal bij kinderen of adolescenten begint, kan het ook bij volwassenen optreden. Ondanks veel onderzoek is type 1 diabetes niet te genezen. De behandeling richt zich op het reguleren van de bloedglucose met insuline, voeding en leefstijlaanpassingen om complicaties te voorkomen.

Type 2 diabetes

Het is een verstoring van het gebruik en de regulatie van suiker (glucose) als brandstof. Deze chronische aandoening leidt ertoe dat te veel suiker in de bloedbaan circuleert. Een hoge bloedglucosespiegel kan uiteindelijk leiden tot problemen van de bloedvaten, zenuwen en het immuunsysteem.

Bij deze aandoening spelen vooral twee onderling samenhangende problemen: de alvleesklier produceert niet genoeg insuline en de lichaamscellen reageren slecht (resistent) op insuline, waardoor ze minder suiker opnemen.

Type 2 diabetes werd vroeger volwassenendiabetes genoemd, maar zowel type 1 als type 2 kunnen bij kinderen en volwassenen beginnen. Type 2 is vaker bij oudere volwassenen, maar door de toename van overgewicht bij kinderen komt het steeds vaker bij jongeren voor.

Er is geen genezing, maar gewichtsverlies, goede voeding en lichaamsbeweging kunnen helpen de ziekte te beheersen. Als dieet en beweging niet voldoende zijn om de bloedglucose te reguleren, kunnen medicijnen tegen diabetes of insulinetherapie nodig zijn.

Medicijnen en sommige behandelingen

• Diuretica (middelen die vochtretentie verminderen): plaspillen, een veelgebruikte behandeling van hoge bloeddruk. Ze helpen het lichaam van zout (natrium) en vocht te ontdoen. De meeste laten de nieren meer natrium uitscheiden in de urine; natrium neemt water mee uit het bloed en vermindert zo het volume dat door aders en slagaders stroomt. Dit verlaagt de bloeddruk.
• Sommige bloeddrukverlagende medicijnen
• Cholesterolverlagende medicijnen (statines)
• Orale anticonceptiva
• Dialyse

Andere aandoeningen

Uitdroging

Uitdroging (dehydratatie) ontstaat wanneer je meer vocht gebruikt of verliest dan je inneemt en je lichaam niet genoeg water en andere vloeistoffen overhoudt om normaal te functioneren. Als je het verloren vocht niet aanvult, raak je uitgedroogd.

Deze toestand is vooral gevaarlijk voor jonge kinderen en oudere volwassenen. Bij jonge kinderen is de meest voorkomende oorzaak ernstige diarree en braken. Oudere volwassenen hebben van nature minder lichaamswater en kunnen aandoeningen hebben of medicijnen gebruiken die het risico verhogen. Dit betekent dat zelfs kleinere ziektes, zoals een luchtweginfectie of een urineweginfectie, bij ouderen tot uitdroging kunnen leiden.

Uitdroging kan ook optreden bij warm weer als je niet genoeg drinkt – vooral bij intensieve lichamelijke inspanning.

Milde of matige uitdroging kan eenvoudig worden omgekeerd door meer vloeistof te drinken (let ook op aanvulling van mineralen). Ernstige uitdroging vereist onmiddellijke medische (ziekenhuis)behandeling.

Diarree

Losse, waterige en/of frequentere ontlasting is een veelvoorkomend probleem. Diarree duurt meestal maar kort, hooguit enkele dagen. Als het niet binnen 1–2 dagen overgaat, kan er een andere oorzaak achter zitten.

Spiervermoeidheid

Zenuwschade

Dit kan bijvoorbeeld ontstaan na een operatie of door de behandeling van een tumor, zoals bestraling.

Osteoartritis (slijtage van de gewrichten)

De meest voorkomende vorm van artritis, die wereldwijd miljoenen mensen treft. Door de aandoening brokkelt het beschermende kraakbeen van de uiteinden van de botten langzaam af en slijt. Het kan elk gewricht aantasten, maar treft het vaakst de gewrichten van de handen, knieën, heupen en wervelkolom.

De symptomen zijn meestal behandelbaar, hoewel de reeds opgetreden gewrichtsschade niet kan worden omgekeerd. Een actieve levensstijl, het behouden van een gezond gewicht en bepaalde behandelingen kunnen de progressie vertragen en helpen pijn en functie te verbeteren.

Ziekte van Parkinson

Een progressieve neurologische ziekte die de beweging beïnvloedt. De symptomen beginnen soms met een nauwelijks zichtbaar trillen van één hand. Trillen is een kenmerkend symptoom. Daarnaast zijn spierstijfheid en vertraagde beweging kenmerkend. In een vroeg stadium zijn er mogelijk weinig of geen gezichtsuitingen; de armen bewegen bijvoorbeeld mogelijk niet mee tijdens het lopen. Spraak kan zacht of onduidelijk zijn. De symptomen verergeren echter na verloop van tijd.

Hoewel niet te genezen, kunnen medicijnen de klachten aanzienlijk verbeteren.

Zwangerschap

De eerder genoemde oorzaken kunnen vaak gepaard gaan met nachtelijke beenkrampen als symptoom. Voor een exacte diagnose vraag je altijd advies en oordeel van je behandelend arts of een andere zorgprofessional.

Wanneer ga je naar de dokter?

Voor de meeste mensen zijn nachtelijke beenkrampen vooral hinderlijk — iets dat je soms uit je slaap haalt. In sommige gevallen is het echter raadzaam om een arts te raadplegen.

Ga onmiddellijk naar de arts als

• je krampen hevig en langdurig zijn
• je mogelijk in contact bent gekomen met een giftige stof, zoals lood.

Maak een afspraak bij de huisarts als

• je overdag moe bent omdat de beenkrampen je slaap verstoren en je niet kunt uitrusten
• je spierzwakte en spierverlies ontwikkelt als gevolg van de beenkrampen.

Huismiddelen tegen beenkrampen

Nachtelijke kuitkrampen kunnen worden voorkomen door het volgende:

• Voorkom uitdroging. Let op je vochtinname.
• Gebruik regelmatig een voedingssupplement met mineralen en sporenelementen (in A-tot-Z-producten bevat één tablet per dag meestal van alle benodigde stoffen de aanbevolen hoeveelheid).
• Rek en ontspan je beenspieren voor het slapen gaan.
• Maak voor het naar bed gaan een korte wandeling of gebruik een hometrainer enkele minuten.
• Dit versnelt de bloedcirculatie, waardoor de spieren van zuurstof en voedingsstoffen worden voorzien.
• Behandel de verkrampte spier voor het slapen met een spierstimulatieapparaat! Programma's ter verbetering van de bloedcirculatie, regeneratie of capillarisatie verlichten snel de klachten. Spierstimulatie verhoogt de doorbloeding, ontspant de spieren en vermindert de neuromusculaire activiteit (dus de neiging tot kramp).

Ontspanning van de kuit

Rek en ontspan ’s avonds voor het slapen de kuitspieren. Als je spieren stijf en gespannen zijn, kan rekken en ontspannen op zichzelf al je klachten oplossen. Als je de hele dag op je voeten staat of veel loopt en je onderbenen 's avonds gespannen aanvoelen, zal dit zeer waarschijnlijk helpen en verlichting brengen.

Enkele 'praktische tips' om nachtelijke spierkramp direct te verlichten:

• Span de spier in de tegengestelde richting van de kramp. Bij een kuitkramp trek je voorzichtig maar stevig de tenen naar de voorkant van je onderbeen.
• Massageer de gekrampeerde spier met je hand of met een massagestick.
• Loop even of beweeg je benen.
• Neem een hete douche of een warm bad.
• Behandel de verkrampte spier met een spierstimulatieapparaat! Programma's voor spierontspanning, regeneratie en stijfheidsvermindering zijn geschikt. Deze vergroten de bloedtoevoer naar de spier, werken ontspannend en verminderen de neuromusculaire activiteit (dus de krampneiging).