Scoliose, oftewel scheefstand van de wervelkolom
Scoliose, medisch ook wel wervelkolomscheefstand genoemd, betekent een zijwaartse kromming van de wervelkolom. Meestal ontstaat dit tijdens de groeispurt van het lichaam, dus vooral net voor en tijdens de puberteit. Van achteren gezien is de romp niet symmetrisch en ligt de ruggengraat niet in de middenlijn. Laten we doornemen waaraan je het kunt herkennen en waarom het belangrijk is er iets aan te doen.
Algemeen over scoliose
Bekijk de onderstaande afbeelding. Een gezonde wervelkolom heeft in zijaanzicht een voor-achterwaartse golving, een natuurlijke kromming. Van achteren (of van voren) gezien is die recht en verticaal. We spreken van scoliose wanneer de ruggengraat van achteren gezien niet verticaal is maar zijwaarts afbuigt; de schouders en heupen hebben dan een verschillende hoogte ten opzichte van het horizontale vlak en de wervelkolom wijkt af van de verticale lijn.
Ongeveer 3–5% van de jongeren in de adolescentie heeft een scoliose, maar in de meeste gevallen is de afwijking gering. Het wordt problematisch als de scoliose niet vlaktrekt maar verergert tijdens de groei. Een verwaarloosde scoliose kan uiteindelijk invaliderend worden. In ernstige gevallen kan ook de borstkas vervormen, waardoor de longen zich minder goed kunnen ontvouwen en ademhalen bemoeilijkt wordt.
Met periodieke röntgenfoto's kan de verandering worden gevolgd; scoliose vereist daarom herhaalde controles.
Symptomen van scoliose
Tekenen en symptomen van scoliose kunnen zijn:
- de schouderlijn helt scheef, de schouders hebben niet dezelfde hoogte;
- één schouder lijkt iets naar voren te staan;
- de taillelijn helt naar één kant, de randen van het heupbeen hebben niet dezelfde hoogte;
- één heup staat iets meer naar voren.
De wervelkolom kan niet alleen zijwaarts krommen, maar ook draaien of torsen. Dan steken aan de ene kant de ribben meer uit dan aan de andere kant.
Wanneer naar de arts?
Als je de bovenstaande tekenen bij je kind opmerkt, raadpleeg dan een orthopedisch specialist. Een milde kromming veroorzaakt meestal geen pijn, zodat je kind het niet aangeeft en je het zelf misschien niet ziet. Vaak zijn het juist leraren of trainers die het ontdekken en jou erop wijzen.
Oorzaken van scoliose
In de meeste gevallen is de oorzaak van scoliose niet duidelijk.
In sommige families komt de aandoening in meerdere generaties voor, dus erfelijkheid kan een rol spelen.
Minder vaak is scoliose het gevolg van aandoeningen met verlamming of spierdystrofie. Ook aangeboren afwijkingen in de ontwikkeling van de wervellichamen, evenals verwondingen of infecties van de wervelkolom, kunnen scoliose veroorzaken.
Risicofactoren
- Leeftijd. De symptomen komen meestal voor tijdens de puberteit, wanneer de groeispurt snel optreedt.
- Geslacht. Milde scoliose komt ongeveer even vaak voor bij jongens en meisjes. Bij meisjes is echter de kans groter dat de kromming verergert of dat behandeling nodig is.
- Familiaire terugkeer. In sommige families treft scoliose meerdere generaties. Toch zijn in de meeste gevallen de ouders van het kind zelf niet aangedaan.
Welke gevolgen kan het hebben?
Scoliose betekent meestal geen ziekte en vereist vaak geen behandeling. In andere gevallen kan het echter complicaties geven die ingrijpen nodig maken.
- Rugklachten. Volwassenen die als kind al een kromming hadden, hebben een grotere kans op chronische rugpijn.
- Schade aan longen en hart. Bij ernstige scoliose vervormt de borstkas en kunnen de ribben op longen en hart drukken, wat normale ademhaling en circulatie bemoeilijkt.
- Een verergerende scoliose veroorzaakt steeds zichtbaardere veranderingen in het lichaam: hoogteverschil van heupen en schouders, ribben steken aan één zijde naar voren, taille en romp hellen opzij. De specialist zal allereerst een nauwkeurige anamnese afnemen en vragen naar recente groeiveranderingen. Bij lichamelijk onderzoek vraagt hij/zij het kind recht te staan en vervolgens voorover te buigen met losse armen, om te zien of de ribbenboog aan één kant meer uitsteekt dan aan de andere.
Stelling van de diagnose
De arts vraagt naar de groeisnelheid van het kind in de afgelopen periode. Bij lichamelijk onderzoek observeert hij/zij de stand, positie en beweging van schouders, heupen, ribbenkast en wervelkolom zowel staand als tijdens vooroverbuigen.
Er kan ook een neurologisch onderzoek worden gedaan om spierzwakte, gevoelsstoornissen, tintelingen of afwijkende reflexen op te sporen.
Eenvoudige röntgenfoto's in twee richtingen kunnen de diagnose scoliose bevestigen en de ernst van de kromming laten zien.
Aanvullend onderzoek is nodig indien men vermoedt dat een onderliggende aandoening – bijvoorbeeld een tumor of ontsteking – de scoliose veroorzaakt. In dat geval kunnen aanvullende beeldvormende onderzoeken zoals MRI worden gevraagd.
Overwegingen bij de behandeling van scoliose
De meeste kinderen met scoliose hebben geen brace of operatie nodig. Wel moet de toestand regelmatig gecontroleerd worden om ongunstige veranderingen tijdens de groei op te sporen.
Voor milde, matige of ernstige scoliose bestaan verschillende richtlijnen; therapie moet altijd persoonsgericht worden toegepast. Er moeten meerdere factoren in aanmerking worden genomen.
- Het geslacht van het kind. Bij meisjes is de kans groter dat de situatie verslechtert dan bij jongens.
- De ernst van de kromming. Bij een grotere beginkromming is verdere verergering waarschijnlijker.
- De assen van de kromming. Een dubbele kromming, dat wil zeggen zowel zijwaarts als voor-achterwaarts afwijkend en gedraaide wervelkolom (S-vormige scoliose) zal waarschijnlijker verslechteren dan een enkelvoudige zijwaartse kromming (C-vormige scoliose).
- De locatie van de kromming. Krommingen in het middelste borstgedeelte van de wervelkolom kunnen meer verslechteren dan die in het boven- of ondergedeelte.
- Groeirijpheid. Als de botgroei is gestopt, is de kans op verergering kleiner. Dit betekent ook dat braces vooral zinvol zijn bij kinderen waarvan de botten nog in de groeifase zijn.
Fysiotherapie – de basis van de behandeling
Dagelijks individuele fysiotherapie/oefentherapie is het belangrijkste onderdeel van de behandeling. Dit helpt de houdingsspieren te versterken en de kromming te corrigeren of in ieder geval verdere verslechtering te voorkomen.
De oefentherapie wordt aangeleerd door een fysiotherapeut aan zowel het kind als de ouders en wordt regelmatig gecontroleerd. De oefeningen moeten echter individueel en dagelijks worden uitgevoerd. Wilskracht en volharding zijn nodig; ouders moeten het kind hierbij steunen, want alleen regelmatige oefeningen hebben effect.
Het dragen van een brace
Bij matige scoliose en een nog groeiend skelet kan het dragen van een brace worden aanbevolen. Het dragen geneest de scoliose niet en maakt de wervelkolom niet recht, maar voorkomt meestal verdere verslechtering.
Het dragen van een brace kan oncomfortabel zijn en zichtbaar storend voor het kind of de jongere. Ouders kunnen klasgenoten, vrienden en leraren vragen het kind te steunen bij het omgaan met de ongemakken van een brace.
De meestgebruikte braces zijn van kunststof en vormen zich naar de lichaamscontouren. Ze liggen vrijwel onopvallend onder de kleding dankzij aanpassingen rond de ribbenkast, onderrug, heupen en onder de armen.
De meeste braces moeten zowel overdag als 's nachts gedragen worden. Hoe meer uren men de brace draagt, hoe sterker het effect doorgaans is. Kinderen met een brace kunnen meestal aan de meeste dagelijkse activiteiten deelnemen, met slechts enkele beperkingen of contra-indicaties. Voor sport of andere intensieve activiteiten mag de brace soms tijdelijk af.
Belangrijk is te weten dat een brace ondersteuning biedt, maar de kracht van de houdingsspieren niet wezenlijk verbetert!
Na het stoppen van de botgroei moet het gebruik van de brace worden beëindigd.
Operatieve oplossing
Bij ernstige scoliose kunnen artsen een operatie aanbevelen om de kromming van de wervelkolom te verminderen of schadelijke effecten te voorkomen.
De meest voorkomende operatie is de zogenaamde spondylodese, oftewel wervelfusie. Tijdens de operatie verbinden chirurgen twee of meer wervels in de wervelkolom zodat ze niet meer onafhankelijk van elkaar bewegen. Soms plaatsen ze botblokjes of botachtig materiaal tussen de wervels. De wervelkolom wordt met metalen staven, schroeven of draden gecorrigeerd en gefixeerd.
Er bestaan tegenwoordig ook implanteerbare apparaten waarvan de lengte in de loop van de tijd kan worden aangepast, zodat de steunstang mee kan groeien met het kind.
Een wervelkolomoperatie is niet zonder risico: bloedingen, infecties, pijn of zelfs zenuwbeschadiging kunnen voorkomen. Daarom wordt zo'n ingreep alleen bij goede indicatie uitgevoerd.
Houdingscorrigerende oefentherapie
Bij scoliose is de meest geaccepteerde behandeling houdingscorrigerende oefentherapie. Hierbij moet worden opgemerkt dat dit geen kwestie is van zo vaak als de behandelingen die door de verzekering (TB) worden vergoed! De oefentherapie in de praktijk heeft als doel het kind de benodigde bewegingen en oefeningen te leren en te beheersen. Als u deze oefeningen thuis niet laat voortzetten — en vooral als u het belang van dagelijkse herhaling niet uitlegt — dan heeft het paar voorgeschreven behandelingen op zich weinig nut. Spieren kun je immers niet in 10–12 dagen versterken (als dat zou kunnen, waarom moeten topsporters dan jaren trainen voor de Olympische Spelen?). De effectiviteit van houdingscorrigerende therapie vereist niet alleen versterking van rug- en buikspieren, maar ook het voldoende versterken en rekbaar maken van alle spieren die verantwoordelijk zijn voor de lichaamshouding. Als dat lukt ontstaat een biomechanisch correcte houding. In die toestand is de belasting op de wervelkolom minimaal en bescherm je de wervelkolom tegen volwassen complicaties zoals slijtage van tussenwervelschijven.
Ik merk op dat diverse wetenschappelijke studies de effectiviteit van yoga aantonen bij het versterken van de diepe rugspieren. Hoewel je veel cursussen voor rugversterkende yoga zult vinden, beschouw ik onder de nationale docenten Medvegy Gergely als één van de meest authentieke. Hier vind je zijn online rugtherapie-yogacursus.
Elektrische spierstimulatie (EMS)
Verschillende onderzoeken hebben gekeken of spierstimulatie een oplossing biedt bij scoliose. Recente studies tonen aan dat toepassing voordelen heeft, hoewel stimulatie de vervorming niet 'rechtzet'. De belangrijkste voordelen zijn vermindering van spanningspijn, ontspanning van spierstijfheid en verbetering van de algemene spierkracht.
