Rusteloze benen (Willis-Ekbom-syndroom)

De symptomen van het rusteloze-benensyndroom treden meestal op in de avond of nacht terwijl je zit of al ligt. Je voelt plotseling een onweerstaanbare drang om je benen te bewegen. Beweging verlicht dit onaangename gevoel tijdelijk. De aandoening, ook wel Willis‑Ekbom‑ziekte genoemd, kan op elke leeftijd voorkomen en wordt over het algemeen erger naarmate de jaren verstrijken. Het verstoort de slaapcyclus en de rust, wat invloed kan hebben op dagelijkse activiteiten. De ziekte zelf is niet makkelijk te herkennen, omdat getroffenen tijdens de slaap de dwang om de benen te bewegen vaak niet merken, hooguit de frequente ontwakingen. Medicatie is slechts bij een deel van de patiënten effectief. Eenvoudige huismiddeltjes (bijv. spierstimulatie) en leefstijlaanpassingen kunnen helpen de symptomen te verlichten.

Symptomen van het rusteloze-benensyndroom

Het belangrijkste symptoom is de drang om de benen te bewegen. Veelvoorkomende bijkomende kenmerken kunnen zijn:

• Klachten na rust: meestal beginnen de klachten na langere tijd liggen of zitten, ook overdag in de auto, het vliegtuig of de bioscoop.
• Verlichting door beweging: strekken, de benen schudden, kleine pasjes zetten of lopen vermindert de klachten.
• Verslechtering in de avond: de symptomen treden vooral 's nachts op.
• Periodieke beenbewegingen tijdens de slaap: kan samen voorkomen met een andere, veel voorkomende aandoening waarbij de benen trillen en schoppen, soms de hele nacht door rust onderbrekend.

De klachten van het rusteloze-benensyndroom worden meestal beschreven als een abnormaal, onaangenaam gevoel in het been of de voet. Het treedt doorgaans aan beide kanten van het lichaam op. Minder vaak worden ook de armen aangedaan.

Het gevoel bevindt zich meestal niet in de huid maar diep in het ledemaat en wordt beschreven met de volgende termen:

• Trekkend gevoel
• Spanningsgevoel
• Tinteling
• Bonzend gevoel
• Pijn
• Elektrische‑schok‑achtige sensatie
• Jeuk

Soms is het gevoel moeilijk te omschrijven of uit te leggen. Mensen met rusteloze benen beschrijven het meestal niet als een spierkramp of gevoelloosheid. Wel geven zij consequent aan dat ze hun benen moeten bewegen, al dan niet bewust. De ernst van de klachten kan fluctueren. Soms verdwijnen de klachten voor enige tijd en keren later terug.

Oorzaken

De oorzaak van het rusteloze-benensyndroom blijft in veel gevallen onbekend. Ongeveer 10 procent van de Europese bevolking wordt door de aandoening getroffen. Onderzoekers denken dat het kan worden veroorzaakt door een verstoring in de balans van een stof in de hersenen, dopamine, die een rol speelt bij de coördinatie van beweging.

Erfelijkheid

Soms is er familiale overerving, vooral als de aandoening vóór het 40ste levensjaar ontstaat. Als ouders of broers en zussen de aandoening hebben, is het risico aanzienlijk groter dat ook jij getroffen bent. Onderzoekers hebben plekken op chromosomen geïdentificeerd waar de genen voor de aandoening aanwezig kunnen zijn.

Zwangerschap

Zwangerschap of hormonale veranderingen kunnen de klachten tijdelijk verergeren. Bij sommige vrouwen doet het rusteloze-benensyndroom zich voor het eerst tijdens de zwangerschap voor, vooral in het laatste trimester. De klachten verdwijnen meestal na de bevalling.

Risicofactoren

Het kan op elke leeftijd ontstaan, ook in de kinderleeftijd. De aandoening komt vaker voor naarmate men ouder wordt, en komt meer voor bij vrouwen dan bij mannen.

Een van de belangrijkste factoren is ijzertekort, maar ook verschillende stofwisselingsstoornissen spelen een rol, zoals uraemie (een voorstadium van nierproblemen waarbij afvalstoffen zich in het bloed ophopen). Deze stofwisselingsproblemen beschadigen de zenuwfunctie.

Over het algemeen geldt dat het rusteloze-benensyndroom niet geassocieerd is met ernstige onderliggende ziekten. Het kan echter samen voorkomen met andere aandoeningen, zoals:

• Perifere neuropathie: schade aan de zenuwen in handen en voeten, meestal het gevolg van chronische ziekten zoals diabetes of alcoholmisbruik.
• Ijzertekort: kan het rusteloze-benensyndroom veroorzaken of verergeren, ook zonder bloedarmoede. Als er onvoldoende ijzer beschikbaar is, wordt de aanmaak van gezonde rode bloedcellen verstoord en daalt het vermogen van weefsels om zuurstof te ontvangen. IJzertekort kan optreden door maag‑ of darmbloedingen, hevig menstrueel bloedverlies of frequent bloed geven.
• Nierfalen: bij nierfalen kun je eveneens ijzertekort en vaak bloedarmoede hebben. Als de nieren niet goed werken, kunnen de ijzervoorraden in het bloed afnemen. Dit en andere chemische veranderingen in het lichaam kunnen het rusteloze-benensyndroom veroorzaken of verergeren.
• Ruggenmergproblemen: verwondingen of letsel aan het ruggenmerg kunnen samenhangen met de symptomen. Verdoving van het ruggenmerg, bijvoorbeeld bij pijnbehandeling, vergroot ook het risico.

Achter de aandoening kunnen ook neurologische ziekten zitten, zoals multiple sclerose of de ziekte van Parkinson. Ook hier is de reden dat deze ziekten de perifere zenuwen kunnen beschadigen. Reumatoïde artritis kan dergelijke klachten veroorzaken, maar angst kan de klacht ook uitlokken.

Complicaties

Het rusteloze-benensyndroom bedreigt het leven niet en leidt meestal niet tot andere ernstige aandoeningen. De symptomen kunnen variëren van mild vervelend tot dusdanig ernstig dat werken onmogelijk wordt. Zwaar getroffen personen vallen moeilijk in slaap of blijven niet in diepe slaap. Door de verstoorde rust kan het rusteloze-benensyndroom de kwaliteit van leven aanzienlijk verminderen en tot depressie leiden. Slaapstoornissen veroorzaken overmatige slaperigheid overdag en kunnen ook een dutje in de middag bemoeilijken.

Wanneer naar de dokter?

Sommigen gaan nooit naar de dokter uit angst niet serieus genomen te worden. Het langdurig aanhouden van het rusteloze-benensyndroom is riskant omdat de verstoorde slaap overdag slaperigheid kan veroorzaken en het concentratie‑ en prestatieniveau verlaagt. Toenemende vermoeidheid kan direct de kwaliteit van leven beïnvloeden. Praat zeker met je arts als je denkt dat je rusteloze benen hebt.

Artsen kunnen neurologisch onderzoek doen en bloedtesten laten uitvoeren, vooral gericht op ijzertekort, om andere mogelijke oorzaken van je klachten uit te sluiten.

Behandeling van het rusteloze-benensyndroom

Soms verlicht de behandeling van uitlokkende oorzaken, zoals ijzertekort, de symptomen sterk. Correctie van ijzertekort kan orale of intraveneuze ijzersuppletie omvatten. Dit gebeurt alleen onder medische begeleiding en nadat je arts je bloedijzerwaarden heeft gecontroleerd.

Als je rusteloze benen hebt zonder onderliggende aandoening, richt de behandeling zich op leefstijlaanpassingen. Als dit onvoldoende helpt, kan je arts medicatie voorschrijven.

Medicatie

Er zijn meerdere voorgeschreven medicijnen die oorspronkelijk voor andere aandoeningen zijn ontwikkeld, maar ook voor rusteloze benen worden gebruikt. Er bestaan verschillende werkingsgroepen.

Dopamineverhogende middelen: deze middelen verhogen het gehalte van de hersenstof dopamine. Ze worden gebruikt bij matige en ernstige gevallen. Kortdurende bijwerkingen zijn meestal mild, zoals misselijkheid, duizeligheid en vermoeidheid. Ze kunnen echter ook impulscontrole‑stoornissen veroorzaken, zoals dwangmatig gokken, en overmatige slaperigheid overdag.

Calciumkanaal‑beïnvloedende medicijnen: Deze medicijnen werken slechts bij een deel van de patiënten.

Calcium speelt naast het versterken van botten een belangrijke rol bij de prikkelbaarheid van zenuwen en spieren, spiercontractie en zelfs bij de bloedstolling. 99 procent van het calcium in het lichaam bevindt zich in het botweefsel, dat fungeert als calciumreserve. De resterende calcium bevindt zich in het bloed en in cellen, waar de concentratie binnen smalle grenzen moet blijven om normaal te functioneren. Lage calciumwaarden kunnen spierkrampen, spierpijn en gevoelsstoornissen veroorzaken doordat zenuwen en spieren prikkelbaarder worden en heftig reageren op kleinere prikkels.

Opioïden: kunnen milde tot ernstige symptomen verlichten, maar langdurig gebruik kan verslaving veroorzaken.

Spierverslappers en slaapmiddelen: helpen bij het slapen 's nachts, maar nemen het rusteloze gevoel niet weg en kunnen overdag slaperigheid veroorzaken. Deze middelen worden meestal alleen gebruikt als andere behandelingen geen verlichting bieden.

Het kan meerdere pogingen vergen om het juiste medicijn of de juiste combinatie voor jou te vinden.

Wees voorzichtig met medicatie!

Soms raken dopamine‑medicijnen, die tijdelijk de klachten verminderen, op den duur minder effectief of merk je dat de klachten op een vroeger tijdstip van de dag terugkeren of zelfs je armen gaan aantasten. Dit wordt augmentatie (toename/uitbreiding) genoemd. In dat geval moet overgeschakeld worden op een ander geneesmiddel.

Tijdens de zwangerschap worden bovenstaande medicijnen niet aangeraden. Alleen bij ernstige klachten kan gebruik worden toegestaan en dan bij voorkeur alleen in het laatste trimester.

Sommige geneesmiddelen kunnen de klachten verergeren. Denk aan bepaalde antidepressiva, sommige antipsychotica, bepaalde middelen tegen misselijkheid en sommige middelen tegen verkoudheid en allergie. Vermijd deze indien mogelijk.

Leefstijl en huismiddeltjes

Eenvoudige leefstijlaanpassingen kunnen helpen de klachten te verminderen. De genoemde methoden zijn niet altijd wetenschappelijk bewezen; patiënten geven echter aan dat deze voor hen werkten. Het is niet zeker dat ze ook voor jou helpen, maar je kunt ze gerust proberen.

• Probeer baden en massages: warm water en het masseren van de aangetaste spieren ontspant de spieren.
• Gebruik warme of koude kompressen: warme of koude pakkingen, of afwisselend gebruik ervan, kunnen het onaangename gevoel verlichten.
• Ontwikkel goede slaapgewoonten: vermoeidheid verergert de klachten, dus streef naar goede slaap. Houd de slaapkamer koel en stil en het bed comfortabel. Probeer op vaste tijden naar bed te gaan en op te staan en slaap 's nachts minstens zeven uur.
• Beweging: regelmatige lichaamsbeweging kan de klachten verminderen, maar te intensief of te laat op de dag trainen kan de klachten juist verergeren.
• Vermijd cafeïne: het verminderen van cafeïne kan soms helpen. Probeer een paar weken cafeïnehoudende producten te vermijden, waaronder chocolade, koffie, thee en frisdrank. Dat is vaak voldoende tijd om te merken of het helpt.
• Voeding: experimenteer met je voeding. Vermijd of beperk cafeïne, alcohol, geraffineerde suiker en roken.

De grootste verbeteringen in je gezondheid bereik je vaak met kleine veranderingen. Zodra iets een gewoonte in je leven wordt, realiseer je je misschien niet dat juist die ogenschijnlijk onschuldige routines het moeilijk kunnen maken voor je lichaam om zijn natuurlijke balans terug te vinden. Zoals men zegt: "De sleutel tot verandering ligt altijd in jouw handen."

Elektrische spierstimulatie (EMS)

Bepaalde elektrische spierstimulatieprogramma's kunnen helpen om terugkerende klachten te voorkomen. Voer 1–2 uur vóór het gebruikelijke begin van de klachten een behandeling uit die spierontspanning, ontspanning of verbetering van de bloedcirculatie en regeneratie bevordert. Deze behandelingen verbeteren de bloedcirculatie en voeding van de spieren en kalmeren de zenuwen die naar de spieren lopen. Samen verminderen ze de verhoogde activiteit.

Vermijd programma's die spierkracht opbouwen of sterke contracties veroorzaken! De toegepaste stroomintensiteit moet mild tot hooguit gemiddeld zijn. Apparaten voor spierstimulatie die ook geschikt zijn voor de behandeling van het rusteloze-benensyndroom vind je hier.