Revalidatie na COVID-19-infectie

De primaire symptomen van een COVID-19-infectie zijn koorts, hoesten, kortademigheid en spierpijn (myalgie). Bij milde gevallen blijft het vaak bij deze klachten. Na enkele dagen nemen de klachten af en verdwijnen ze.

Bij ernstige gevallen kunnen de klachten snel verergeren. Door de bilaterale aantasting van de longen kan de ademhaling „instorten” en ontstaat een acute respiratory distress syndrome (ARDS). In de longblaasjes ontstaat fibrinehoudend vocht en tussen de longcellen hoopt fibrine zich op (pulmonale interstitiële fibrose).

Het virus kan ook functiestoornissen in andere organen veroorzaken, zoals het hart, de lever en de nieren. Deze veranderingen dragen bij aan zuurstoftekort (hypoxemie) en leiden tot aantasting van cardiorespiratoire en orgaanfuncties.

Wat betekent dit "in het echte leven"?

Je komt allerlei verschillende verhalen tegen van mensen die de infectie hebben doorgemaakt, hoewel het ziekteverloop meestal één van de volgende vormen aanneemt.

Bij sommigen gaat de ziekte met milde klachten voorbij. Het is nauwelijks ernstiger dan een gewone verkoudheid en er blijven geen blijvende gevolgen achter.

Bij anderen zijn de klachten ernstiger. De koorts haalt ze dagenlang uit het veld, ze hoesten, maar ontwikkelen geen longontsteking. Het verdwijnen van de klachten betekent echter niet het einde van de problemen; integendeel... Hun oude kracht keert soms pas weken later terug en er verschijnen wisselende klachten hier en daar. Zelfs minimale inspanning is uitputtend en ze kunnen geen zinvolle arbeid verrichten. Pas enkele maanden na de infectie kunnen ze terugkeren naar normale activiteiten.

Het ergst zijn degenen die met longontsteking in het ziekenhuis belanden en zelfs beademing nodig hebben. Tijdens de weken aan bed op de intensivecare ontstaat spierafbraak en gaat de spierkracht verloren. Tal van andere functies kunnen ook aangetast raken. Zozeer zelfs dat zelfstandig eten na het loskomen van de beademingsmachine een enorme opgave is. Het is een grote stap wanneer iemand van de ene kant van het bed naar de andere kan lopen. Een kennis van mij was na enkele weken intensivecare zo verzwakt dat hij letterlijk opnieuw moest leren lopen. Maanden na thuiskomst brengt hij nog steeds 80% van zijn dag in bed door.

COVID doet niet aan grappen! Hoewel velen het zonder problemen doorkomen, herstellen degenen met ernstigere klachten vaak slechts langzaam, en in sommige gevallen wordt volledige restitutie misschien nooit bereikt.

COVID-revalidatie

Specialisten zijn het erover eens dat patiënten die COVID hebben doorgemaakt revalidatie nodig hebben om hun toestand van vóór de ziekte terug te krijgen.

Revalidatiebehandelingen moeten bij milde en matige infecties zo vroeg mogelijk worden gestart zodra de klachten het toestaan. Bij ernstige en kritieke gevallen zijn levensreddende maatregelen uiteraard prioritair. Revalidatie kan worden gestart zodra de toestand is gestabiliseerd.

Een belangrijke voorwaarde is dat de perifere zuurstofsaturatie (SpO2) boven de 88% ligt (thuis meetbaar met een pulsoximeter-apparaat).

Als er in rust hartkloppingen, zweten, beklemming op de borst of kortademigheid optreden, kan het revalidatieprogramma niet worden gestart. Het is aan de behandelend arts om te beslissen wanneer met een geleidelijk revalidatieprogramma kan worden begonnen.

• Het revalidatieprogramma moet worden vastgesteld rekening houdend met klinische symptomen, fysiologische parameters en beeldvormende gegevens, comorbiditeiten, contra-indicaties enz.
• De patiënt heeft een "op maat gemaakt" revalidatieplan nodig, afgestemd op zijn/haar aerobe uithoudingsvermogen, spierkracht en balansgevoel, en dat geleidelijk wordt opgebouwd.
• Het korte-termijn doel van pulmonale revalidatie is het verlichten van kortademigheid en het verminderen van angst en depressie; het lange-termijn doel is het maximaal herstel van de activiteit van de patiënt.
• Het doel is verbetering van inspanningscapaciteit en levenskwaliteit. Het vergemakkelijken van terugkeer naar de maatschappij (bijvoorbeeld het herstel van arbeidsongeschiktheid).
• Het plannen en vormgeven van de revalidatie is een taak voor artsen en zorgprofessionals. De revalidatiespecialist helpt al in de ziekenhuisfase en is verantwoordelijk voor het aanleren van revalidatieoefeningen.
• Na ontslag moeten de behandelingen worden voortgezet. Dit wordt vervolgens voornamelijk de verantwoordelijkheid van de patiënt en diens familie.

De belangrijkste aandachtsgebieden van revalidatie

• Herwinnen van uithoudingsvermogen. Dit zijn vooral aerobe oefeningen zoals wandelen, stevig doorwandelen, joggen, fietsen, zwemmen enz. Fysieke revalidatie moet met zeer lage intensiteit beginnen. Drie tot vijf keer per week 20-30 minuten is nodig. Naarmate de inspanningscapaciteit verbetert, moeten zowel intensiteit als duur geleidelijk worden verhoogd.
• Herstel van kracht: versterken van grotere spiergroepen zoals de dijen, bovenarmen, schouders en romp. Gebruik gewichten bij het trainen van individuele spiergroepen. Voer 8-12 herhalingen per beweging uit in 1-3 sets. Begin met een laag gewicht, dat wekelijks met 5-10% kan worden verhoogd. Het herstel van spierkracht kan worden versneld met een spierstimulatie-apparaat; zie mijn eerdere artikel.
• Balansverbetering: bij mensen met evenwichtsstoornissen moeten gerichte oefeningen worden gedaan om het evenwicht te herstellen. Deze oefeningen worden aangeleerd door een fysiotherapeut. Ze kunnen zonder hulpmiddelen worden uitgevoerd, maar soms is aanschaf van bepaalde hulpmiddelen nodig.
• Ademhalingstraining: bij kortademigheid, piepende ademhaling en benauwdheid helpt een fysiotherapeut bij het aanleren van houdingen die de ademhaling ondersteunen en bij het correct instellen van het ademhalingsritme, evenals bij het versterken van de ademhalingsspieren.
• Luchtwegreiniging: na COVID-19-infectie (vooral bij patiënten met COPD) hoopt zich vaak een aanzienlijke hoeveelheid slijm op dat hoesten uitlokt. Het is aan te raden om oscillerende, positieve eindademdrukbehandelingen te leren en toe te passen. Het Aerobika OPEP apparaat is bijvoorbeeld uitstekend geschikt voor dit doel.

AerobiKa OPEP

• vibratie en positieve eindademdruk
• ondersteunt het verwijderen van luchtwegslijm
• tweemaal daags 5-10 minuten is voldoende
• als aanvullende behandeling voor COPD, cystische fibrose en aanhoudende longontsteking

Tijdens het herstel moet persoonlijk contact worden vermeden om herinfectie (bijv. met andere ziekteverwekkers) te voorkomen. Revalidatie moet bij voorkeur worden begeleid via video's, gedrukte oefeninstructies of online consulten en trainingen, in plaats van persoonlijke ontmoetingen.

Revalidatie is een essentieel onderdeel van de behandeling van een COVID-infectie. Als je uit het ziekenhuis bent ontslagen, betekent dat dat het directe levensgevaar is afgewend, maar dat je nog niet genezen bent. Voor volledig herstel en het terugwinnen van je kracht vóór de ziekte is nog veel werk nodig. Met hulp en begeleiding van artsen en revalidatiespecialisten moet je zelf de oefeningen en trainingen uitvoeren. Niemand doet het voor je!

Bronnen

• Pulmonary rehabilitation for patients with coronavirus disease 2019 (COVID-19) Lu-Lu Yang, Ting Yang
• Physiotherapy management for COVID-19 in the acute hospital setting: clinical practice recommendations. Peter Thomas, Claire Baldwin, Bernie Bissett, Ianthe Boden, Rik Gosselink, Catherine L Granger, Carol Hodgson, Alice YM Jones, Michelle E Kho, Rachael Moses, George Ntoumenopoulos, Selina M Parry, Shane Patman, Lisa van der Lee