Oorzaken van gewrichtspijn

Je lichaam heeft ongeveer 300 gewrichten die elk een essentiële rol spelen bij beweging en flexibiliteit. Gewrichtspijn doet zich vooral (maar niet uitsluitend) op oudere leeftijd voor en is een van de meest voorkomende gezondheidsproblemen wereldwijd. Gewrichten — die verschillende delen van het lichaam met elkaar verbinden — zijn complexe structuren opgebouwd uit meerdere componenten. Ze bevatten kraakbeen, bot, ligamenten, pezen, spieren, vliezen, vloeistof en weefsel. Daarom kunnen er veel verschillende oorzaken van gewrichtspijn zijn. In dit artikel heb ik deze oorzaken "samengebundeld".

Indeling van gewrichtsproblemen

Wat het beloop betreft kan het mild zijn en alleen pijn veroorzaken na bepaalde activiteiten. Het kan echter ook ernstiger gevolgen hebben en bewegingen beperken — vooral tillen en verplaatsen kunnen dan buitengewoon pijnlijk worden.

Gewrichtspijn valt grofweg in drie hoofdcategorieën:

• Ontsteking van het gewricht (artritis): de pijn wordt veroorzaakt door ontsteking of een infectie van het gewricht (meestal gaat dit gepaard met roodheid of zwelling van het gewricht en verergert de pijn tegen de avond)
• Osteoartritis (degeneratieve gewrichtsaandoening): de pijn is mechanisch van aard, meestal veroorzaakt door slijtage en beschadiging van het gewrichtskraakbeen. Kenmerkend is dat het gewricht stijf en pijnlijk is bij het opstaan en dat de pijn bij bewegen langzaam afneemt, het gewricht "loopt in".
• Ongeval of letsel: Gewrichtspijn kan ook het gevolg zijn van een ongeluk of verwonding, zoals een klap of val.

Symptomen van gewrichtspijn

De symptomen kunnen optreden zonder duidelijke aanleiding, bij een bepaalde beweging, geleidelijk of plotseling. Rust kan de pijn verminderen of niet, en de pijn kan kort of langdurig aanhouden.

• Stijfheid van het gewricht na inactiviteit of 's ochtends
• Zwelling
• Roodheid
• Warmtegevoel in het gewricht
• Verminderde soepelheid (flexibiliteit)
• Verminderde bewegingscapaciteit

Aandoeningen die gewrichtspijn veroorzaken

De oorzaken van gewrichtspijn zijn veelzijdig (hier noem ik mogelijke oorzaken niet op volgorde van frequentie).

Tendovaginitis (peesschede-ontsteking)

Ontsteking of irritatie van pezen — de vezelachtige "touwen" die spier aan bot bevestigen. Dit veroorzaakt pijn en gevoeligheid buiten maar nabij het gewricht.
Het kan in elke pees optreden, maar komt het meest voor rond de schouder, elleboog, pols, knie en hiel.
Veelvoorkomende namen: tennisarm, golfarm, werping-schouder, zwemschouder, springknie
Tendovaginitis kan meestal succesvol behandeld worden met rust (RICE-behandeling — rust, ijs, compressie, elevatie), fysiotherapie (aanbevolen: therapeutische ultrasound, softlaserapparaat, microstroom (MENS), pulserend magnetisch veld) en pijnstillende medicijnen. Als peesontsteking niet adequaat wordt behandeld, kan deze chronisch worden en tot peesscheur leiden — in dat geval kan een operatie nodig zijn.

Botbreuk

Een breuk in de buurt van een gewricht kan pijn veroorzaken in het aangrenzende gewricht.

Reuma (reumatische koorts)

Een ontstekingsziekte die kan ontstaan als keelontsteking of roodvonk niet goed wordt behandeld. Beide worden veroorzaakt door streptokokkenbacteriën. Het treft het meest kinderen tussen 5 en 15 jaar, maar kan ook bij jongere kinderen en volwassenen voorkomen. Hoewel keelontsteking veel voorkomt, is reumatische koorts zeldzaam in ontwikkelde landen (maar blijft in veel ontwikkelingslanden frequent).
Reumatische koorts kan blijvende hartschade veroorzaken, waaronder klepafwijkingen en hartfalen. Behandelingen kunnen ontstekingsschade verminderen, pijn en andere klachten verlichten en herhaling van reumatische koorts voorkomen.

Reumatoïde artritis

Een ziekte met chronische ontsteking die niet alleen de gewrichten kan aantasten. Bij sommige mensen kan de aandoening vele systemen van het lichaam beschadigen, zoals huid, ogen, longen, hart en bloedvaten.
Reumatoïde artritis is een auto-immuunziekte waarbij het immuunsysteem per ongeluk de eigen weefsels aanvalt.
In tegenstelling tot de slijtage bij osteoartritis, beïnvloedt reumatoïde artritis de voering van de gewrichten, wat pijnlijke zwelling veroorzaakt die uiteindelijk botafbraak en gewrichtsdeformatie kan veroorzaken.
De bijbehorende ontsteking kan ook andere delen van het lichaam schaden. Hoewel nieuwe medicijnen de behandelingsmogelijkheden verbeterd hebben, kan ernstige reumatoïde artritis nog steeds tot fysieke handicaps leiden.

Osteoartritis

Een ziekte die leidt tot degeneratie van de gewrichten. Het is de meest voorkomende vorm van artritis en treft wereldwijd miljoenen mensen. Het ontstaat wanneer het beschermende kraakbeen dat de uiteinden van botten dempt slijt en afneemt.
Hoewel osteoartritis elk gewricht kan aantasten, treft het meestal de gewrichten van handen, knieën, heupen en wervelkolom.
De symptomen zijn meestal behandelbaar, hoewel verloren kraakbeen niet kan worden hersteld. Een actieve levensstijl, het behouden van een gezond gewicht en bepaalde behandelingen (spierstimulatie met EMS, softlasertherapie, pulserend magnetisch veld) kunnen het verloop vertragen en helpen pijn en gewrichtsfunctie te verbeteren.

Verstuiking

Rek of scheur van ligamenten — de vezelige banden die twee botten in een gewricht verbinden. Meest voorkomend bij de enkel.
De eerste behandeling bestaat uit rust, ijs, compressie en het hoogleggen van het ledemaat. Een milde verstuiking kan thuis goed behandeld worden. Ernstigere gevallen vragen soms een operatie om gescheurde ligamenten te herstellen.

Luxatie

De plaats waar twee of meer botten samenkomen vormt het gewricht. Een luxatie is een blessure waarbij de uiteinden van de botten uit hun normale positie worden verdreven (uit de kom schieten). Deze pijnlijke verwonding vervormt het gewricht tijdelijk en maakt het bewegingsonmogelijk.
Komt het meest voor in schouders en vingers, maar ook elleboog, knie en heup kunnen aangedaan zijn. Een luxatie is vaak duidelijk zichtbaar, maar bij vermoeden moet je direct medische hulp zoeken zodat de botten weer op hun plaats gezet worden.
Met juiste behandeling herstellen de meeste luxaties na enkele weken rust en revalidatie. Bij sommige gewrichten, zoals de schouder, is het risico op herhaalde luxaties verhoogd. Dit kan voorkomen worden met EMS-behandeling en het versterken van de spieren die het gewricht stabiliseren.

Bursitis

Ontsteking van de slijmbeurzen van het gewricht. Pijnlijke aandoening die de kleine met vloeistof gevulde zakjes (bursa's) aantast die botten, pezen en spieren nabij gewrichten afkussen. Bursitis ontstaat wanneer deze kleine slijmbeurzen geïrriteerd of ontstoken raken.
De meest voorkomende locaties zijn schouder, elleboog en heup. Ook knie, hiel en basis van de grote teen kunnen aangetast zijn. Vaak komt het voor bij gewrichten die langdurig herhaaldelijke bewegingen uitvoeren.
Behandeling richt zich meestal op rust en bescherming van het aangedane gewricht. Met juiste behandeling verdwijnt deze pijnsoort vaak binnen enkele weken, maar terugkerende opvlammingen komen frequent voor.

Jicht

Deze aandoening hangt samen met ophoping van urinezuur. Het is een veelvoorkomende en complexe vorm van artritis die iedereen kan treffen. Kenmerkend zijn plotseling optredende, hevige pijn, zwelling, roodheid en gevoeligheid in een of meerdere gewrichten, vaak in de grote teen.
Een jichtaanval kan plotseling optreden, vaak midden in de nacht, met het gevoel dat je grote teen in brand staat. Het aangetaste gewricht is heet, opgezwollen en zo gevoelig dat zelfs het gewicht van het beddengoed ondraaglijk lijkt.
Jichtklachten komen en gaan; herhaling is gebruikelijk. Er zijn echter manieren om symptomen te behandelen en aanvallen te voorkomen.

Fibromyalgie

Gekenmerkt door wijdverspreide musculoskeletale pijn, vergezeld van vermoeidheid, slaap-, geheugen- en stemmingsproblemen. Onderzoekers denken dat fibromyalgie pijngevoel versterkt door te beïnvloeden hoe de hersenen en het ruggenmerg pijnlijke en niet-pijnlijke signalen verwerken.
De symptomen beginnen vaak na een gebeurtenis zoals fysieke inspanning, letsel, operatie, infectie of ernstige psychologische stress. In andere gevallen bouwen de klachten zich geleidelijk op zonder duidelijke uitlokkende gebeurtenis.
Vrouwen krijgen het vaker dan mannen. Veel mensen met fibromyalgie hebben ook spanningshoofdpijn, temporomandibulaire gewrichtsproblemen (TMJ), prikkelbare darm syndroom, angst en depressie.
Er is geen genezing, maar verschillende medicijnen kunnen symptomen onder controle houden. Beweging, ontspanningsoefeningen en stressreductie zijn ook nuttig.

Ziekte van Bechterew (ankyloserende spondylitis)

Ook een ontstekingsziekte die na verloop van tijd tot vergroeing van wervels kan leiden. Daardoor wordt de wervelkolom stijver en kan een voorovergebogen houding ontstaan. Als ook de ribben betrokken zijn, kan diep ademhalen moeilijk zijn.
Ziekte van Bechterew komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. De tekenen en symptomen beginnen meestal in de vroege volwassenheid. Ontstekingen kunnen ook andere delen van het lichaam aantasten — het oog is het meest gevoelig voor betrokkenheid.
Er is geen genezing, maar behandelingen (ontspanning en versterking van rugspieren met EMS, therapeutische ultrasound, pulserend magnetisch veld, softlaser) kunnen symptomen verlichten en mogelijk de progressie vertragen.

Still‑ziekte bij volwassenen

Een zeldzame vorm van artritis die gepaard gaat met koorts, uitslag en gewrichtspijn. Bij sommige mensen verloopt het eenmalig, bij anderen blijft de aandoening chronisch of recidiverend. De ontsteking kan gewrichten beschadigen, met name de pols. Behandeling omvat medicijnen zoals prednison die helpen de ontsteking te remmen. De verschijnselen kunnen andere aandoeningen nabootsen, zoals lupus of bepaalde lymfomen.

Avasculaire necrose

Ook osteonecrose genoemd (botafsterving). Afsterven van botweefsel kan het gevolg zijn van verminderde of ontbrekende bloedtoevoer. Het bot "voedt" zich niet meer en wordt zwakker; kleine breuken ontstaan en uiteindelijk kan het bot instorten. Een botbreuk of luxatie kan de bloedvaten naar het bot afscheuren en de bloedvoorziening verstoren. Langdurig hoge dosis gebruik van steroïden kan avasculaire necrose veroorzaken. Het wordt ook geassocieerd met overmatig alcoholgebruik. Iedereen kan het krijgen, maar het komt het meest voor bij mensen van 30 tot 50 jaar.

Bottaandoeningen (botkanker)

Kan in elk bot ontstaan, maar treft vaak het bekken of de lange botten van armen en benen. Zeldzaam — minder dan 1% van alle kankers. Goedaardige bottumoren komen veel vaker voor dan kwaadaardige.
De term "botkanker" omvat geen tumoren die elders in het lichaam ontstaan en vervolgens naar het bot uitzaaien; die worden genoemd naar de oorspronkelijke kankersoort, bijvoorbeeld mammacarcinoom met botmetastase.
Sommige vormen van botkanker komen vooral bij kinderen voor, andere vooral bij volwassenen. Chirurgische verwijdering is de meest voorkomende behandeling, maar chemotherapie en radiotherapie kunnen ook gebruikt worden. De keuze van behandeling hangt af van het type botkanker.

Complex regionaal pijnsyndroom

Chronische pijn die voortkomt uit een disfunctie van het zenuwstelsel. Meestal treft het een deel van een arm of been en ontstaat het na een verwonding, operatie, beroerte of hartaanval. De pijn staat niet in verhouding tot de ernst van de oorspronkelijke verwonding. Het is niet vaak en de oorzaak is niet volledig opgehelderd. Behandeling is het meest effectief wanneer vroeg begonnen; verbetering of zelfs remissie is mogelijk.

Gonokokken-artritis

Dit type artritis is een zeldzame complicatie van de seksueel overdraagbare infectie gonorroe. Het veroorzaakt pijnlijke ontsteking van gewrichten en omliggende weefsels. De ontsteking treft vaker vrouwen dan mannen. Gonorroe is een bacteriële infectie die vooral adolescenten en jongvolwassenen aantast.

Hypothyreoïdie (onderactieve schildklier)

Een aandoening waarbij de schildklier niet genoeg van bepaalde essentiële hormonen produceert. In een vroeg stadium veroorzaakt het mogelijk geen duidelijke klachten. Onbehandelde hypothyreoïdie kan echter na verloop van tijd diverse gezondheidsproblemen veroorzaken, waaronder gewichtstoename, gewrichtspijn, onvruchtbaarheid en hartziekten.
Diagnose gebeurt met nauwkeurige schildklierfunctieonderzoeken. Behandeling met synthetische schildklierhormonen is meestal eenvoudig, veilig en effectief — samen met je arts wordt de juiste dosering voor jou vastgesteld.

Juveniele idiopathische artritis

Vroeger juveniele reumatoïde artritis genoemd. Juveniele idiopathische artritis is de meest voorkomende gewrichtsontsteking bij kinderen onder 16 jaar. Kan aanhoudende gewrichtspijn, zwelling en stijfheid veroorzaken. Bij sommige kinderen duren de klachten slechts enkele maanden, bij anderen blijven ze jaren bestaan. In sommige gevallen leidt het tot ernstige complicaties zoals groeistoornissen, gewrichtsschade en oogontsteking. De behandeling richt zich op het beheersen van pijn en ontsteking, het verbeteren van functie en het voorkomen van schade.

Leukemie

"Witte bloedziekte" — kwaadaardige aandoening van de bloedvormende weefsels, inclusief het beenmerg en het lymfestelsel. Er bestaan verschillende typen. Sommige vormen komen vaker voor bij kinderen, andere vooral bij volwassenen.
Het betreft de witte bloedcellen, die normaal een rol spelen bij de afweer tegen infecties. Normaal groeien en delen ze in balans; bij leukemie produceert het beenmerg te veel witte bloedcellen die niet goed functionerend zijn.
De behandeling van leukemie kan complex zijn en hangt af van het type en andere factoren.

Lupus

Een auto-immuunziekte waarbij het immuunsysteem de eigen weefsels en organen aanvalt. De ontsteking door lupus kan gewrichten, huid, nieren, bloedcellen, hersenen, hart en longen aantasten. De diagnose is lastig omdat de tekenen en symptomen vaak andere ziekten nabootsen. Een kenmerkende, maar niet altijd aanwezige klacht is de vlindervormige uitslag over beide wangen. Lupus kan aangeboren oorzaken hebben, maar ook infecties, bepaalde medicijnen of zonlicht kunnen een aanval uitlokken. Hoewel niet te genezen, kunnen behandelingen helpen de symptomen onder controle te houden.

Lymeziekte

Lymeziekte is de meest voorkomende door teken overgedragen ziekte en wordt verspreid door de beet van een geïnfecteerde teek. Meerdere bacteriën kunnen het veroorzaken; in Europa en Azië zijn Borrelia afzelii en Borrelia garinii het meest voorkomend. De kans op Lyme is groter als je in grasrijke en bosrijke gebieden verblijft waar de teken gedijen. Het is belangrijk in dergelijke gebieden passende voorzorgsmaatregelen te nemen.

Osteomyelitis (beenmerg- of botinfectie)

De infectie bereikt het bot meestal via de bloedbaan na een verwonding of verspreidt zich vanuit nabijgelegen weefsels. De infectie kan ook in het bot ontstaan wanneer bacteriën tijdens een verwonding tot het bot doordringen (bijvoorbeeld bij een open breuk).
Rokers, mensen met diabetes of nierfalen lopen een hoger risico op osteomyelitis. Bij diabetische voeten kan osteomyelitis ontstaan door zweren. Waar men vroeger dacht dat het ongeneeslijk was, is het nu vaak behandelbaar. Meestal is een operatie nodig om dood botweefsel te verwijderen, gevolgd door intensieve antibiotische behandeling, meestal intraveneus in het ziekenhuis.

Ziekte van Paget

Een botziekte waarbij het normale proces van botopbouw verstoord raakt. Normaal wordt oud bot geleidelijk afgebroken en vervangen door nieuw bot. Bij de ziekte van Paget gebeurt dit afwijkend, waardoor botten broos en misvormd worden. Meestal betroffen gebieden zijn bekken, schedel, wervelkolom en benen. Het risico neemt toe met de leeftijd en bij familiale aanleg. Om onbekende redenen is deze ziekte de laatste jaren zeldzamer en vaak minder ernstig. Complicaties kunnen botbreuken, gehoorverlies en beknelling van zenuwen in de wervelkolom omvatten. Behandeling kan medicatie omvatten om de verzwakte botten te versterken; bij complicaties kan een operatie noodzakelijk zijn.

Polymyalgia rheumatica

Veroorzaakt spierpijn en stijfheid, vooral in schouders en heupen. De klachten beginnen meestal snel en zijn 's ochtends erger. De meeste patiënten zijn ouder dan 65 jaar; het komt zelden voor bij mensen onder 50. Vaak gaat het samen met een andere ontstekingsziekte, reuzencelarteritis, die hoofdpijn, gezichtsproblemen, kaakpijn en gevoeligheid van de hoofdhuid kan veroorzaken. Beide aandoeningen kunnen samen optreden.

Pseudo-jicht (calcium-pyrofosfaatdepositatie)

Gekenmerkt door plotselinge, pijnlijke zwelling van één of meerdere gewrichten. Deze episoden kunnen dagen tot weken duren. Het kniegewricht is het meest getroffen. Ook wel calcium-pyrofosfaatdeposities genoemd. De term "pseudo-jicht" verwijst naar de gelijkenis met jicht: beide worden veroorzaakt door kristalafzettingen in het gewricht, maar de kristaltypen verschillen. De precieze reden waarom kristallen zich vormen is onduidelijk; het risico neemt toe met de leeftijd. Fysiotherapeutische behandelingen kunnen helpen pijn en ontsteking te verminderen.

Psoriatische artritis

Treft een deel van de mensen met psoriasis — een huidaandoening met rode plekken en zilverachtige schilfers. Meestal verschijnen eerst huidklachten en volgen later gewrichtsklachten, maar in sommige gevallen beginnen gewrichtsproblemen eerder.
Gewrichtspijn, stijfheid en zwelling zijn de belangrijkste symptomen van psoriatische artritis. Ze kunnen elk deel van het lichaam aantasten, inclusief vingertoppen en de wervelkolom, en variëren van mild tot ernstig. Zowel huid- als gewrichtsklachten wisselen vaak tussen opvlammingen en remissies. Er is geen genezing; de focus ligt op het beheersen van symptomen en het voorkomen van gewrichtsbeschadiging. Onbehandeld kan psoriatische artritis invaliditeit veroorzaken.

Reactieve artritis

Gewrichtsklachten worden meestal uitgelokt door een infectie in de darmen, geslachtsorganen of urinewegen. Het treft doorgaans knie, enkel en voetgewrichten en minder vaak ogen, huid of urethra. Vroeger werd reactieve artritis soms Reiter-syndroom genoemd, gekenmerkt door oog-, urethra- en gewrichtsontsteking. Het is niet frequent. Bij de meeste mensen komen de symptomen en gaan ze weer voorbij en verdwijnen uiteindelijk binnen 12 maanden.

Sarcoïdose

Bij sarcoïdose vormen ontstekingscellen (granulomen) kleine knobbeltjes in elk deel van het lichaam — meestal in longen en lymfeklieren. Ook kunnen oog, huid, hart en andere organen betrokken zijn. De oorzaak is onbekend; het is waarschijnlijk een abnormale immuunreactie op een onbekende stof. Onderzoekers noemen infectieuze agentia, chemicaliën, stof en een verkeerde reactie op eigen eiwitten als mogelijke oorzaken bij genetisch vatbare personen. Sarcoïdose heeft vaak een gunstig beloop en verdwijnt bij velen vanzelf of met milde behandeling, maar het kan jaren aanhouden en orgaanschade veroorzaken.

Septic artritis

Een pijnlijke bacteriële infectie van een gewricht. De verwekker kan via de bloedbaan uit een ontsteking elders in het lichaam het gewricht bereiken. Frequenter is dat bacteriën bij een diepere verwonding, zoals een dierenbeet of ernstig ongeluk, rechtstreeks in het gewricht terechtkomen. Mensen met een kunstgewricht (prothese) hebben een verhoogd risico op septische artritis. Meestal betreft het de knie, maar heup, schouder en andere gewrichten kunnen ook aangetast worden. De infectie kan snel en ernstig het kraakbeen en bot in het gewricht beschadigen, daarom is onmiddellijke behandeling cruciaal. Vaak wordt het gewricht "afgevoerd" door vloeistof met een naald of chirurgisch te verwijderen, en er zijn doorgaans antibiotica nodig.

Wanneer moet je een arts raadplegen?

Gewrichtspijn is zelden een onmiddellijke noodsituatie. Milde klachten zijn vaak thuis goed te behandelen.

Neem contact op met een arts als gewrichtspijn gepaard gaat met zwelling, roodheid, gevoeligheid en het gebied rond het gewricht warmer aanvoelt dan de omgeving.

Zoek onmiddellijk medische hulp als de gewrichtspijn het gevolg is van een verwonding en wordt vergezeld door:

• gewrichtsdeformatie
• onvermogen het gewricht te gebruiken (niet beweegbaar)
• hevige pijn
• plotselinge zwelling
• koorts

Zelfzorg thuis

Probeer bij milde gewrichtspijn eerst huisbehandelingen. Enkele tips:

• rust het gewricht en vermijd activiteiten die pijn veroorzaken of verergeren
• je kunt vrij verkrijgbare pijnstillers proberen
• breng enkele keren per dag 15–20 minuten ijs aan op het gewricht (bijvoorbeeld een zak diepvrieserwten). Over koude therapie lees je meer in dit artikel.
• gebruik een warmtekussen, neem een warm bad of een warme douche om spieren te ontspannen en de doorbloeding te verbeteren. Lees meer over wanneer warmte geschikt is en wanneer niet: hier.
• Transcutane elektrische zenuwstimulatie (TENS) is uitstekend voor pijnverlichting bij gewrichtspijn. Lees over de TENS-methode hier.
• Effectiever en bovendien ontstekingsremmend dan TENS is de microstroombehandeling (MENS).
• Bij terugkerende pijn wordt vaak therapeutische ultrasound toegepast; dit kan ook thuis gedaan worden met geschikte apparatuur.
• De softlasertherapie is een van de nieuwste en meest effectieve ontstekingsremmende methoden en kan ook bij gewrichtsklachten helpen.
• De PEMF (pulserend magnetisch veld)-behandeling richt zich op aandoeningen van botten, ligamenten en gewrichten.
• De BEMER‑therapie stimuleert de microcirculatie aanzienlijk en ondersteunt daarmee lokaal het herstel van ontstekingsprocessen.