Diagnostische echografie - de echo van je lichaam in beelden

Vóór de echografie werd vaak röntgenonderzoek gebruikt, waarvan men toen al de mogelijke schadelijke effecten opviel. Velen vreesden dat echografie op dezelfde manier schadelijk zou kunnen zijn, maar een reeks dierexperimenten leverde geruststellend bewijs dat het in dit opzicht onschadelijk, eenvoudig uitvoerbaar en herhaalbaar is.

Het idee voor de apparaten die in de gezondheidszorg voor echografie worden gebruikt, is overigens afkomstig van het sonar-navigatiesysteem dat tijdens de Eerste Wereldoorlog werd gebruikt om onderzeeërs te detecteren en dat ook gebaseerd is op geluidreflectie.

De kern van de methode

Bepaalde kristallen geven, onder invloed van elektrische prikkeling, geluiden af die voor het menselijk oor onhoorbaar zijn, golven met een hogere trillingsfrequentie. Deze ultrasone golven verspreiden zich met hoge snelheid door water en waterige media en worden vervolgens teruggekaatst door oppervlakken die ze tegenkomen. De fysieke basis is dus dat de ultrasone bundels die door de transducer worden uitgezonden, verschillend terugkaatsen van verschillende weefsels. Uit de tijd die verstrijkt tussen het uitzenden en het terugontvangen kan de afstand en de grootte van weefsels en structuren worden berekend. De teruggekaatste signalen kunnen worden omgezet in zichtbare "beelden". De methode is niet hetzelfde als fotografie, dus voor de analyse van het verkregen beeld is oefening nodig. Daarna kan er veel nuttige informatie uit worden gehaald voor het onderzoek en de behandeling van verschillende aandoeningen en toestanden.

De meeste echografische onderzoeken worden uitgevoerd met een extern (vast of draagbaar) echoapparaat, hoewel men in enkele gevallen een dergelijk instrument aanbrengt in het lichaam bij het te observeren gebied.

Waar helpt diagnostische echografie bij?

Echografie is een veelzijdig diagnostisch hulpmiddel.

Het maakt organen en weefsels zichtbaar. De fysieke afmetingen van structuren en hun onderlinge afstanden kunnen worden beoordeeld en zelfs gemeten. Bewegingen kunnen worden waargenomen (bijv. bloedstroom, samentrekking van het hart, beweging van hartkleppen). Veranderingen in orgaangrootte, structurele afwijkingen en ontwikkelingsstoornissen zijn net zo zichtbaar als cysten, stenen, abcessen, goedaardige vet- en spiergezwellen, kwaadaardige tumoren en vrije vloeistof in de buikholte.

Laten we enkele toepassingen iets gedetailleerder bekijken:

• Abdominaal (buik) echo. Geschikt voor onderzoek van buik- en bekkenorganen. Lever, galblaas, alvleesklier, milt, nieren, blaas, bij vrouwen de baarmoeder en eierstokken en bij mannen de testikels en prostaat kunnen met echografie worden beoordeeld. Ook over grotere bloedvaten in de buik en lymfeklieren kan een oordeel worden gevormd. Cysten, stenen, abcessen, goedaardige vet- en spiergezwellen, kwaadaardige tumoren en vrij vocht in de buikholte zijn aantoonbaar.
• Gynaecologische echografie. Dit geeft inzicht in de toestand van de baarmoeder en eierstokken en volgt tijdens de zwangerschap de gezondheid van de zich ontwikkelende foetus. Het primaire doel is zo vroeg en zo nauwkeurig mogelijk aangeboren afwijkingen op te sporen en tevens inzicht te geven in de gezondheid van de moeder. Een bestaande zwangerschap kan al vanaf ongeveer de tweede week na het uitblijven van de menstruatie worden aangetoond, mits een thuistest positief was.
• Hart-echo. Dit helpt bij het bepalen van grootte en vorm van het hart, alsook de afmetingen van hartkamers en boezems. Men kan een nauwkeurig beeld krijgen van de werking van de hartkleppen en hun sluitfunctie. Verkalkingen zijn zichtbaar. De beweging van de hartspier is beoordeelbaar. Bloedstroomgegevens en volumehoeveelheden zijn meetbaar.
• Vasculair (vaten) echo. Voor evaluatie van de bloedstroom: halsarterie, halsvaten en vaten van de ledematen. Voor het nauwkeurig bepalen van de locatie, structuur en omvang van vaatwandverkalkingen en de door hen veroorzaakte vernauwingen is de speciale, zogenaamde Doppler-echografie een uitstekend hulpmiddel. Dankzij dit onderzoek kan aanleg voor aderverkalking, wat kan leiden tot vernauwing of afsluiting van vaten, vroeg worden herkend. Het kan informatie geven over aderontsteking, veneuze trombose en insufficiëntie van veneuze kleppen.
• Borstecho. Bij vrouwen jonger dan 35 jaar wordt echografie aanbevolen om weefsel- en structurele veranderingen in de borsten (cyste, gezwel, enz.) op te sporen; bij vrouwen ouder dan 35 jaar wordt daarnaast mammografie aanbevolen.
• Schildklierecho. Echografie is onmisbaar voor het onderzoek van de twee lobben en de bijschildklieren. Hiermee zijn de structuur en grootte van de lobben goed zichtbaar, evenals eventuele knobbels, cysten of ontstekingsprocessen in de schildklier. Daarnaast speelt echografie een belangrijke rol bij het onderzoek van grote speekselklieren en halslymfeklieren.
• Prostaat- en genitaliën-echo. Onderzoekt structurele en maatverschillen van de prostaat en eventuele ontstekingsprocessen. Bij de testikelecho wordt het testisweefsel, de arteries en venen rond de testis, de lagen van het scrotum en de bijbal beoordeeld. Ontstekingen, tumoren en doorbloedingstekorten zijn aantoonbaar. Een liesbreuk, testistumor en spataderen kunnen eveneens worden vastgesteld.
• Gewrichtsecho. Beoordeelt ontstekingsprocessen van gewrichten (synovitis). De gewrichtskapsel, gewrichtsbanden, kraakbeen, pezen en de toename van gewrichtsvloeistof kunnen worden onderzocht. Het onderzoek kan ook worden uitgebreid naar de omliggende skeletspieren, waardoor bijvoorbeeld spierletsels of bloeduitstortingen zichtbaar zijn.
• Bot-echo. Wordt gebruikt om het kalkgehalte van botten te meten, bijvoorbeeld bij verdenking op osteoporose.
• Andere weke delen echografie: onderzoek van subcutane weke delen, spieren, pezen, vetweefsel, vaten, bindweefsel en lymfeklieren. Tevens worden mogelijke huidgerelateerde afwijkingen bekeken.
• Echogeleide ingrepen. In deze gevallen is het doel van de echografie het volgen van een bepaalde procedure, bijvoorbeeld het onder echobegeleiding invoeren van een afname-instrument. Dit wordt gedaan voor weefselafname (zogenaamde biopsie) of voor behandeling van een tumor.

Risico's

Diagnostische echografie is een veilige procedure die geluidsgolven met lage intensiteit gebruikt. Het is relatief goedkoop en wijdverbreid als diagnostisch hulpmiddel en kan realtime, niet-invasieve (van buiten het lichaam gemaakte) beelden produceren zonder significante biologische effecten. Er zijn geen bekende risico's.

Echografie is een waardevol diagnostisch instrument, maar heeft beperkingen. Geluidsgolven dringen niet goed door lucht of bot, waardoor het niet effectief is voor het onderzoeken van lichaamsdelen die gas bevatten of die door botten worden verborgen, zoals de longen of het hoofd. Voor beeldvorming van deze gebieden kan je arts andere beeldvormende onderzoeken voorschrijven, zoals CT- of MRI-onderzoek of röntgenonderzoek.

Voorbereiding op het echo-onderzoek

De meeste diagnostische echo-onderzoeken vereisen geen speciale voorbereiding. Er zijn echter enkele uitzonderingen:

• Bij sommige onderzoeken, bijvoorbeeld bij een galblaasecho, kan je arts je vragen voor een bepaalde tijd te vasten of niet te drinken voor het onderzoek.
• Bij buik- en bekkenonderzoeken mag je 6 uur vooraf niet eten; alleen plat mineraalwater zonder prik is toegestaan. Je behandelend arts zal je informeren hoeveel water je vóór het onderzoek moet drinken. Voor een bekken- of specifiek blaas-echo is het echter belangrijk dat je met een gevulde blaas komt, dus het is niet aan te raden kort voor het onderzoek te urineren.
• Bij jonge kinderen kunnen aanvullende voorbereidingen nodig zijn. Er zijn leeftijden en karaktereigenschappen waarbij angst niet volledig weggenomen kan worden. In zulke gevallen blijft er vaak geen andere keus dan het onderzoek zo snel mogelijk volgens de mogelijkheden uit te voeren. Als jij of je kind voor een echografisch onderzoek staat, is het raadzaam je arts te vragen of er speciale instructies zijn die gevolgd of doorgesproken moeten worden voor het onderzoek.

Draag losse kleding naar het echo-onderzoek. Het kan voorkomen dat je tijdens sommige onderzoeken wordt gevraagd sieraden af te doen; het is daarom verstandig waardevolle spullen thuis te laten.

Wat kun je verwachten?

Voor de procedure

Voor aanvang van het echo-onderzoek kan je het volgende worden gevraagd:

• Verwijder alle sieraden van het te onderzoeken gebied.
• Doe (een deel van) je kleding uit.
• Men kan je vragen op de onderzoekstafel te gaan liggen.

Tijdens de procedure

Op de te onderzoeken huid wordt gel aangebracht. Dit helpt het ontstaan van luchtbellen te voorkomen die de geluidsgolven die de beelden maken kunnen blokkeren. Deze waterbasisgel is eenvoudig van de huid te verwijderen en, mocht het per ongeluk gebeuren, ook van kleding.

In Hongarije wordt het echo-onderzoek meestal door een arts uitgevoerd, terwijl in westerse landen vaak een sonograaf (een speciaal voor dit werk opgeleide medische technicus) het onderzoek doet. Wie het onderzoek ook uitvoert, die houdt een klein instrument (de transducer) in de hand en brengt dit tegen of op het te onderzoeken gebied aan, soms met lichte druk. Indien nodig beweegt men het of verplaatst het naar een andere plek. De transducer is geschikt voor het uitzenden en ontvangen van ultrasone signalen en maakt gebruik van materialen die volgens het piëzo-elektrische principe werken. Deze onderzoekskop stuurt geluidsgolven het lichaam in, verzamelt de teruggekaatste golven en stuurt ze naar een computer die de beelden maakt.

Sommige diagnostische echografieën worden niet aan het lichaamsoppervlak uitgevoerd, maar via een natuurlijke opening in het lichaam ingebracht. Voorbeelden zijn:

• Transesofageale (via de slokdarm): een in de slokdarm ingebracht transducer maakt beelden van het hart. Dit wordt meestal onder sedatie (maar niet onder algehele narcose) uitgevoerd.
• Transrectale echografie: dit onderzoek maakt beelden van de prostaat met een speciale transducer die in het rectum wordt ingebracht.
• Transvaginale echografie: een speciale sonde wordt in de vagina ingebracht om een nauwkeuriger beeld te krijgen van de baarmoeder en eierstokken.

Echografie is over het algemeen pijnloos. Je kunt lichte ongemakken ervaren wanneer de sonograaf de sonde over het te onderzoeken gebied beweegt, vooral als je een gevulde blaas moet hebben of wanneer de sonde in het lichaam wordt ingebracht.

Een diagnostisch echografisch onderzoek duurt meestal enkele minuten, maar kan ook 30–60 minuten in beslag nemen.

Resultaten

Na het diagnostisch echo-onderzoek beoordeelt een arts die is opgeleid in het interpreteren van echo-opnames (radioloog) de beelden en stelt een samenvattend rapport op. Dit rapport wordt ook naar je behandelend arts gestuurd, die de resultaten met je zal bespreken.

Na het echo-onderzoek is meestal geen herstelperiode nodig (met uitzondering van enkele onderzoeken die onder sedatie worden uitgevoerd). Je kunt meteen je gebruikelijke dagelijkse activiteiten hervatten. Er worden geen nadelige gevolgen verwacht die aan het onderzoek gerelateerd zijn.