Darmgas en winden: wat is normaal en wat niet?
Waarom leidt dit dan soms tot klachten? Omdat het gas bij sommige mensen niet gemakkelijk weg kan: het veroorzaakt een gespannen gevoel, een opgeblazen buik en krampen. Tegen de avond bolt de buik uit in een „zwangerschapsvorm” en het laten van winden wordt hinderlijk vaak of sterk ruikend. Daar gaat dit artikel over: waar het gas vandaan komt, waardoor er meer ontstaat (of waardoor u het als meer ervaart), wanneer er een ziekte achter kan zitten, wat u thuis kunt doen — en bij welke signalen niet uw dieet, maar een medisch onderzoek aan de beurt is.
Belangrijkste gedachte
Klachten door darmgas betekenen zelden dat u „meer gas heeft dan anderen”. Uit metingen blijkt dat mensen met een opgeblazen gevoel vaak evenveel gas produceren als gezonde mensen — het verschil is dat hun darmen het minder goed verdragen en het langzamer doorvoeren. Daarom bestaat de oplossing niet alleen uit het schrappen van voedsel, maar ook uit het verbeteren van de darmbeweging, de houding, het eettempo en — indien nodig — de darmflora.
Waar komt het gas vandaan? Drie bronnen, drie verschillende oplossingen
Darmgas heeft drie bronnen. Het maakt uit welke bron bij u de belangrijkste is, want elke bron vraagt om een andere aanpak. Klik op de tabbladen:
Bij elke slikbeweging komt enkele milliliters lucht in de maag. Wie gehaast eet, tijdens het eten praat, met een rietje drinkt, kauwgom kauwt, rookt of een slecht passend kunstgebit draagt, kan dagelijks meerdere liters lucht inslikken. Het grootste deel daarvan verlaat het lichaam via een boer, maar een deel gaat verder naar de darm. Ingeslikte lucht bestaat meestal uit stikstof en zuurstof en is geurloos — als uw belangrijkste klachten vaak boeren en geurloze, „luidruchtige” winden zijn, moet u de oorzaak waarschijnlijk hier zoeken. Ook koolzuurhoudende dranken horen hierbij: een glas sodawater of bier brengt deciliters koolstofdioxide in de maag.
Wat in de dunne darm niet wordt opgenomen — vezels, bepaalde suikers, restanten van zetmeel en een deel van de melksuiker — komt in de dikke darm terecht, waar honderden bacteriesoorten het fermenteren. Daarbij ontstaan waterstof, koolstofdioxide, bij sommige mensen methaan en kleine hoeveelheden zwavelverbindingen, die verantwoordelijk zijn voor de geur. Naar schatting komt dagelijks 30–150 gram onverteerbare koolhydraten in de dikke darm terecht. Na een bord bonenschotel neemt die hoeveelheid, en daarmee ook de gasproductie, sterk toe. Dit proces is op zichzelf gezond — de darmflora die vezels verwerkt beschermt de darmwand —, alleen de hoeveelheid en de individuele tolerantie maken het verschil.
Dit is het minst bekende aspect, hoewel het bij de meeste mensen met chronische buikzwelling de belangrijkste factor is. Onderzoekers in Barcelona meten al jarenlang wat er gebeurt wanneer een bekende hoeveelheid gas in de darm wordt gebracht: een gezonde darm voert het gas snel door en laat het ontsnappen, maar de darm van iemand die klaagt over een opgeblazen gevoel houdt het vast en reageert al op een kleine hoeveelheid met pijn. Daarbij komt een vreemde reflex: normaal gesproken gaat het middenrif omhoog wanneer zich gas in de darm verzamelt en spant de buikwand zich aan, zodat de buik niet uitbolt. Bij veel mensen met een opgeblazen gevoel gebeurt het omgekeerde — het middenrif beweegt naar beneden en de buikwand ontspant — waardoor de buik zichtbaar uitzet zonder dat er meer gas aanwezig is. Daarom kan iemand ’s avonds een buik hebben alsof hij of zij in de „zesde maand” is, terwijl de hoeveelheid darmgas normaal is.
Welke voedingsmiddelen veroorzaken veel gas — en waarom?
Gasvorming is individueel: wat bij de ene persoon na een bonenschotel een „concert” veroorzaakt, doet bij een ander helemaal niets. Er is wel een bekende groep — fermenteerbare koolhydraten met een korte keten, kortweg FODMAP’s — waarbij het effect voorspelbaarder is. De dunne darm neemt deze stoffen slecht of helemaal niet op, waardoor ze bij de bacteriën in de dikke darm terechtkomen.
| Groep | Wat valt hieronder? | Waarom gasvormend? |
|---|---|---|
| Peulvruchten | Bonen, linzen, kikkererwten, sojabonen | Raffinose en stachyose — suikers waarvoor de mens geen afbrekend enzym heeft, maar bacteriën wel |
| Kruisbloemige groenten | Witte kool, spruitjes, broccoli, bloemkool, boerenkool | Raffinose en zwavelverbindingen — deze zijn ook verantwoordelijk voor de kenmerkende geur |
| Uienachtigen en tarwe | Ui, knoflook, prei, grote hoeveelheden tarweproducten | Fructanen — een van de meest voorkomende verborgen gasbronnen, omdat ui in bijna elk gekookt gerecht zit |
| Melksuiker | Melk, room, zachte kazen, ijs | Lactose — bij een tekort aan het enzym lactase komt lactose onverteerd in de dikke darm terecht |
| Fructose-overschot | Appel, peer, mango, honing, agavesiroop, frisdranken met fructose | De dunne darm kan maar beperkt fructose opnemen; het overschot gaat fermenteren |
| Suikeralcoholen | Sorbitol, xylitol, mannitol, maltitol — „suikervrije” kauwgom, snoep en diabetische zoetwaren; van nature ook in pruimen, kersen en paddenstoelen | Ze worden nauwelijks opgenomen; grotere hoeveelheden kunnen ook diarree veroorzaken |
| Vezelrijke „gezonde” voedingsmiddelen | Zemelen, volkorenproducten, haverzemelen en psyllium die plotseling worden ingevoerd | Nuttig, maar als u er van de ene op de andere dag veel van gaat eten, kan de darmflora het tempo niet bijhouden |
| Koolzuurhoudende dranken | Sodawater, frisdrank, bier, champagne | Geen fermentatie, maar directe toevoer van gas — vooral een bron van boeren |
Twee dingen zijn belangrijk om te onthouden. Ten eerste: vet en zwaar voedsel produceert geen gas, maar vertraagt de maaglediging en veroorzaakt daardoor eveneens een gespannen en vol gevoel — veel mensen ervaren dat ook als „gas”. Ten tweede: deze lijst is geen verbodslijst. Peulvruchten, koolsoorten en volkoren granen behoren tot onze waardevolste voedingsmiddelen. Het doel is niet om ze weg te laten, maar om te letten op de portiegrootte en bereiding (bonen weken en goed koken vermindert bijvoorbeeld de hoeveelheid gasvormende suikers aanzienlijk) en om de darm er geleidelijk aan te laten wennen.
Wanneer zit er een ziekte achter overmatige gasvorming?
Als een opgeblazen gevoel en winderigheid al weken aanhouden, niet duidelijk samenhangen met voeding of gepaard gaan met andere klachten (diarree, verstopping, gewichtsverlies of pijn), moet u aan de volgende aandoeningen denken. Een deel hiervan kan met eenvoudige onderzoeken — bloedonderzoek, een ademtest of ontlastingsonderzoek — worden uitgesloten of bevestigd. Probeer aanhoudende klachten daarom niet zelf alleen met een dieet op te lossen. Open het onderdeel dat u interessant vindt:
Bij de meerderheid van de volwassen mensen neemt de productie van het enzym lactase na de kinderjaren af. Dat is geen ziekte, maar een genetisch bepaalde toestand. In Europa komt het minder vaak voor, maar ook hier heeft ongeveer één op de vijf à zes mensen ermee te maken. Onverteerde melksuiker fermenteert in de dikke darm: 30 minuten tot 2 uur na het drinken van melk kunnen een opgeblazen gevoel, gas, krampen en vaak diarree ontstaan. De aandoening kan worden onderzocht met een ademtest (waterstoftest). De meeste mensen met lactose-intolerantie hoeven zuivel niet volledig te vermijden: harde kazen, yoghurt, lactosevrije producten en lactase-enzymtabletten helpen. De ernst van de klachten hangt sterk af van de hoeveelheid die in één keer wordt gegeten of gedronken.6
Dit is de meest voorkomende functionele darmaandoening: de structuur van de darm is intact, maar de beweging en waarneming zijn verstoord. Buikpijn of ongemak dat verandert na de stoelgang, een opgeblazen gevoel, diarree en/of verstopping, meestal erger door stress en slaaptekort. De darm van mensen met PDS verdraagt gas bijzonder slecht: dezelfde hoeveelheid gas veroorzaakt bij hen veel meer klachten. PDS verhoogt het risico op darmkanker niet, maar verslechtert de kwaliteit van leven wel langdurig. Een FODMAP-arm dieet, capsules met pepermuntolie, bepaalde probiotica en stressmanagement kunnen allemaal helpen — afzonderlijk meestal matig, samen beter.2,3,5,8
Coeliakie is een auto-immuunziekte: gluten (het eiwit van tarwe, gerst en rogge) beschadigen de darmvlokken van de dunne darm, waardoor een opnameprobleem ontstaat. De klachten kunnen sterk verschillen — een opgeblazen gevoel, diarree, vettige ontlasting, gewichtsverlies, bloedarmoede door ijzertekort, vermoeidheid en bij kinderen een groeiachterstand — maar de aandoening kan ook bijna zonder klachten verlopen. Coeliakie kan worden opgespoord met bloedonderzoek (tTG-IgA-antistoffen). Belangrijk: laat gluten vóór het onderzoek niet weg, want dan kan de test vals negatief worden. Als coeliakie wordt bevestigd, is de enige behandeling een levenslang strikt glutenvrij dieet.9 Er bestaat ook een mildere, niet-auto-immuunvorm waarbij gluten (of eerder de fructanen uit tarwe) zonder coeliakie een opgeblazen gevoel veroorzaken — vaak gaat het in werkelijkheid om FODMAP-gevoeligheid.
Normaal leven er maar weinig bacteriën in de dunne darm en vindt fermentatie plaats in de dikke darm. Als bacteriën ook naar de dunne darm „verhuizen” — door trage darmbeweging, diabetes, een buikoperatie, langdurig gebruik van maagzuurremmers of een vernauwing van de darm — begint het voedsel daar al te fermenteren. Dat veroorzaakt snel na het eten een sterk opgeblazen gevoel, diarree en soms een tekort aan vitamine B12. SIBO kan met een ademtest worden vermoed en worden behandeld met antibiotica en door de onderliggende oorzaak aan te pakken. Ondanks de internettrend rond „SIBO” komt echte SIBO veel minder vaak voor dan uit zelfonderzoek zou blijken — het vermoeden moet met onderzoek worden onderbouwd.
Dit is de vaakst vergeten oorzaak. Als ontlasting dagenlang in de dikke darm blijft zitten, fermenteren bacteriën deze verder en kan het gas er niet langs. Dat geeft een gespannen gevoel, een harde buik en sterk ruikende winden, gevolgd door plotselinge verlichting wanneer de ontlasting eindelijk komt. Weinig drinken, weinig bewegen, aandrang ophouden en bepaalde medicijnen (ijzerpreparaten, opioïde pijnstillers en sommige bloeddruk- en allergiemedicijnen) vertragen de darm allemaal. Ook gastroparese hoort hierbij: een vertraagde maaglediging, vaak als complicatie van diabetes, die vroegtijdige verzadiging, misselijkheid en een gespannen gevoel in de bovenbuik veroorzaakt.
Dit zijn geen functionele aandoeningen, maar ontstekingen die weefsel beschadigen. Een opgeblazen gevoel speelt hierbij een bijrol. De belangrijkste klachten zijn aanhoudende, vaak bloederige of slijmerige diarree, buikpijn, gewichtsverlies, koorts, nachtelijke stoelgang en vermoeidheid. De aandoening begint het vaakst bij jongvolwassenen. Met een ontstekingsmarker in de ontlasting (calprotectine) kan het goed van PDS worden onderscheiden en met een kijkonderzoek worden bevestigd. Er zijn tegenwoordig effectieve behandelingen die langdurige rust kunnen bereiken — maar alleen wanneer de aandoening op tijd wordt herkend.
Reflux met brandend maagzuur en zure oprispingen en een maagzweer door Helicobacter pylori veroorzaken vooral een vol gevoel en boeren in de bovenbuik. Wie door reflux veel slikt (speeksel neutraliseert het zuur), slikt ook meer lucht in. Galstenen en een verminderde enzymproductie van de alvleesklier verslechteren de vetvertering: vettige, glanzende en moeilijk weg te spoelen ontlasting en een gespannen gevoel na het eten. Dit zijn allemaal aandoeningen die onderzocht en behandeld kunnen worden. Langdurig gebruik van maagzuurremmers kan de hoeveelheid darmgas echter zelf verhogen, omdat de bacteriedodende werking van maagzuur wegvalt.
Van veel medicijnen is een opgeblazen gevoel een bekende bijwerking: metformine (bij diabetes), acarbose, lactulose en vezelrijke laxeermiddelen, antibiotica (die de darmflora veranderen), niet-steroïde ontstekingsremmers, bepaalde antidepressiva en opioïde pijnstillers. Van voedingssupplementen zijn hoge doses vitamine C, magnesium, ijzerpreparaten en eiwitpoeders (vooral wei-eiwit bij mensen met lactose-intolerantie en producten gezoet met suikeralcoholen) vaak de boosdoener. Als de klacht begon na de start van een nieuw middel, is dat een belangrijke aanwijzing.
Wat kunt u thuis doen? Twaalf stappen, in de juiste volgorde
De volgorde van deze stappen is niet toevallig: eerst komen de eenvoudigste veranderingen zonder bijwerkingen, die bij de meeste mensen werken. De gerichtere maatregelen volgen later. Geef elke stap 1–2 weken de tijd en houd een dagboek bij: wat u at, wanneer en wanneer de klacht ontstond — dit is het goedkoopste en nauwkeurigste „onderzoek” dat u zelf kunt uitvoeren.
| Stap | Wat doet u? | Bij wie helpt dit vooral? |
|---|---|---|
| 1. Langzamer eten | Zittend eten, minimaal 20 minuten per maaltijd, goed kauwen en tijdens het eten weinig praten. Geen rietje, minder kauwgom en niet roken. | Bij veel boeren en geurloze, vaak gelaten winden — minder lucht inslikken |
| 2. Koolzuur weglaten | Laat twee weken lang alle koolzuurhoudende dranken weg (sodawater, frisdrank en bier). Verrassend vaak is dit op zichzelf al voldoende. | Bij een gespannen gevoel in de bovenbuik en boeren |
| 3. Vezels geleidelijk opbouwen | Als u pas bent overgestapt op volkorenproducten, zemelen, haver of psyllium: halveer de hoeveelheid en verhoog deze daarna elke 1–2 weken. Drink daarbij voldoende. | Bij mensen die net „gezond zijn gaan eten” |
| 4. Slim omgaan met peulvruchten | Week bonen en linzen 8–12 uur, gooi het weekwater weg en kook ze zacht in vers water. Begin met een kleine portie. Ook het afspoelen van bonen uit blik helpt. | Bij een „concert” na een bonenschotel |
| 5. Bewegen na het eten | Loop na elke hoofdmaaltijd 10–20 minuten rustig. De beweging waarmee de darm gas doorvoert verbetert aantoonbaar door lichte lichaamsbeweging.4 | Bij iedereen — vooral bij zittend werk en een opgeblazen gevoel |
| 6. Houding en middenrifademhaling | Ga niet liggen na het eten. Doe dagelijks 5–10 minuten buikademhaling (middenrifademhaling) en zit met een rechte rug. De „buikreflex” kan worden aangeleerd: het middenrif omhoog laten bewegen vermindert het zichtbaar uitzetten van de buik. | Bij wie ’s avonds een „zwangerschapsbuik” krijgt ondanks een normale hoeveelheid gas |
| 7. Verstopping aanpakken | Drink voldoende, plan een vast moment voor de stoelgang (na het ontbijt), gebruik een voetenbankje op het toilet en beweeg. Zo nodig kunt u in overleg met een arts een osmotisch laxeermiddel gebruiken. | Bij weinig en harde ontlasting en een gespannen buik |
| 8. Lactose testen | Houd twee weken een lactosevrije periode aan en voeg lactose daarna bewust weer toe (een glas melk op nuchtere maag). Is de reactie duidelijk? Kies dan voor lactosevrije producten, harde kazen en een lactase-enzymtablet bij een maaltijd met zuivel.6 | Bij krampen en diarree 30 minuten tot 2 uur na zuivel |
| 9. Een FODMAP-arm dieet proberen | Beperk fructanen, lactose, fruit met een fructose-overschot, suikeralcoholen en peulvruchten 4–6 weken strikt en voeg ze daarna per groep weer toe. Doe dit met hulp van een diëtist — zonder begeleiding wordt het dieet gemakkelijk eenzijdig.3 | Bij vermoeden van PDS en aanhoudend opgeblazen gevoel dat niet door de bovenstaande stappen verbetert |
| 10. Enzymen | Gebruik alfa-galactosidase (een middel uit de apotheek) bij een maaltijd met peulvruchten of kool: het breekt raffinose al in de dunne darm af, zodat er minder bij de bacteriën terechtkomt.7 | Bij wie bonen en kool niet wil opgeven |
| 11. Probiotica tijdelijk proberen | Gebruik één product gedurende 4 weken en houd een dagboek bij. Stop als u geen merkbare verbetering ziet — maandenlang gebruiken „voor het geval dat” heeft geen zin.5 | Bij PDS en klachten na antibiotica |
| 12. Pepermuntolie en simeticon | Capsules met maagsapresistente pepermuntolie kunnen helpen bij PDS-krampen en een opgeblazen gevoel (wees voorzichtig bij reflux, omdat pepermuntolie de maagmond ontspant). Simeticon (een antischuimmiddel) is onschadelijk, maar het bewijs is zwak — u kunt het proberen, maar verwacht er geen wonderen van.8 | Bij krampende klachten van het type PDS |
Wat u beter niet kunt doen
Schrap niet tegelijk vijf voedselgroepen. Dan komt u nooit te weten welke de boosdoener was en verarmt u bovendien uw darmflora, waardoor de gastolerantie op langere termijn slechter wordt. Gebruik actieve kool niet langdurig: het bewijs is zwak en actieve kool bindt ook uw medicijnen. Begin geen „darmreinigings-” of „parasietenverwijderingskuren”. Door hun laxerende werking kunnen ze tijdelijk verlichting geven, maar ze lossen het probleem niet op en beschadigen de darmflora. En behandel uzelf niet maandenlang als de klachten niet verbeteren: na een eerlijke proef van 4–6 weken is de volgende stap de arts, niet alweer een nieuw internetdieet.
Wanneer moet u thuis niet experimenteren? De alarmsignalen
Darmgas op zichzelf is vrijwel nooit gevaarlijk. In combinatie met de onderstaande signalen is een opgeblazen gevoel echter mogelijk geen „gasprobleem”, maar een symptoom van een andere aandoening. Dan is medisch onderzoek nodig in plaats van een dieet of middelen uit de apotheek:
- Bloed bij de ontlasting, zwarte (teerachtige) of slijmerige ontlasting – dit kan wijzen op een bloeding in het maag-darmkanaal. Zwarte ontlasting wijst eerder op een hoger gelegen bloeding, vers bloed op een lager gelegen bron. Wacht hier geen weken mee.
- Onbedoeld gewichtsverlies en aanhoudende gebrek aan eetlust – meer dan 5% onbedoeld gewichtsverlies in 3–6 maanden in combinatie met een opgeblazen gevoel vraagt om uitsluiting van een opnameprobleem, inflammatoire darmziekte of tumor.
- Nieuwe, aanhoudende klachten boven de 50 jaar – vooral als het ontlastingspatroon verandert (nieuwe verstopping, diarree of dunne ontlasting): een coloscopie is dan aangewezen, ook wanneer het „alleen maar een opgeblazen gevoel” lijkt.
- Nachtelijke klachten, koorts en bloedarmoede – PDS en winderigheid door voeding komen ’s nachts tot rust. Klachten die u uit de slaap wekken of gepaard gaan met koorts, bleekheid of ijzertekort in het laboratorium, wijzen mogelijk op een organische aandoening.
- Een voortdurend toenemende buikomvang en een gespannen buik die ’s ochtends niet slapper is – dit is mogelijk geen gas, maar vocht in de buikholte (ascites). Dat kan wijzen op een lever- of hartziekte of een tumor. Bij vrouwen boven de 40 moet ook een aandoening van de eierstokken worden uitgesloten. Ik heb hierover apart geschreven: Ascites – wanneer de buik niet door gas, maar door vocht opzwelt →
- Krampende buikpijn met braken en het volledig stoppen van winden en stoelgang – dit kan wijzen op een ileus (darmobstructie): neem onmiddellijk contact op met de huisartsenpost of bel een ambulance. Gebruik in deze situatie geen laxeermiddel en ook geen „gasverdrijvend” middel voor thuis.
- Darmkanker, coeliakie of inflammatoire darmziekte in de naaste familie – als dit bij een eerstegraads familielid bekend is, is „alleen een opgeblazen gevoel” al voldoende reden voor een onderzoek.
Wat zal de arts vragen en onderzoeken?
Eerst vraagt de arts naar het verloop: sinds wanneer, wanneer, na welke voeding en hoe de klachten samenhangen met eten, stoelgang en stress. Daarom is het verstandig uw dagboek mee te nemen. Daarna voelt de arts uw buik na. Vervolgens komen de basisonderzoeken: bloedbeeld, ontstekingswaarden, coeliakie-antistoffen, schildklieronderzoek, calprotectine en occult bloed in de ontlasting, zo nodig een echo van de buik, een lactose- of SIBO-ademtest en bij alarmsignalen een kijkonderzoek. De meeste mensen krijgen daarna geruststellend nieuws: er is geen organische aandoening, de klacht is functioneel en de bovenstaande twaalf stappen vormen de behandeling. Bij een minderheid wordt echter op tijd ontdekt wat niet maandenlang met diëten had mogen worden behandeld.
Wat zeggen onderzoeken? Op basis van vragen van lezers
„Heb ik echt meer gas dan anderen, of ben ik alleen gevoeliger?”
Onderzoekers in Barcelona hebben dit precies gemeten: ze volgden dertig mensen die klaagden over winderigheid en twintig gezonde mensen tijdens hun gewone dieet, en daarna drie dagen tijdens een dieet dat nadrukkelijk gasvorming veroorzaakt. De mensen met klachten lieten overdag gemiddeld 22 winden, de gezonde mensen 7. De hoeveelheid gas die na een gestandaardiseerde maaltijd werd geproduceerd was in beide groepen echter vrijwel gelijk (262 en 265 ml). Tijdens het gasvormende dieet werden beide groepen winderiger (respectievelijk 44 en 22 winden), maar de darmflora van de mensen met klachten raakte bovendien „uit balans”: de soortenrijkdom nam af en er verschenen bacteriegroepen waarvan het aantal samenhing met het aantal winden. De conclusie: achter de klachten zit niet meer gas, maar een slechtere gastolerantie en een instabielere darmflora.1 Deze onderzoeksgroep toonde ook aan dat de darmen van mensen met een opgeblazen gevoel in rust bijna de helft van het toegediende gas vasthouden, maar tijdens lichte beweging slechts een kwart — en daarmee nemen ook de klachten af.4
„Werkt het FODMAP-dieet, of is het alleen een trend?”
Het werkt — wanneer het op de juiste manier wordt toegepast. Een netwerkm meta-analyse uit 2022 vergeleek de gegevens van 944 mensen met PDS uit 13 gerandomiseerde onderzoeken. Het FODMAP-arme dieet kwam bij alle onderzochte uitkomsten — algemene klachten, buikpijn, opgeblazen gevoel en stoelgangspatroon — op de eerste plaats en bleek beter te werken voor het verminderen van een opgeblazen gevoel dan het traditionele advies „eet regelmatig en minder vet en cafeïne”.3 Twee kanttekeningen zijn belangrijk. De meeste onderzoeken vonden plaats in een gespecialiseerde praktijk onder begeleiding van een diëtist. En bijna geen enkel onderzoek onderzocht de herintroductiefase, terwijl het doel van het dieet niet een permanent verbod is, maar dat na 4–6 weken duidelijk wordt welke 1–2 groepen voor u problemen geven. Wie maandenlang in de strenge fase blijft, verarmt zijn darmflora en is op langere termijn slechter af.
„Is het zinvol om probiotica te gebruiken tegen een opgeblazen gevoel?”
De meest recente grote overzichtsstudie analyseerde de gegevens van 10 332 mensen met PDS uit 82 onderzoeken. De uitkomst is ontnuchterend: sommige stammen (bijvoorbeeld bepaalde stammen van Escherichia en Lactobacillus) kunnen een matig effect hebben op algemene klachten, andere (Bifidobacterium, Saccharomyces) op buikpijn. Voor een opgeblazen gevoel specifiek is de zekerheid van het bewijs echter „zeer laag” en verschillen de stammen sterk van elkaar. Er waren niet meer bijwerkingen dan met placebo.5 Praktisch vertaald: probiotica kunnen geen kwaad en helpen sommige mensen, maar we kunnen vooraf niet zeggen bij wie. Daarom heeft een proef van 4 weken met een dagboek zin, maar maandenlang gebruiken „voor de zekerheid” niet. Over natuurlijke bronnen — zuurkool, yoghurt en kefir — heb ik een apart artikel geschreven: De gezondheidseffecten van zuurkool →
„Hebben enzymtabletten zin, of is het weggegooid geld?”
Voor twee enzymen is bruikbaar bewijs beschikbaar. Alfa-galactosidase werd onderzocht in een dubbelblind, placebogecontroleerd onderzoek waarbij de deelnemers 420 gram gekookte bonen aten. De hogere dosis verminderde aantoonbaar de hoeveelheid uitgeademde waterstof (een aanwijzing voor gasproductie in de darm) en de ernst van de winderigheid. Ook de lagere dosis verminderde de totale symptoomscore.7 Over het lactase-enzym schrijft een overzichtsartikel uit 2019 in het tijdschrift Gut dat zowel een lactosearm dieet als lactasesuppletie helpt bij mensen met lactose-intolerantie, maar dat het effect „bescheiden” is. Lactose is namelijk maar één van de slecht opgenomen koolhydraten, en wie gevoelig is voor lactose reageert vaak ook op andere koolhydraten.6 Voor andere „complexen van spijsverteringsenzymen” zijn geen relevante gegevens beschikbaar. Voor capsules met pepermuntolie is dat bewijs er wel: bij 835 patiënten uit 12 onderzoeken was de kans op verbetering van PDS-klachten meer dan tweemaal zo groot als met placebo, zonder belangrijke bijwerkingen.8
Veelgestelde vragen
Bij een gezonde volwassene is 10–25 keer per dag gebruikelijk, en bij een vezelrijk dieet kan het vaker zijn. Mensen die klagen over winderigheid laten volgens metingen overdag meer dan 20 winden en bij een gasvormend dieet meer dan 40. Het aantal op zichzelf zegt echter niets over ziekte: wie zonder klachten 30 winden per dag laat, hoeft niets te doen; wie 10 winden met pijn laat, wel.
99% van het darmgas is geurloos (stikstof, waterstof, koolstofdioxide en methaan). De geur komt van de resterende 1% zwavelverbindingen, die bacteriën maken uit eiwitten en zwavelhoudende voedingsmiddelen (eieren, vlees, koolsoorten, ui en bier). Een sterk ruikende wind wijst dus meestal op een hoge inname van eiwitten en zwavel of op verstopping (langere fermentatie), niet op een ziekte. Als de geur echter verandert en gepaard gaat met vettige ontlasting, gewichtsverlies of diarree, kan dit wijzen op een opnameprobleem.
Het is niet gevaarlijk, maar ook niet verstandig om dit regelmatig te doen. Ingehouden gas verdwijnt niet: een deel wordt door de darmwand opgenomen en via de longen uitgeademd (daarom is het soms in de adem te ruiken), de rest komt er later toch uit. Langdurig ophouden veroorzaakt een gespannen gevoel, krampen en luidere darmgeluiden. Bovendien leert u zo de signalen van uw darm te negeren, wat bij verstopping op dezelfde manier averechts werkt. Zoek een toilet en houd het niet op.
Dit is een klassiek voorbeeld van functionele buikzwelling. Volgens metingen gaat het vaak niet om meer gas, maar om een omgekeerde werking van het middenrif en de buikwand (het middenrif duwt omlaag en de buikwand ontspant). Het helpt om overdag kleinere porties te eten, koolzuur en suikeralcoholen weg te laten, na het eten te wandelen, middenrifademhaling te doen en — indien aanwezig — verstopping aan te pakken. Wat niet bij dit beeld past: een buik die ’s ochtends niet slapper is en week na week groter wordt. Dat kan vocht zijn; ga ermee naar een arts.
Ja, en het zit niet „alleen tussen uw oren”. Het autonome zenuwstelsel stuurt de beweging en waarneming van de darm aan. Bij stress vertraagt een overactief sympathisch zenuwstelsel de darm en wordt de pijnwaarneming scherper. In rust neemt het parasympathische systeem (de nervus vagus) de spijsvertering over. Bij een deel van de mensen met PDS helpen ontspanning, darmgerichte hypnotherapie en regelmatig slapen evenveel als een dieet. Meer over de verbinding tussen de darm en het zenuwstelsel: Het parasympathische zenuwstelsel en chronische ziekten →
Bij baby’s zijn winderigheid en „krampjes” het gevolg van onrijpe darmbewegingen en het inslikken van lucht tijdens het drinken. Meestal verdwijnen ze rond de leeftijd van 3–4 maanden. Buikmassage, laten boeren en fietsbewegingen met de benen kunnen helpen. Bij oudere kinderen zijn koolzuurhoudende frisdrank, vruchtensap (fructose!), suikervrije kauwgom en snoep (sorbitol) de meest voorkomende oorzaken. Ga met uw kind naar de arts als het opgeblazen gevoel gepaard gaat met een groeiachterstand, aanhoudende diarree, vettige ontlasting, bloed bij de ontlasting of terugkerende buikpijn. Dit zijn bij kinderen alarmsignalen voor coeliakie en inflammatoire darmziekte.
Samenvatting – Snel overzicht
Bronnen
- Manichanh C, Eck A, Varela E, et al. Anal gas evacuation and colonic microbiota in patients with flatulence: effect of diet. Gut. 2014;63(3):401-408. DOI: 10.1136/gutjnl-2012-303013
- Lacy BE, Cangemi D, Vazquez-Roque M. Management of Chronic Abdominal Distension and Bloating. Clin Gastroenterol Hepatol. 2021;19(2):219-231. DOI: 10.1016/j.cgh.2020.03.056
- Black CJ, Staudacher HM, Ford AC. Efficacy of a low FODMAP diet in irritable bowel syndrome: systematic review and network meta-analysis. Gut. 2022;71(6):1117-1126. DOI: 10.1136/gutjnl-2021-325214
- Villoria A, Serra J, Azpiroz F, Malagelada JR. Physical activity and intestinal gas clearance in patients with bloating. Am J Gastroenterol. 2006;101(11):2552-2557. DOI: 10.1111/j.1572-0241.2006.00873.x
- Goodoory VC, Khasawneh M, Black CJ, Quigley EMM, Moayyedi P, Ford AC. Efficacy of Probiotics in Irritable Bowel Syndrome: Systematic Review and Meta-analysis. Gastroenterology. 2023;165(5):1206-1218. DOI: 10.1053/j.gastro.2023.07.018
- Misselwitz B, Butter M, Verbeke K, Fox MR. Update on lactose malabsorption and intolerance: pathogenesis, diagnosis and clinical management. Gut. 2019;68(11):2080-2091. DOI: 10.1136/gutjnl-2019-318404
- Di Stefano M, Miceli E, Gotti S, Missanelli A, Mazzocchi S, Corazza GR. The effect of oral alpha-galactosidase on intestinal gas production and gas-related symptoms. Dig Dis Sci. 2007;52(1):78-83. DOI: 10.1007/s10620-006-9296-9
- Alammar N, Wang L, Saberi B, et al. The impact of peppermint oil on the irritable bowel syndrome: a meta-analysis of the pooled clinical data. BMC Complement Altern Med. 2019;19(1):21. DOI: 10.1186/s12906-018-2409-0
- Rubio-Tapia A, Hill ID, Semrad C, et al. American College of Gastroenterology Guidelines Update: Diagnosis and Management of Celiac Disease. Am J Gastroenterol. 2023;118(1):59-76. DOI: 10.14309/ajg.0000000000002075
