Wat is atherosclerose – en wat heeft dit met een vernauwing van de bloedvaten te maken?
De twee begrippen worden vaak door elkaar gehaald, terwijl hun onderlinge verhouding eenvoudig is: atherosclerose is het proces en een vernauwing van de bloedvaten is het gevolg. In de loop van jaren en tientallen jaren ontstaan in de slagaderwanden ontstoken plaques die rijk zijn aan cholesterol. Naarmate de plaque dikker wordt, wordt de binnendiameter van het bloedvat kleiner en krijgen de weefsels erachter steeds minder zuurstofrijk bloed. Welke aandoening daaruit ontstaat, hangt af van welk bloedvat vernauwt: in een kransslagader dreigen angina pectoris en een hartinfarct, in een halsslagader een beroerte en in de slagaders van de benen pijn door een vernauwing van de bloedvaten.
De meest voorkomende misvatting is dat atherosclerose „bij het ouder worden hoort” en dat je er dus niets aan kunt doen. De werkelijkheid is anders: leeftijd is slechts één factor. Roken, diabetes, hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte versnellen het proces, en aan al deze factoren kun je iets veranderen.1 In dit artikel leg ik uit waaraan je het probleem herkent en wat de volgorde van een behandeling op basis van wetenschappelijk bewijs is. Daarbij bespreek ik ook iets wat weinig mensen weten: de eerstelijns„behandeling” van een vernauwing in de benen is geen tablet en geen operatie, maar systematische looptraining.
Kernidee
Atherosclerose is geen noodlot, maar een proces dat door risicofactoren wordt aangestuurd. Stoppen met roken en het reguleren van de bloeddruk, bloedsuiker en het cholesterolgehalte vertragen het proces. Bij een al ontstane vernauwing in de benen is er het sterkste bewijs voor regelmatige, begeleide looptraining. Volgens onderzoek vergroot die binnen enkele weken meetbaar de afstand die je zonder pijn kunt afleggen.2
Waar vernauwt het bloedvat – en waaraan merk je dat?
Atherosclerose ontwikkelt zich sluipend: jarenlang of tientallen jaren zonder klachten, omdat het lichaam zich aanvankelijk aan de vernauwing aanpast. Klachten ontstaan meestal pas wanneer de vernauwing al aanzienlijk is. Daarom moet je risicofactoren aanpakken voordat de eerste symptomen optreden. De drie meest voorkomende plaatsen zijn:
| Betrokken bloedvat | Waaraan herken je het? | Wat moet je doen? |
|---|---|---|
| Halsslagader (carotis) | Lange tijd aan niets – daarna tijdelijke problemen met zien of spreken, krachtsverlies aan één kant, gevoelloosheid (TIA) en in het ernstigste geval een beroerte | Ook tijdelijke symptomen vereisen onmiddellijk een ambulance. Ik heb de details beschreven in het artikel over een beroerte |
| Kransslagader (hart) | Drukkend of beklemmend gevoel op de borst bij inspanning (angina pectoris), dat in rust afneemt; kortademigheid, verminderde inspanningstolerantie | Cardiologisch onderzoek. Bij pijn op de borst in rust die niet overgaat, direct een ambulance bellen |
| Slagaders van de benen (perifeer arterieel vaatlijden) | Krampende, snijdende pijn in de kuit bij het lopen, soms in het bovenbeen of de bil, die binnen enkele minuten na stoppen afneemt – dit wordt ook de „etalagebenenziekte” genoemd. Later: koude voeten, slecht genezende wonden, pijn in rust | Onderzoek door een vaatchirurg of angioloog, inclusief meting van de enkel-armindex. De rest van dit artikel gaat hierover |
Koude ledematen betekenen op zichzelf nog geen vernauwing van de bloedvaten. Mogelijke oorzaken heb ik verzameld in het artikel over koude handen en koude voeten. Als je diabetes hebt, verdienen je voeten extra aandacht: een vernauwing van de bloedvaten en zenuwschade samen kunnen leiden tot de complicatie diabetische voet.
Hoe ontstaat het – en wat drijft het proces?
Het binnenoppervlak van een slagader is bekleed met een membraan dat uit één laag cellen bestaat: het endotheel. Als dit langdurig wordt belast – door schuifkrachten als gevolg van hoge bloeddruk, gifstoffen uit tabaksrook of een hoge bloedsuikerspiegel – dringen LDL-deeltjes uit het bloed erdoorheen. In de binnenste laag van de vaatwand blijven ze vastzitten aan bindweefselvezels. Volgens de huidige inzichten volgt daarna de belangrijkste stap: het vastgehouden LDL verandert chemisch tussen de lagen van de vaatwand en oxideert. Geoxideerd LDL is geen gewone „vetkorrel” meer, maar een ontstekingsbevorderend signaal.7 Het endotheel brengt alarmmoleculen aan op het oppervlak. Fagocyten uit het bloed trekken de vaatwand in en nemen de geoxideerde deeltjes ongeremd op, totdat ze met cholesterol gevulde schuimcellen worden – en daar blijven zitten. De aanhoudende ontsteking die zo ontstaat, bouwt in de loop van jaren de plaque op, met gladde spiercellen, een afgestorven celkern en een steeds dunner wordende kap. Juist de ontsteking maakt de plaque kwetsbaar: de verzwakte kap scheurt, binnen enkele minuten ontstaat op de scheur een bloedstolsel en dat veroorzaakt een hartinfarct en een groot deel van de beroertes.7 Atherosclerose is dus geen passieve „kalkafzetting”, maar een chronisch ontstekingsproces. De brandstof daarvoor is LDL in het bloed. Daarom blijft cholesterolverlaging een van de pijlers van de behandeling.
Volgens een analyse van 118 onderzoeken wereldwijd zijn de vier belangrijkste risicofactoren voor perifeer arterieel vaatlijden roken, diabetes, hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte.1 Roken is voor een vernauwing in de benen de zwaarste factor: het stimuleert niet alleen de vorming van plaques, maar vernauwt ook de bloedvaten. Over de andere factoren vind je uitgebreide artikelen: hoog cholesterolgehalte en hoge bloeddruk. Over de rol van voeding en beweging schreef ik in het artikel over lichamelijke activiteit. Dezelfde leefstijlfactoren spelen ook hier een rol, net als bij andere chronische aandoeningen.
In rust laat het vernauwde bloedvat nog voldoende bloed door. Tijdens het lopen neemt de zuurstofbehoefte van de werkende spier echter meerdere keren toe en kan het deel achter de vernauwing daar niet aan voldoen. De spier schakelt over op een zuurstofarme stofwisseling. Zure stofwisselingsproducten hopen zich op en de daardoor ontstane krampende pijn dwingt de patiënt te stoppen. Bij stilstaan neemt de behoefte af en verdwijnt de pijn. Daarom ontstaat het kenmerkende patroon van „lopen en stoppen”. En daarom werkt looptraining: herhaald, gecontroleerd zuurstoftekort stimuleert het lichaam om omleidende bloedvaten (collateralen) aan te leggen en de spieren efficiënter zuurstof te laten gebruiken.
De stappen van de behandeling – in volgorde van het bewijs
Stap 1: risicofactoren aanpakken. Dit is geen „bijkomend leefstijladvies”, maar de basis van de behandeling, omdat dit de snelheid van het proces bepaalt. Stoppen met roken is de belangrijkste stap bij een vernauwing van de beenvaten. Daarnaast moeten bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol naar de streefwaarden worden gebracht. Je arts stelt deze in; het is jouw taak om de medicatie in te nemen en op controle te gaan. Een ontstekingsremmend voedingspatroon helpt in dezelfde richting.
Stap 2: looptraining – de eerstelijnsbehandeling bij claudicatio. Volgens de Cochrane-analyse vergroot een gestructureerd wandelprogramma, met bewijs van hoge kwaliteit, zowel de pijnvrije als de maximale loopafstand – gemiddeld met respectievelijk 82 en 120 meter ten opzichte van de controlegroep. De verbetering was tot twee jaar aantoonbaar.2 Het protocol vind je hieronder in het kader Mijn advies.
Stap 3: medicamenteuze behandeling. Bloedplaatjesremmers, cholesterolverlagers en zo nodig behandeling van hoge bloeddruk en bloedsuiker. Deze middelen behandelen vooral niet de beenpijn, maar voorkomen een hartinfarct en beroerte, omdat iemand met plaques in de benen die meestal ook in het hart en de halsslagaders heeft. Het instellen van de medicatie is een medische taak.
Stap 4: vaatchirurgische oplossingen. Als de vernauwing ernstig is, training en medicatie onvoldoende helpen of het ledemaat gevaar loopt, kan een dotterbehandeling (ballon, stent) of een bypassoperatie nodig zijn. Ook daarna is de behandeling niet „klaar”. Zonder aanpak van de risicofactoren en voldoende beweging kan ook het nieuwe traject opnieuw vernauwen.
Ook bad- en fysiotherapeutische methoden kunnen als aanvulling een rol spelen. Kooldioxidebaden (mofetta) worden traditioneel gebruikt bij vernauwing van de bloedvaten. Een overzicht van deze behandelgroep vind je in het artikel over fysiotherapie.
Mijn advies – zo doe je de looptraining
Het belangrijkste klinkt in het begin vreemd: je moet door de pijn heen lopen. Loop totdat de kuitpijn matig sterk wordt – niet bij het eerste signaal stoppen, maar ook niet wachten tot de pijn ondraaglijk is. Stop dan en rust totdat de pijn volledig verdwenen is. Begin daarna opnieuw. Herhaal dit 30–45 minuten, minstens drie keer per week en minimaal 12 weken lang. Houd een dagboek bij: hoeveel meter kun je pijnvrij lopen? Dat getal zal week na week toenemen en is de meest nauwkeurige terugkoppeling. Als er bij jou in de buurt een begeleid vaattrainingsprogramma is, kies daar dan voor. Begeleide training is aantoonbaar de meest effectieve vorm.4
Wat kan spierstimulatietherapie betekenen bij een vernauwing van de bloedvaten?
Laten we de grenzen duidelijk stellen: EMS (elektrische spierstimulatie) maakt een vernauwd bloedvat niet wijder en vervangt noch medicatie, noch looptraining. Waarvoor het wel bedoeld is: door de kuit- en beenspieren passief te activeren, stimuleert het de veneuze en spiercirculatie. Volgens onderzoek kan het als aanvulling de loopafstand verbeteren. Het kan vooral nuttig zijn voor mensen bij wie de traditionele training moeilijk lukt of die naast wandelen extra ondersteuning voor thuis zoeken.3, 4 Ik heb het toepassingsprincipe beschreven in het artikel over spierstimulatie bij de behandeling van aandoeningen.
Globus Runner Pro
Een vierkanaals spierstimulator waarmee je beide kuiten en dijen tegelijk kunt behandelen. Het apparaat beschikt over specifieke programma’s voor de onderste ledematen, waaronder programma’s voor stimulatie van de veneuze circulatie en microcirculatie en voor het behoud van spierkracht. Daarmee is het geschikt als aanvulling op looptraining thuis, bij dagelijks gebruik.
Globus Elite S2
Een eenvoudiger tweekanaals apparaat voor hetzelfde doel, wanneer je alleen beide kuiten tegelijk wilt behandelen. Voor een begin is dit voldoende. Het verschil zit in het aantal kanalen en de programmakeuze, niet in het werkingsprincipe.
En magneetveldtherapie en BEMER?
Pulserende magneetveldtherapie (PEMF) is een andere manier om de microcirculatie te ondersteunen. Ook bij vernauwing van de bloedvaten zijn hier specifiek Hongaarse gegevens over. Op de afdeling angiologie van het Honvéd-ziekenhuis werd BEMER-therapie onderzocht bij 30 patiënten met een vernauwing van de bloedvaten in Fontaine-stadium II. Na 16 behandelingen nam de pijnvrije loopafstand met 57% toe en de maximale loopafstand met 37%. In combinatie met een pentoxifylline-infuus werd een nog grotere verbetering gemeten.5 Belangrijk zijn echter de omvang en de beperking van het onderzoek: het was een kleinschalige studie in één centrum en het magneetveld werkt op de microcirculatie, op het niveau van de haarvaten. Het opent een vernauwd groot bloedvat niet. Over de verhouding tussen BEMER en traditionele PEMF-apparaten schreef ik een apart artikel: BEMER-therapie en het effect ervan. De algemene uitgangspunten van magneetveldtherapie vind je in de handleiding voor magneetveldtherapie.
Welke behandeling of welk apparaat je ook kiest: zorg eerst voor een diagnose en een medisch behandelplan. Het apparaat komt daar als aanvulling bij. Geen enkel apparaat vervangt looptraining.
Wanneer mag je geen spierstimulator gebruiken?
- Pacemaker of ander geïmplanteerd elektronisch hulpmiddel – elektrische stimulatie mag niet worden toegepast
- Recente trombose of vermoeden van trombose – de behandeling is verboden totdat de arts anders beslist
- Open wond, zweer of gangreen in het te behandelen gebied – de elektrode mag niet op beschadigde huid worden geplaatst
- Zwangerschap – alleen na overleg met een arts
- Kanker – de behandeling alleen met toestemming van de behandelend arts
- Epilepsie – alleen met toestemming van de behandelend arts
Wanneer moet je onmiddellijk een arts inschakelen?
Als de pijn in het been ook in rust of ’s nachts optreedt; als een wond aan een teen of voet niet geneest, verkleurt of zwart wordt; of als de voet plotseling koud, bleek en pijnlijk wordt. Dit zijn tekenen van een kritieke verstoring van de bloedvoorziening van het ledemaat en vereisen onmiddellijke vaatchirurgische zorg. Bel ook een ambulance bij elk symptoom dat op een beroerte kan wijzen, zoals een scheve mond, armzwakte of spraakproblemen, en bij aanhoudende pijn op de borst in rust – ook als die „maar” enkele minuten duurde.
Veelgestelde vragen
Een eenmaal gevormde plaque verdwijnt niet volledig. Dat betekent echter niet dat er niets aan te doen is. Door risicofactoren aan te pakken kan het proces worden vertraagd en kan de plaque stabieler worden gemaakt. Dat betekent dat de kans kleiner wordt dat de plaque scheurt en een hartinfarct of beroerte veroorzaakt. Bij intensieve cholesterolverlaging kan de plaque zelfs een beetje kleiner worden. Bij een vernauwing in de benen legt looptraining bovendien omleidende bloedvaten aan. De vernauwing blijft bestaan, maar de bloedvoorziening en belastbaarheid verbeteren.
Het recept dat in onderzoeken goed werkte: minstens 3 keer per week, per keer 30–45 minuten, gedurende minimaal 12 weken. Loop tot aan de pijn, rust en begin daarna opnieuw. In de eerste weken is de verbetering bescheiden; daarna versnelt die. In de Cochrane-analyse liepen de deelnemers gemiddeld 82 meter verder zonder pijn. Bij mensen die het programma voortzetten hield het effect tot twee jaar aan.2 De sleutel is volhouden: dit is een trainingsprogramma, geen kuur.
Nee. Het grootste multicentrische onderzoek met 200 deelnemers liet juist zien dat begeleide looptraining de effectieve basis is. EMS voegde bij patiënten met mildere klachten een meetbare extra verbetering toe.4 Het apparaat is je bondgenoot als je het naast het wandelen gebruikt of als je tijdelijk – bijvoorbeeld door een genezende wond, slecht weer of beperkte mobiliteit – niet genoeg kunt lopen en de spieren en bloedsomloop toch wilt blijven activeren.
Helaas volgt dat daar niet uit. Een vernauwing van de bloedvaten blijft in een aanzienlijk deel van de gevallen lange tijd symptoomloos, terwijl plaques ook in de bloedvaten van hart en hersenen ontstaan. Wereldwijd zijn 236 miljoen mensen betroffen en bij mensen ouder dan 80 jaar is één op de vijf betroffen.1 Daarom is het vanaf 50 jaar de moeite waard om een meting van de enkel-armindex te vragen, en bij risicofactoren al eerder. Het is een pijnloos screeningsonderzoek dat binnen enkele minuten kan worden uitgevoerd en informatie geeft over de bloedvoorziening van de benen.
Als aanvulling kan het worden overwogen, maar verwacht er geen wonderen van. In een Hongaars ziekenhuisonderzoek vergrootte BEMER-therapie de loopafstand bij patiënten met een vernauwing van de bloedvaten meetbaar. In combinatie met medicatie was de verbetering nog groter5. Het was echter een kleinschalig onderzoek en het magneetveld werkt op de microcirculatie, niet op het vernauwde grote bloedvat. De juiste volgorde bij een vernauwing van de bloedvaten is ook hier: risicofactoren aanpakken + looptraining + medicatie. Daarnaast kunnen magneetveldtherapie of spierstimulatie worden toegevoegd. Ik heb de details beschreven in het BEMER-artikel.
Wanneer de conservatieve behandeling onvoldoende helpt of het ledemaat gevaar loopt. Bij pijn in rust, een niet-genezende wond of gangreen is een ingreep noodzakelijk. In de fase van „lopen en stoppen” moeten volgens internationale aanbevelingen eerst de combinatie van risicofactoren aanpakken, looptraining en medicatie worden geprobeerd, meestal gedurende minimaal 3–6 maanden. Veel patiënten kunnen een ingreep hiermee voorkomen of jarenlang uitstellen. De beslissing ligt altijd bij de vaatchirurg. Het is jouw taak om uit de conservatieve behandeling te halen wat erin zit.
Wat zegt het onderzoek?
„Hoe vaak komt deze aandoening voor – kan ik er ook last van hebben?”
Volgens een analyse van 118 onderzoeken wereldwijd leefden in 2015 236 miljoen mensen met perifeer arterieel vaatlijden. Het aantal betrokkenen neemt sterk toe met de leeftijd en in welvarende landen heeft meer dan een vijfde van de 80- tot 84-jarigen ermee te maken. De vier sterkste risicofactoren waren roken, diabetes, hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte. Dat zijn dus precies de factoren waaraan iets te veranderen is.1
„Is wandelen echt de behandeling? Is er niets sterkers nodig?”
De Cochrane-samenwerking bundelde de gegevens van 32 gerandomiseerde onderzoeken met 1835 patiënten. Volgens bewijs van hoge kwaliteit vergrootte het wandelprogramma de pijnvrije loopafstand gemiddeld met 82 meter en de maximale loopafstand met 120 meter ten opzichte van de controlegroep. Ook de kwaliteit van leven verbeterde. Dat is meer verbetering dan doorgaans met medicijnen tegen claudicatio wordt gezien. Daarom is looptraining de eerstelijnsbehandeling.2
„En elektrische stimulatie? Werkt dat bij een vernauwing van de bloedvaten?”
Het eerlijke beeld: veelbelovend, maar als aanvulling. In een gerandomiseerd onderzoek verbeterde spierstimulatie op de benen de pijnvrije loopafstand op zichzelf met 46%. Wanneer de stimulatie aan begeleide training werd toegevoegd, was er een verdere meetbare verbetering.3 In het grotere multicentrische onderzoek met 200 deelnemers werd in de totale patiëntengroep echter geen significante extra verbetering gevonden. Het voordeel trad op bij patiënten met mildere klachten, zonder ernstige bijwerkingen.4 De les: EMS is een aanvulling op looptraining, geen vervanging. Hoe eerder in het proces het wordt toegepast, hoe meer het mogelijk kan bijdragen.
„Een kennis van mij gebruikt BEMER voor zijn vernauwing van de bloedvaten – is daar een basis voor?”
Er is onderzoek naar gedaan, en wel Hongaars onderzoek. Op de afdeling angiologie van het Honvéd-ziekenhuis nam bij 30 patiënten met Fontaine-stadium II na 16 BEMER-behandelingen de pijnvrije loopafstand met 57% toe en de maximale loopafstand met 37%. In combinatie met pentoxifylline-infuus bereikten beide afstanden ongeveer anderhalf keer hun oorspronkelijke lengte. Volgens de auteur werkte de magneetbehandeling via de microcirculatie en de medicatie via de stromingseigenschappen van het bloed.5 In een Servisch gerandomiseerd onderzoek verbeterde een combinatie van elektro- en magneetveldtherapie naast fysiotherapie eveneens de claudicatioafstand. De enkel-armindex veranderde echter in geen van beide groepen. De vernauwing zelf was dus niet kleiner geworden.6 De conclusie: magneetveldtherapie kan een redelijke aanvulling zijn voor de symptomen, maar behandelt de onderliggende aandoening niet. Het vervangt het aanpakken van risicofactoren en looptraining niet.
Samenvatting – snel overzicht
Lees verder
- Beroerte: niet alleen een ramp die de hersenen treft →
- Hoog cholesterolgehalte – nuttige informatie →
- Hoge bloeddruk en de behandeling ervan →
- Diabetische voet thuis behandelen →
- Koude handen en koude voeten – wanneer wijzen ze op een aandoening? →
- De relatie tussen lichamelijke activiteit en gezondheid →
Wetenschappelijke bronnen
- Song P, Rudan D, Zhu Y, et al. (2019). Global, regional, and national prevalence and risk factors for peripheral artery disease in 2015: an updated systematic review and analysis. The Lancet Global Health, 7(8), e1020–e1030. DOI: 10.1016/S2214-109X(19)30255-4
- Lane R, Harwood A, Watson L, Leng GC (2017). Exercise for intermittent claudication. Cochrane Database of Systematic Reviews, 12, CD000990. DOI: 10.1002/14651858.CD000990.pub4
- Babber A, Ravikumar R, Onida S, Lane TRA, Davies AH (2020). Effect of footplate neuromuscular electrical stimulation on functional and quality-of-life parameters in patients with peripheral artery disease: pilot, and subsequent randomized clinical trial. British Journal of Surgery, 107(4), 355–363. DOI: 10.1002/bjs.11398
- Burgess L, Babber A, Shalhoub J, et al. (2023). Neuromuscular Electrical Stimulation for Intermittent Claudication (NESIC): multicentre, randomized controlled trial. British Journal of Surgery, 110(12), 1785–1792. DOI: 10.1093/bjs/znad299
- Bernát SI (2013). A pentoxifillin és a bioelektromágnes-reguláció kezelés hatásossága alsó végtagi obliteratív verőérbetegek járástávolságára. Orvosi Hetilap, 154(42), 1674–1679. DOI: 10.1556/OH.2013.29693
- Marković MD, Marković DM, Dragaš MV, et al. (2016). The role of kinesitherapy and electrotherapeutic procedures in non-operative management of patients with intermittent claudications. Vascular, 24(3), 246–253. DOI: 10.1177/1708538115593651
- Libby P, Buring JE, Badimon L, et al. (2019). Atherosclerosis. Nature Reviews Disease Primers, 5(1), 56. DOI: 10.1038/s41572-019-0106-z
